Avijjāpadaniddeso
226. Idāni
V0.130 niddesavāravasena vitthārakathā hoti .‘‘ Avijjā paccayā saṅkhārā ’’ ti hi vuttaṃ .
Tattha avijjāpaccayesu saṅkhāresu dassetabbesu yasmā putte kathetabbe paṭhamaṃ pitā kathīyati .
Evañhi sati ‘ mittassa
M0.131 putto , dattassa putto ’ ti putto sukathito hoti .Tasmā desanākusalo satthā saṅkhārānaṃ janakatthena pitusadisaṃ avijjaṃ tāva dassetuṃ tattha katamā avijjā ?
Dukkhe aññāṇan tiādimāha .
Tattha yasmā ayaṃ avijjā dukkhasaccassa yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānituṃ passituṃ paṭivijjhituṃ na deti , chādetvā pariyonandhitvā ganthetvā tiṭṭhati , tasmā ‘‘ dukkhe aññāṇan ’’ ti vuccati .
Tathā yasmā dukkhasamudayassa dukkhanirodhassa dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānituṃ passituṃ paṭivijjhituṃ na deti , chādetvā pariyonandhitvā ganthetvā tiṭṭhati , tasmā dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇanti vuccati .
Imesu catūsu ṭhānesu suttantikapariyāyena aññāṇaṃ avijjāti kathitaṃ .
Nikkhepakaṇḍe ( dha . sa .1067) pana abhidhammapariyāyena ‘‘ pubbante aññāṇan ’’ ti aparesupi catūsu ṭhānesu aññāṇaṃ gahitaṃ .
Tattha
P0.139 pubbanteti atīto addhā , atītāni khandhadhātuāyatanāni .Aparanteti anāgato addhā , anāgatāni khandhadhātuāyatanāni .
Pubbantāparanteti tadubhayaṃ .
Idappaccayatāti saṅkhārādīnaṃ kāraṇāni avijjādīni aṅgāni .
Paṭiccasamuppannadhammāti avijjādīhi nibbattā saṅkhārādayo dhammā .
Tatrāyaṃ avijjā yasmā atītānaṃ khandhādīnaṃ yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānituṃ passituṃ paṭivijjhituṃ na deti , chādetvā pariyonandhitvā ganthetvā tiṭṭhati , tasmā ‘‘ pubbante aññāṇan ’’ ti vuccati .
Tathā yasmā anāgatānaṃ khandhādīnaṃ , atītānāgatānaṃ khandhādīnaṃ idappaccayatāya ceva paṭiccasamuppannadhammānañca yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānituṃ passituṃ paṭivijjhituṃ na deti , chādetvā pariyonandhitvā ganthetvā tiṭṭhati , tasmā idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇanti vuccati .
Imesu aṭṭhasu ṭhānesu abhidhammapariyāyena aññāṇaṃ avijjāti kathitaṃ .
Evaṃ kiṃ kathitaṃ hoti ?
Kiccato ceva jātito ca avijjā kathitā nāma hoti .
Kathaṃ
V0.131 ?Ayañhi avijjā imāni aṭṭha ṭhānāni jānituṃ passituṃ paṭivijjhituṃ na detīti kiccato kathitā ;
uppajjamānāpi imesu aṭṭhasu ṭhānesu uppajjatīti jātitopi kathitā .
Evaṃ kathetvā puna ‘‘ yaṃ
M0.132 evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanan ’’ tiādīni pañcavīsati padāni avijjāya lakkhaṇaṃ dassetuṃ gahitāni .Tattha yasmā ayaṃ avijjā imehi aṭṭhahi padehi kathitāpi puna pañcavīsatiyā padehi lakkhaṇe akathite sukathitā nāma na hoti , lakkhaṇe pana kathiteyeva sukathitā nāma hoti .
Yathā puriso naṭṭhaṃ goṇaṃ pariyesamāno manusse puccheyya –
‘‘ api , ayyā , setaṃ goṇaṃ passatha , rattaṃ goṇaṃ passathā ’’ ti ?
Te evaṃ vadeyyuṃ –
‘‘ imasmiṃ raṭṭhe setarattānaṃ goṇānaṃ anto natthi , kiṃ te goṇassa lakkhaṇan ’’ ti ?
Atha tena ‘ saṅghāṭi ’ vā ‘ naṅgalaṃ ’ vāti vutte goṇo sukathito nāma bhaveyya ;
evameva yasmā ayaṃ avijjā aṭṭhahi padehi kathitāpi puna pañcavīsatiyā padehi lakkhaṇe akathite sukathitā
P0.140 nāma na hoti , lakkhaṇe pana kathiteyeva sukathitā nāma hoti .Tasmā yānassā lakkhaṇadassanatthaṃ pañcavīsati padāni kathitāni , tesampi vasena veditabbā .
Seyyathidaṃ – ñāṇaṃ nāma paññā .
Sā atthatthaṃ kāraṇakāraṇaṃ catusaccadhammaṃ viditaṃ pākaṭaṃ karoti .
Ayaṃ pana avijjā uppajjitvā taṃ viditaṃ pākaṭaṃ kātuṃ na detīti ñāṇapaccanīkato aññāṇaṃ .
Dassanantipi paññā .
Sāpi taṃ ākāraṃ passati .
Avijjā pana uppajjitvā taṃ passituṃ na detīti adassanaṃ .
Abhisamayotipi paññā .
Sā taṃ ākāraṃ abhisameti .
Avijjā pana uppajjitvā taṃ abhisametuṃ na detīti anabhisamayo .
Anubodho sambodho paṭivedhotipi paññā .
Sā taṃ ākāraṃ anubujjhati sambujjhati paṭivijjhati .
Avijjā pana uppajjitvā taṃ anubujjhituṃ saṃbujjhituṃ paṭivijjhituṃ na detīti ananubodho asambodho appaṭivedho .
Saṅgāhanātipi paññā .
Sā taṃ ākāraṃ gahetvā ghaṃsitvā gaṇhāti .
Avijjā pana uppajjitvā taṃ gahetvā ghaṃsitvā gaṇhituṃ na detīti asaṅgāhanā .
Pariyogāhanātipi paññā .
Sā taṃ ākāraṃ ogāhitvā anupavisitvā gaṇhāti .
Avijjā pana uppajjitvā taṃ ogāhitvā anupavisitvā gaṇhituṃ na detīti apariyogāhanā .
Samapekkhanātipi paññā
V0.132 .Sā taṃ ākāraṃ samaṃ sammā ca pekkhati .
Avijjā pana uppajjitvā taṃ samaṃ sammā ca pekkhituṃ na detīti asamapekkhanā .
Paccavekkhaṇātipi paññā .
Sā taṃ ākāraṃ paccavekkhati .
Avijjā pana uppajjitvā taṃ paccavekkhituṃ na detīti apaccavekkhaṇā .
Nāssā
M0.133 kiñci kammaṃ paccakkhaṃ atthi , sayañca apaccavekkhitvā kataṃ kammanti apaccakkhakammaṃ .Dummedhabhāvatāya dummejjhaṃ .
Bālabhāvatāya bālyaṃ .
Sampajaññantipi paññā .
Sā atthatthaṃ kāraṇakāraṇaṃ catusaccadhammaṃ sammā pajānāti .
Avijjā pana uppajjitvā taṃ ākāraṃ pajānituṃ na detīti asampajaññaṃ .
Mohanavasena moho .
Pamohanavasena pamoho .
Sammohanavasena sammoho .
Avindiyaṃ vindatītiādivasena avijjā .
Vaṭṭasmiṃ ohanati osīdāpetīti avijjogho .
Vaṭṭasmiṃ yojetīti avijjāyogo .
Appahīnavasena
P0.141 punappunaṃ uppajjanato ca avijjānusayo .Magge pariyuṭṭhitacorā addhike viya kusalacittaṃ pariyuṭṭhāti gaṇhāti vilumpatīti avijjāpariyuṭṭhānaṃ .
Yathā nagaradvāre palighasaṅkhātāya laṅgiyā patitāya antonagare manussānaṃ bahinagaragamanampi bahinagare manussānaṃ antonagarapavesanampi pacchijjati , evameva yassa sakkāyanagare ayaṃ patitā tassa nibbānasampāpakaṃ ñāṇagamanaṃ pacchijjatīti avijjālaṅgī nāma hoti .
Akusalañca taṃ mūlañca , akusalānaṃ vā mūlanti akusalamūlaṃ .
Taṃ pana na aññaṃ , idhādhippeto mohoti moho akusalamūlaṃ .
Ayaṃ vuccati avijjāti ayaṃ evaṃlakkhaṇā avijjā nāmāti vuccati .
Evaṃ pañcavīsatipadavasena avijjāya lakkhaṇaṃ veditabbaṃ .
Evaṃlakkhaṇā panāyaṃ avijjā dukkhādīsu aññāṇanti vuttāpi dukkhasaccassa ekadeso hoti , sahajātā hoti , taṃ ārammaṇaṃ karoti , chādeti ;
samudayasaccassa na ekadeso hoti , sahajātā hoti , taṃ ārammaṇaṃ karoti , chādeti ;
nirodhasaccassa neva ekadeso hoti , na sahajātā , na taṃ ārammaṇaṃ karoti , kevalaṃ chādeti ;
maggasaccassāpi na ekadeso , na sahajātā , na taṃ ārammaṇaṃ karoti , kevalaṃ chādeti .
Dukkhārammaṇatā avijjā uppajjati , tañca chādeti .
Samudayārammaṇatā avijjā uppajjati , tañca chādeti .
Nirodhārammaṇatā avijjā nuppajjati , tañca chādeti .
Maggārammaṇatā avijjā nūppajjati , tañca chādeti .
Dve saccā duddasattā gambhīrā .
Dve saccā gambhīrattā duddasā .
Apica kho pana dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ gambhīrañceva duddasañca .
Tattha dukkhaṃ nāma pākaṭaṃ , lakkhaṇassa pana duddasattā
V0.133 gambhīraṃ nāma jātaṃ .Samudayepi eseva nayo .
Yathā pana mahāsamuddaṃ manthetvā ojāya nīharaṇaṃ nāma bhāro , sinerupādato
M0.134 vālikāya uddharaṇaṃ nāma bhāro , pabbataṃ pīḷetvā rasassa nīharaṇaṃ nāma bhāro ;evameva dve saccāni gambhīratāya eva duddasāni , nirodhasaccaṃ pana atigambhīrañca atiduddasañcāti .
Evaṃ duddasattā gambhīrānaṃ gambhīrattā ca duddasānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ paṭicchādakaṃ mohandhakāraṃ ayaṃ vuccati avijjāti .
Avijjāpadaniddeso .