Viññāṇapadaniddeso
227. Saṅkhārapaccayā viññāṇapadaniddese cakkhuviññāṇan tiādīsu cakkhuviññāṇaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti duvidhaṃ hoti .
Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇāni .
Manoviññāṇaṃ pana kusalākusalavipākā dve manodhātuyo , tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo , aṭṭha sahetukāni kāmāvacaravipākacittāni , pañca rūpāvacarāni , cattāri arūpāvacarānīti bāvīsatividhaṃ
P0.151 hoti .Iti imehi chahi viññāṇehi sabbānipi bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni saṅgahitāni honti .
Lokuttarāni pana vaṭṭakathāyaṃ na yujjantīti na gahitāni .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘ idaṃ vuttappakāraṃ viññāṇaṃ saṅkhārapaccayā hotī ’ ti ?
Upacitakammābhāve vipākābhāvato .
Vipākañhetaṃ , vipākañca na upacitakammābhāve uppajjati .
Yadi uppajjeyya , sabbesaṃ sabbavipākāni uppajjeyyuṃ ;
na ca uppajjantīti jānitabbametaṃ –
‘ saṅkhārapaccayā idaṃ viññāṇaṃ hotī ’ ti .
Katarasaṅkhārapaccayā kataraviññāṇanti ce ?
Kāmāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā tāva kusalavipākāni
V0.143 pañca cakkhuviññāṇādīni , manoviññāṇe ekā manodhātu , dve manoviññāṇadhātuyo , aṭṭha kāmāvacaramahāvipākānīti soḷasa .Yathāha –
‘‘ Kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti .
Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti , vipākā manodhātu uppannā hoti , manoviññāṇadhātu uppannā hoti somanassasahagatā , manoviññāṇadhātu uppannā hoti upekkhāsahagatā , manoviññāṇadhātu uppannā hoti somanassasahagatā ñāṇasampayuttā , somanassasahagatā
M0.144 ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena , somanassasahagatā ñāṇavippayuttā , somanassasahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārena , upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā , upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena , upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā , upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārenā ’’ ti ( dha . sa .431,498).Rūpāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā pana pañca rūpāvacaravipākāni .
Yathāha –
‘‘ Tasseva rūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ … pe … pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī ’’ ti ( dha . sa .499).
Evaṃ puññābhisaṅkhārapaccayā ekavīsatividhaṃ viññāṇaṃ hoti .
Apuññābhisaṅkhārapaccayā pana akusalavipākāni pañca cakkhuviññāṇādīni , ekā manodhātu , ekā manoviññāṇadhātūti evaṃ sattavidhaṃ viññāṇaṃ hoti .
Yathāha –
‘‘ Akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti .
Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ
P0.152 , vipākā manodhātu , vipākā manoviññāṇadhātu uppannā hotī ’’ ti ( dha . sa .556).Āneñjābhisaṅkhārapaccayā
V0.144 pana cattāri arūpavipākānīti evaṃ catubbidhaṃ viññāṇaṃ hotīti .Yathāha –
‘‘ Tasseva arūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ … pe … viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ … pe … ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ … pe … nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī ’’ ti ( dha . sa .501).
Evaṃ yaṃ saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ hoti , taṃ ñatvā idānissa evaṃ pavatti veditabbā – sabbameva hi idaṃ pavattipaṭisandhivasena dvidhā pavattati .
Tattha
M0.145 dve pañcaviññāṇāni , dve manodhātuyo , somanassasahagatāhetukamanoviññāṇadhātūti imāni terasa pañcavokārabhave pavattiyaṃyeva pavattanti .Sesāni ekūnavīsati tīsu bhavesu yathānurūpaṃ pavattiyampi paṭisandhiyampi pavattanti .
Kathaṃ ?
Kusalavipākāni tāva cakkhuviññāṇādīni pañca kusalavipākena vā akusalavipākena vā nibbattassa yathākkamaṃ paripākamupagatindriyassa cakkhādīnaṃ āpāthagataṃ iṭṭhaṃ vā iṭṭhamajjhattaṃ vā rūpādiārammaṇaṃ ārabbha cakkhādipasādaṃ nissāya dassanasavanaghāyanasāyanaphusanakiccaṃ sādhayamānāni pavattanti .
Tathā akusalavipākāni pañca .
Kevalañhi tesaṃ aniṭṭhaṃ aniṭṭhamajjhattaṃ vā rūpādiārammaṇaṃ hoti , ayameva viseso .
Dasāpi cetāni niyatadvārārammaṇavatthuṭṭhānāni niyatakiccāneva ca bhavanti .
Tato kusalavipākānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ anantaraṃ kusalavipākamanodhātu tesaññeva ārammaṇamārabbha hadayavatthuṃ nissāya sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā pavattati .
Tathā akusalavipākānaṃ anantaraṃ akusalavipākā
P0.153 .Idañca pana dvayaṃ aniyatadvārārammaṇaṃ niyatavatthuṭṭhānaṃ niyatakiccañca hoti .
Somanassasahagatā pana ahetukamanoviññāṇadhātu kusalavipākamanodhātuyā anantaraṃ tassā eva
V0.145 ārammaṇaṃ ārabbha hadayavatthuṃ nissāya santīraṇakiccaṃ sādhayamānā ca chasu dvāresu balavārammaṇe kāmāvacarasattānaṃ yebhuyyena lobhasampayuttajavanāvasāne bhavaṅgavīthiṃ pacchinditvā javanena gahitārammaṇe tadārammaṇavasena ca sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā pavattati .Cittappavattigaṇanāyaṃ pana sabbadvāresu tadārammaṇe dve eva cittavārā āgatā .
Idaṃ pana cittaṃ tadārammaṇanti ca piṭṭhibhavaṅganti cāti dve nāmāni labhati , aniyatadvārārammaṇaṃ niyatavatthukaṃ aniyataṭṭhānakiccañca hotīti .
Evaṃ tāva terasa pañcavokārabhave pavattiyaṃyeva pavattantīti veditabbāni .
Sesesu ekūnavīsatiyā cittesu na kiñci attano anurūpāya paṭisandhiyā na pavattati .
Pavattiyaṃ pana kusalākusalavipākā tāva dve ahetukamanoviññāṇadhātuyo pañcadvāre kusalākusalavipākamanodhātūnaṃ anantaraṃ santīraṇakiccaṃ
M0.146 , chasu dvāresu pubbe vuttanayeneva tadārammaṇakiccaṃ , attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ , ante cutikiccañcāti cattāri kiccāni sādhayamānā niyatavatthukā aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccā hutvā pavattanti .Aṭṭha kāmāvacarasahetukacittāni pavattiyaṃ vuttanayeneva chasu dvāresu tadārammaṇakiccaṃ , attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ , ante cutikiccañcāti tīṇi kiccāni sādhayamānāni niyatavatthukāni aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccāni hutvā pavattanti .
Pañca rūpāvacarāni cattāri ca arūpāvacarāni attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ , ante cutikiccañcāti kiccadvayaṃ sādhayamānāni pavattanti .
Tesu rūpāvacarāni niyatavatthārammaṇāni aniyataṭṭhānakiccāni , itarāni avatthukāni niyatārammaṇāni aniyataṭṭhānakiccāni
P0.154 hutvā pavattantīti .Evaṃ tāva bāttiṃsavidhampi viññāṇaṃ pavattiyaṃ saṅkhārapaccayā pavattati .
Tatrassa te te saṅkhārā kammapaccayena ca upanissayapaccayena ca paccayā honti .
Tattha yānetāni ekādasa tadārammaṇacittāni vuttāni , tesu ekampi rūpārūpabhave tadārammaṇaṃ
V0.146 hutvā na pavattati .Kasmā ?
Bījābhāvā .
Tattha hi kāmāvacaravipākasaṅkhātaṃ paṭisandhibījaṃ natthi , yaṃ rūpādīsu ārammaṇesu pavattiyaṃ tassa janakaṃ bhaveyya .
Cakkhuviññāṇādīnampi rūpabhave abhāvo āpajjatīti ce ?
Na ;
indriyappavattiānubhāvato dvāravīthibhede cittaniyamato ca .
Yathā cetaṃ tadārammaṇaṃ ekantena rūpārūpabhave nappavattati tathā sabbepi akāmāvacare dhamme nānubandhati .
Kasmā ?
Ajanakattā ceva janakassa ca asadisattā .
Tañhi yathā nāma gehā nikkhamitvā bahi gantukāmo taruṇadārako attano janakaṃ pitaraṃ vā aññaṃ vā pitusadisaṃ hitakāmaṃ ñātiṃ aṅguliyaṃ gahetvā anubandhati , na aññaṃ rājapurisādiṃ , tathā etampi bhavaṅgārammaṇato bahi nikkhamitukāmaṃ sabhāgatāya attano janakaṃ pitaraṃ vā pitusadisaṃ vā kāmāvacarajavanameva anubandhati , na aññaṃ mahaggataṃ anuttaraṃ vā .
Yathā
M0.147 cetaṃ mahaggatalokuttare dhamme nānubandhati , tathā yadā ete kāmāvacaradhammāpi mahaggatārammaṇā hutvā pavattanti tadā tepi nānubandhati .Kasmā ?
Aparicitadesattā accantaparittārammaṇattā ca .
Tañhi yathā pitaraṃ vā pitusadisaṃ vā ñātiṃ anubandhantopi taruṇadārako gharadvāraantaravīthicatukkādimhi pariciteyeva dese anubandhati , na araññaṃ vā yuddhabhūmiṃ vā gacchantaṃ ;
evaṃ kāmāvacaradhamme anubandhantampi amahaggatādimhi pariciteyeva dese pavattamāne dhamme anubandhati , na mahaggatalokuttaradhamme ārabbha pavattamāneti .
Yasmā cassa ‘‘ sabbo kāmāvacaravipāko kiriyamanodhātu kiriyaahetukamanoviññāṇadhātu somanassasahagatā ime dhammā parittārammaṇā ’’ ti evaṃ accantaparittameva ārammaṇaṃ vuttaṃ , tasmāpetaṃ mahaggatalokuttarārammaṇe
P0.155 kāmāvacaradhammepi nānubandhatīti veditabbaṃ .Kiṃ vā imāya yuttikathāya ?
Aṭṭhakathāyañhi ekanteneva vuttaṃ – ekādasa tadārammaṇacittāni nāmagottaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ na gaṇhanti .
Paṇṇattiṃ ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ na labbhati .
Tilakkhaṇārammaṇikavipassanāya tadārammaṇaṃ na labbhati .
Vuṭṭhānagāminiyā balavavipassanāya tadārammaṇaṃ na labbhati .
Rūpārūpadhamme ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ na labbhati .
Micchattaniyatadhammesu tadārammaṇaṃ na labbhati .
Sammattaniyatadhammesu
V0.147 tadārammaṇaṃ na labbhati .Lokuttaradhamme ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ na labbhati .
Abhiññāñāṇaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ na labbhati .
Paṭisambhidāñāṇaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ na labbhati .
Kāmāvacare dubbalārammaṇe tadārammaṇaṃ na labbhati , chasu dvāresu balavārammaṇe āpāthagateyeva labbhati , labbhamānañca kāmāvacareyeva labbhati .
Rūpārūpabhave tadārammaṇaṃ nāma natthīti .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ sesesu ekūnavīsatiyā cittesu na kiñci attano anurūpāya paṭisandhiyā na pavattatī ’’ ti , taṃ atisaṃkhittattā dubbijānaṃ .
Tenassa vitthāranayadassanatthaṃ vuccati –
‘‘ kati paṭisandhiyo ?
Kati paṭisandhicittāni ?
Kena kattha paṭisandhi hoti ?
Kiṃ paṭisandhiyā ārammaṇan ’’ ti ?
Asaññapaṭisandhiyā
M0.148 saddhiṃ vīsati paṭisandhiyo .Vuttappakārāneva ekūnavīsati paṭisandhicittāni .
Tattha akusalavipākāya ahetukamanoviññāṇadhātuyā apāyesu paṭisandhi hoti , kusalavipākāya manussaloke jaccandhajātibadhirajātiummattakaeḷamūganapuṃsakādīnaṃ .
Aṭṭhahi sahetukamahāvipākehi kāmāvacaradevesu ceva manussesu ca puññavantānaṃ paṭisandhi hoti , pañcahi rūpāvacaravipākehi rūpībrahmaloke , catūhi arūpāvacaravipākehi arūpaloketi .
Yena ca yattha paṭisandhi hoti , sā eva tassā anurūpapaṭisandhi nāma .
Saṅkhepato paṭisandhiyā tīṇi ārammaṇāni honti – kammaṃ , kammanimittaṃ
P0.156 , gatinimittanti .Tattha kammaṃ nāma āyūhitā kusalākusalacetanā .
Kammanimittaṃ nāma yaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā kammaṃ āyūhati .
Tattha atīte kappakoṭisatasahassamatthakasmimpi kamme kate tasmiṃ khaṇe kammaṃ vā kammanimittaṃ vā āgantvā upaṭṭhāti .
Tatridaṃ kammanimittassa upaṭṭhāne vatthu – gopakasīvalī kira nāma tālapiṭṭhikavihāre cetiyaṃ kāresi .
Tassa maraṇamañce nipannassa cetiyaṃ upaṭṭhāsi .
So tadeva nimittaṃ gaṇhitvā kālaṃkatvā devaloke nibbatti .
Aññā sammūḷhakālakiriyā nāma hoti .
Parammukhaṃ gacchantassa hi pacchato tikhiṇena asinā sīsaṃ chindanti .
Nipajjitvā niddāyantassāpi tikhiṇena asinā sīsaṃ chindanti .
Udake osīdāpetvā mārenti .
Evarūpepi kāle aññataraṃ
V0.148 kammaṃ vā kammanimittaṃ vā upaṭṭhāti .Aññaṃ lahukamaraṇaṃ nāma atthi .
Nikhādanadaṇḍakamatthakasmiñhi nilīnamakkhikaṃ muggarena paharitvā pisanti .
Evarūpepi kāle kammaṃ vā kammanimittaṃ vā upaṭṭhāti .
Evaṃ pisiyamānāya pana makkhikāya paṭhamaṃ kāyadvārāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ nāvaṭṭeti , manodvārāvajjanameva āvaṭṭeti .
Atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati .
Dutiyavāre kāyadvārāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti .
Tato kāyaviññāṇaṃ , sampaṭicchanaṃ , santīraṇaṃ , voṭṭhapananti vīthicittāni pavattanti .
Javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati .
Tatiyavāre manodvārāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti .
Atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati .
Etasmiṃ ṭhāne kālakiriyaṃ karoti .
Idaṃ kimatthaṃ ābhataṃ ?
Arūpadhammānaṃ visayo nāma evaṃ lahukoti dīpanatthaṃ .
Gatinimittaṃ
M0.149 nāma nibbattanakaokāse eko vaṇṇo upaṭṭhāti .Tattha niraye upaṭṭhahante lohakumbhisadiso hutvā upaṭṭhāti .
Manussaloke upaṭṭhahante mātukucchikambalayānasadisā hutvā upaṭṭhāti .
Devaloke upaṭṭhahante kapparukkhavimānasayanādīni upaṭṭhahanti .
Evaṃ kammaṃ , kammanimittaṃ , gatinimittanti saṅkhepato paṭisandhiyā tīṇi ārammaṇāni honti .
Aparo nayo – paṭisandhiyā tīṇi ārammaṇāni honti ?
Atītaṃ , paccuppannaṃ
P0.157 , navattabbañca .Asaññīpaṭisandhi anārammaṇāti .
Tattha viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanapaṭisandhīnaṃ atītameva ārammaṇaṃ .
Dasannaṃ kāmāvacarānaṃ atītaṃ vā paccuppannaṃ vā .
Sesānaṃ navattabbaṃ .
Evaṃ tīsu ārammaṇesu pavattamānā pana paṭisandhi yasmā atītārammaṇassa vā navattabbārammaṇassa vā cuticittassa anantarameva hoti .
Paccuppannārammaṇaṃ pana cutticittaṃ nāma natthi .
Tasmā dvīsu ārammaṇesu aññatarārammaṇāya cutiyā anantaraṃ tīsu ārammaṇesu aññatarārammaṇāya paṭisandhiyā sugatiduggativasena pavattanākāro veditabbo .
Seyyathidaṃ – kāmāvacarasugatiyaṃ tāva ṭhitassa pāpakammino puggalassa ‘‘ tānissa tamhi samaye olambantī ’’ tiādivacanato ( ma . ni .3.248) maraṇamañce nipannassa yathūpacitaṃ pāpakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati .
Taṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya suddhāya vā javanavīthiyā anantaraṃ bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā cuticittaṃ uppajjati .
Tasmiṃ niruddhe tadeva āpāthagataṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha anupacchinnakilesabalavināmitaṃ
V0.149 duggatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati .Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā atītārammaṇā paṭisandhi .
Aparassa maraṇasamaye vuttappakārakammavasena narakādīsu aggijālavaṇṇādikaṃ duggatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchati .
Tassa dvikkhattuṃ bhavaṅge uppajjitvā niruddhe taṃ ārammaṇaṃ ārabbha ekaṃ āvajjanaṃ , maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni , dve tadārammaṇānīti tīṇi vīthicittāni uppajjanti .
Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā
M0.150 ekaṃ cuticittaṃ .Ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti .
Athāvasesapañcacittakkhaṇāyuke tasmiṃyeva ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi .
Aparassa maraṇasamaye pañcannaṃ dvārānaṃ aññatarasmiṃ dvāre
P0.158 rāgādihetubhūtaṃ hīnārammaṇaṃ āpāthamāgacchati .Tassa yathākkamena uppannavoṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni dve tadārammaṇāni ca uppajjanti .
Tato bhavaṅgavisayamārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ .
Ettāvatā dve bhavaṅgāni , āvajjanaṃ , dassanaṃ , sampaṭicchanaṃ , santīraṇaṃ , voṭṭhabbanaṃ , pañca javanāni , dve tadārammaṇāni , ekaṃ cuticittanti pañcadasa cittakkhaṇā atītā honti .
Athāvasesaekacittakkhaṇāyuke tasmiṃ yeva ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayampi atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi .
Esa tāva atītārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya duggatipaṭisandhiyā pavattanākāro .
Duggatiyaṃ ṭhitassa pana upacitānavajjakammassa vuttanayeneva taṃ anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchatīti kaṇhapakkhe sukkapakkhaṃ ṭhapetvā sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .
Ayaṃ atītārammaṇāya duggaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya sugatipaṭisandhiyā pavattanākāro .
Sugatiyaṃ ṭhitassa pana upacitānavajjakammassa ‘‘ tānissa tamhi samaye olambantī ’’ tiādivacanato maraṇamañce nipannassa yathūpacitaṃ anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati .
Tañca kho upacitakāmāvacarānavajjakammasseva .
Upacitamahaggatakammassa
V0.150 pana kammanimittameva āpāthamāgacchati .Taṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya suddhāya vā javanavīthiyā anantaraṃ bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā cuticittamuppajjati .
Tasmiṃ niruddhe tadeva āpāthagataṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha anupacchinnakilesabalavināmitaṃ sugatipariyāpannaṃ paṭisandhicittamuppajjati .
Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā atītārammaṇā navattabbārammaṇā vā paṭisandhi .
Aparassa
M0.151 maraṇasamaye kāmāvacarānavajjakammavasena manussaloke mātukucchivaṇṇasaṅkhātaṃ vā devaloke uyyānakapparukkhādivaṇṇasaṅkhātaṃ vā sugatinimittaṃ manodvāreP0.159 āpāthamāgacchati .Tassa duggatinimitte dassitānukkameneva cuticittānantaraṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi .
Aparassa maraṇasamaye ñātakā ‘ ayaṃ , tāta , tavatthāya buddhapūjā karīyati , cittaṃ pasādehī ’ ti vatvā pupphadāmadhajapaṭākādivasena rūpārammaṇaṃ vā dhammassavanatūriyapūjādivasena saddārammaṇaṃ vā dhūmavāsagandhādivasena gandhārammaṇaṃ vā ‘ idaṃ , tāta , sāyassu , tavatthāya dātabbaṃ deyyadhamman ’ ti vatvā madhuphāṇitādivasena rasārammaṇaṃ vā ‘ idaṃ , tāta , phusassu , tavatthāya dātabbaṃ deyyadhamman ’ ti vatvā cīnapaṭasomārapaṭādivasena phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā pañcadvāre upasaṃharanti .
Tassa tasmiṃ āpāthagate rūpādiārammaṇe yathākkamena uppannavoṭṭhapanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni dve tadārammaṇāni ca uppajjanti .
Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ , tadavasāne tasmiññeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayampi atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi .
Aparassa pana pathavīkasiṇajjhānādivasena paṭiladdhamahaggatassa sugatiyaṃ ṭhitassa maraṇasamaye kāmāvacarakusalakamma-kammanimitta-gatinimittānaṃ aññataraṃ pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittaṃ mahaggatacittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati .
Cakkhusotānaṃ vā aññatarasmiṃ kusaluppattihetubhūtaṃ paṇītamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati .
Tassa yathākkamena uppannavoṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni uppajjanti .
Mahaggatagatikānaṃ pana tadārammaṇaṃ natthi .
Tasmā javanānantaraṃyeva bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ uppajjati
V0.151 .Tassāvasāne kāmāvacaramahaggatasugatīnaṃ aññatarasugatipariyāpannaṃ yathūpaṭṭhitesu ārammaṇesu aññatarārammaṇaṃ paṭisandhicittaṃ
P0.160 uppajjati .Ayaṃ navattabbārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītapaccuppannanavattabbānaṃ aññatarārammaṇā paṭisandhi .
Etenānusārena āruppacutiyāpi anantarā paṭisandhi veditabbā .
Ayaṃ atītanavattabbārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītanavattabbapaccuppannārammaṇāya paṭisandhiyā pavattanākāro .
Duggatiyaṃ
M0.152 ṭhitassa pana pāpakammino vuttanayeneva taṃ kammaṃ kammanimittaṃ gatinimittaṃ vā manodvāre , pañcadvāre pana akusaluppattihetubhūtaṃ ārammaṇaṃ āpāthamāgacchati .Athassa yathākkamena cuticittāvasāne duggatipariyāpannaṃ tesu ārammaṇesu aññatarārammaṇaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayaṃ atītārammaṇāya duggaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya paṭisandhiyā pavattanākāroti .
Ettāvatā ekūnavīsatividhassāpi viññāṇassa paṭisandhivasena pavatti dīpitā hoti .
Tayidaṃ sabbampi evaṃ –
Pavattamānaṃ sandhimhi , dvidhā kammena vattati ;
Missādīhi ca bhedehi , bhedassa duvidhādiko .
Idañhi ekūnavīsatividhampi vipākaviññāṇaṃ paṭisandhimhi pavattamānaṃ dvidhā kammena vattati .
Yathāsakañhi etassa janakaṃ kammaṃ nānākkhaṇikakammappaccayena ceva upanissayapaccayena ca paccayo hoti .
Vuttañhetaṃ ‘‘ kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.423).
Evaṃ vattamānassa panassa missādīhi bhedehi duvidhādikopi bhedo veditabbo , seyyathidaṃ – idañhi paṭisandhivasena ekadhā vattamānampi rūpena saha missāmissabhedato duvidhaṃ , kāmarūpārūpabhavabhedato tividhaṃ , aṇḍajajalābujasaṃsedajaopapātikayonivasena catubbidhaṃ , gativasena pañcavidhaṃ , viññāṇaṭṭhitivasena sattavidhaṃ , sattāvāsavasena aṭṭhavidhaṃ hoti .
Tattha –
Missaṃ
V0.152 dvidhā bhāvabhedā , sabhāvaṃ tattha ca dvidhā ;Dve vā tayo vā dasakā , omato ādinā saha .
‘ Missaṃ
P0.161 dvidhā bhāvabhedā ’ ti yañhetamettha aññatra arūpabhavā rūpamissaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ uppajjati , taṃ rūpabhave itthindriyapurisindriyasaṅkhātena bhāvena vinā uppattito kāmabhave aññatra jātipaṇḍakapaṭisandhiyā bhāvena saha uppattito sabhāvaṃ abhāvanti duvidhaṃ hoti .‘ Sabhāvaṃ tattha ca dvidhā ’ ti tatthāpi ca yaṃ sabhāvaṃ taṃ itthipurisabhāvānaṃ aññatarena saha uppattito duvidhameva hoti .
‘ Dve
M0.153 vā tayo vā dasakā , omato ādinā sahā ’ ti yañhetamettha missaṃ amissanti dvaye ādibhūtaṃ rūpamissaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ , tena saha vatthukāyadasakavasena dve vā vatthukāyabhāvadasakavasena tayo vā dasakā omato uppajjanti , natthi ito paraṃ rūpaparihānīti .Taṃ panetaṃ evaṃ omakaparimāṇaṃ uppajjamānaṃ aṇḍajajalābujanāmikāsu dvīsu yonīsu jātiuṇṇāya ekena aṃsunā uddhatatelasappimaṇḍappamāṇaṃ kalalanti laddhasaṅkhaṃ hutvā uppajjati .
Tattha yonīnaṃ gativasena sambhavabhedo veditabbo .
Etāsu hi –
Niraye bhummavajjesu , devesu ca na yoniyo ;
Tisso purimikā honti , catassopi gatittaye .
Tattha devesu cāti casaddena yathā niraye ca bhummavajjesu ca devesu , evaṃ nijjhāmataṇhikapetesu ca purimikā tisso yoniyo na santīti veditabbā .
Opapātikā eva hi te honti .
Sese pana tiracchānapettivisayamanussasaṅkhāte gatittaye pubbe vajjitabhummadevesu ca catasso yoniyo honti .
Tattha –
Tiṃsa nava ceva rūpīsu , sattati ukkaṃsatova rūpāni ;
Saṃsedajopapātīsu , atha vā avakaṃsato tiṃsa .
Rūpībrahmesu
V0.153 tāva opapātikayonikesu cakkhusotavatthudasakānaṃ jīvitanavakassa cāti catunnaṃ kalāpānaṃ vasena tiṃsa ca nava ca paṭisandhiviññāṇena saha rūpāni uppajjanti .Rūpībrahme pana ṭhapetvā aññesu saṃsedajaopapātikesu ukkaṃsato cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakānaṃ
P0.162 vasena sattati .Tāni ca niccaṃ devesu .
Tattha vaṇṇo gandho raso ojā catasso cāpi dhātuyo cakkhupasādo jīvitindriyanti ayaṃ dasarūpaparimāṇo rūpapuñjo cakkhudasako nāma .
Evaṃ sesā veditabbā .
Avakaṃsato pana jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjanti .
Ukkaṃsāvakaṃsānaṃ pana antare anurūpato vikappo veditabbo .
Evaṃ viditvā puna –
Khandhārammaṇagatihetu-vedanāpītivitakkavicārehi ;
Bhedābhedaviseso , cutisandhīnaṃ pariññeyyo .
Yāhesā
M0.154 missāmissato duvidhā paṭisandhi , yā cassā atītānantarā cuti , tāsaṃ imehi khandhādīhi bhedābhedaviseso ñātabboti attho .Kathaṃ ?
Kadāci catukkhandhāya āruppacutiyā anantarā catukkhandhāva ārammaṇatopi abhinnā paṭisandhi hoti , kadāci amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇā .
Ayaṃ tāva arūpabhūmīsuyeva nayo .
Kadāci pana catukkhandhāya āruppacutiyā anantarā pañcakkhandhā kāmāvacarā paṭisandhi .
Kadāci pañcakkhandhāya kāmāvacaracutiyā rūpāvacaracutiyā vā anantarā catukkhandhā āruppapaṭisandhi .
Evaṃ atītārammaṇacutiyā atītanavattabbapaccuppannārammaṇā paṭisandhi , ekaccasugaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhi , ahetukacutiyā sahetukapaṭisandhi , duhetukacutiyā tihetukapaṭisandhi , upekkhāsahagatacutiyā somanassasahagatapaṭisandhi , appītikacutiyā sappītikapaṭisandhi , avitakkacutiyā savitakkapaṭisandhi , avicāracutiyā savicārapaṭisandhi , avitakkaavicāracutiyā savitakkasavicārapaṭisandhīti tassa tassa viparītato ca yathāyogaṃ yojetabbaṃ .
Laddhappaccayamitidhamma-mattametaṃ
V0.154 bhavantaramupeti ;Nāssa tato saṅkanti , na tato hetuṃ vinā hoti .
Iti
P0.163 hetaṃ laddhapaccayaṃ rūpārūpadhammamattaṃ uppajjamānaṃ bhavantaraṃ upetīti vuccati , na satto , na jīvo .Tassa nāpi atītabhavato idha saṅkanti atthi , nāpi tato hetuṃ vinā idha pātubhāvo .
Tayidaṃ pākaṭena manussacutipaṭisandhikkamena pakāsayissāma –
Atītabhavasmiñhi sarasena upakkamena vā samāsannamaraṇassa asayhānaṃ sabbaṅgapaccaṅgasandhibandhanacchedakānaṃ māraṇantikavedanāsattānaṃ sannipātaṃ asahantassa ātape pakkhittaharitatālapaṇṇamiva kamena upasussamāne sarīre niruddhesu cakkhādīsu indriyesu hadayavatthumatte patiṭṭhitesu kāyindriyamanindriyajīvitindriyesu taṅkhaṇāvasesaṃ hadayavatthusannissitaṃ viññāṇaṃ garusamāsevitāsannapubbakatānaṃ aññataraṃ laddhāvasesapaccayasaṅkhārasaṅkhātaṃ kammaṃ vā tadupaṭṭhāpitaṃ vā kammanimittagatinimittasaṅkhātaṃ visayamārabbha pavattati .
Tadevaṃ pavattamānaṃ taṇhāavijjānaṃ appahīnattā avijjāpaṭicchāditādīnave tasmiṃ visaye taṇhā nāmeti
M0.155 , sahajātasaṅkhārā khipanti .Taṃ santativasena taṇhāya nāmiyamānaṃ saṅkhārehi khippamānaṃ orimatīrarukkhavinibaddharajjumālambitvā mātikātikkamako viya purimañca nissayaṃ jahati , aparañca kammasamuṭṭhāpitaṃ nissayaṃ assādayamānaṃ vā anassādayamānaṃ vā ārammaṇādīhiyeva paccayehi pavattati .
Ettha ca purimaṃ cavanato cuti , pacchimaṃ bhavantarādipaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati .
Tadetaṃ nāpi purimabhavā idha āgataṃ , nāpi tato kammasaṅkhāranativisayādihetuṃ vinā pātubhūtanti veditabbaṃ .
Siyuṃ nidassanānettha , paṭighosādikā atha ;
Santānabandhato natthi , ekatā nāpi nānatā .
Ettha
P0.164 cetassa viññāṇassa purimabhavato idha anāgamane atītabhavapariyāpannahetūhi ca uppāde paṭighosapadīpamuddāpaṭibimbappakārā dhammā nidassanāni siyuṃ .Yathā hi paṭighosapadīpamuddacchāyā
V0.155 saddādihetukā aññatra agantvā honti , evameva idaṃ cittaṃ .Ettha ca ‘ santānabandhato natthi ekatā nāpi nānatā ’.
Yadi hi santānabandhe sati ekantamekatā bhaveyya , na khīrato dadhi sambhūtaṃ siyā .
Athāpi ekantanānatā bhaveyya , na khīrassādhīno dadhi siyā .
Esa nayo sabbahetuhetusamuppannesu .
Evañca sati sabbalokavohāralopo siyā .
So ca aniṭṭho .
Tasmā ettha na ekantamekatā vā nānatā vā upagantabbāti .
Etthāha – nanu evaṃ asaṅkantipātubhāve sati ye imasmiṃ manussattabhāve khandhā , tesaṃ niruddhattā phalapaccayassa ca kammassa tattha agamanato aññassa aññato ca taṃ phalaṃ siyā ?
Upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā ?
Tasmā na sundaramidaṃ vidhānanti .
Tatridaṃ vuccati –
Santāne yaṃ phalaṃ etaṃ , nāññassa na ca aññato ;
Bījānaṃ abhisaṅkhāro , etassatthassa sādhako .
Ekasantānasmiñhi phalamuppajjamānaṃ tattha ekantaṃ ekattanānattānaṃ paṭisiddhattā aññassāti vā aññatoti vā na hoti .
Etassa ca panatthassa bījānaṃ abhisaṅkhāro sādhako .
Ambabījādīnañhi abhisaṅkhāresu katesu tassa bījassa santāne laddhapaccayo kālantare phalaviseso uppajjamāno na aññabījānaṃ nāpi aññābhisaṅkhārapaccayā uppajjati , na ca tāni bījāni
M0.156 te abhisaṅkhārā vā phalaṭṭhānaṃ pāpuṇanti .Evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ .
Vijjāsipposadhādīhi cāpi bālasarīre upayuttehi kālantare vuḍḍhasarīrādīsu phaladehi ayamattho veditabbo .
Yampi vuttaṃ ‘ upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā ’ ti ?
Tattha –
Phalassuppattiyā eva , siddhā bhuñjakasammuti ;
Phaluppādena rukkhassa , yathā phalati sammuti .
Yathā
P0.165 hi rukkhasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ ekadesabhūtassa rukkhaphalassa uppattiyā eva rukkho phalatītiV0.156 vā phalitoti vā vuccati , tathā devamanussasaṅkhātānaṃ khandhānaṃ ekadesabhūtassa upabhogasaṅkhātassa sukhadukkhaphalassa uppādeneva devo vā manusso vā upabhuñjatīti vā sukhitoti vā dukkhitoti vā vuccati .Tasmā na ettha aññena upabhuñjakena nāma koci attho atthīti .
Yopi vadeyya –
‘ evaṃ santepi ete saṅkhārā vijjamānā vā phalassa paccayā siyuṃ , avijjamānā vā .
Yadi ca vijjamānā pavattikkhaṇeyeva nesaṃ vipākena bhavitabbaṃ .
Atha avijjamānā , pavattito pubbe ca pacchā ca niccaṃ phalāvahā siyun ’ ti .
So evaṃ vattabbo –
Katattā paccayā ete , na ca niccaṃ phalāvahā ;
Pāṭibhogādikaṃ tattha , veditabbaṃ nidassanaṃ .
Katattā eva hi saṅkhārā attano phalassa paccayā honti , na vijjamānattā vā avijjamānattā vā .
Yathāha ‘‘ kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī ’’ tiādi ( dha . sa .431).
Yathārahassa attano phalassa ca paccayā hutvā na puna phalāvahā honti vipakkavipākattā .
Etassa catthassa vibhāvane idaṃ pāṭibhogādikaṃ nidassanaṃ veditabbaṃ .
Yathā hi loke yo kassaci atthassa niyyātanatthaṃ pāṭibhogo hoti , bhaṇḍaṃ vā kiṇāti , iṇaṃ vā gaṇhāti .
Tassa taṃ kiriyākaraṇamattameva tadatthaniyyātanādimhi paccayo hoti , na kiriyāya vijjamānatā vā avijjamānatā vā .
Na ca tadatthaniyyātanādito parampi dhārakova
M0.157 hoti .Kasmā ?
Niyyātanādīnaṃ katattā .
Evaṃ katattāva saṅkhārāpi attano phalassa paccayā honti , na ca yathārahaṃ phaladānato parampi phalāvahā hontīti .
Ettāvatā missāmissavasena dvidhāpi pavattamānassa paṭisandhiviññāṇassa saṅkhārapaccayā pavatti dīpitā hoti .
Idāni sabbesvetesu battiṃsaviññāṇesu sammohavighātatthaṃ –
Paṭisandhippavattīnaṃ
V0.157 , vasenete bhavādisu ;Vijānitabbā saṅkhārā , yathā yesañca paccayā .
Tattha
P0.166 tayo bhavā , catasso yoniyo , pañca gatiyo , satta viññāṇaṭṭhitiyo , nava sattāvāsāti ete bhavādayo nāma .Etesu bhavādīsu paṭisandhiyaṃ pavatte ca ete yesaṃ vipākaviññāṇānaṃ paccayā yathā ca paccayā honti tathā vijānitabbāti attho .
Tattha – puññābhisaṅkhāre tāva kāmāvacaraaṭṭhacetanābhedo puññābhisaṅkhāro avisesena kāmabhave sugatiyaṃ navannaṃ vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhiyaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvidhā paccayo .
Rūpāvacarapañcakusalacetanābhedo puññābhisaṅkhāro rūpabhave paṭisandhiyaṃ eva pañcannaṃ .
Vuttappabhedakāmāvacaro pana kāmabhave sugatiyaṃ upekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātuvajjānaṃ sattannaṃ parittavipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva dvidhā paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Sveva rūpabhave pañcannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Kāmabhave pana duggatiyaṃ aṭṭhannampi parittavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Tattha niraye mahāmoggallānattherassa narakacārikādīsu iṭṭhārammaṇasamāyoge so paccayo hoti .
Tiracchānesu pana nāgasupaṇṇapetamahiddhikesu ca iṭṭhārammaṇaṃ labbhatiyeva .
Sveva kāmabhave sugatiyaṃ soḷasannampi kusalavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca .
Avisesena puññābhisaṅkhāro rūpabhave dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca .
Dvādasākusalacetanābhedo apuññābhisaṅkhāro kāmabhave duggatiyaṃ ekassa viññāṇassa tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ , no pavatte ;
channaṃ pavatte , no paṭisandhiyaṃ ;
sattannampi akusalavipākaviññāṇānaṃ pavatte ca paṭisandhiyañca
M0.158 .Kāmabhave pana sugatiyaṃ tesaṃyeva sattannaṃ tatheva paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ ;
rūpabhave catunnaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
So ca kho kāmāvacare aniṭṭharūpadassanasaddasavanavasena
P0.167 .Brahmaloke pana aniṭṭhā rūpādayo nāma natthi , tathā kāmāvacaradevalokepi .
Āneñjābhisaṅkhāro
V0.158 arūpabhave catunnaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca .Kāmāvacarakusalākusalato pana sabbasaṅgāhikanayena vīsaticetanābhedopi kāyasaṅkhāro kāmabhave dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhiyaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvidhā paccayo .
Sveva kāmabhave terasannaṃ , rūpabhave navannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Sveva kāmabhave tevīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca .
Vacīsaṅkhārepi eseva nayo .
Aṭṭhavīsatiekūnatiṃsacetanābhedopi pana cittasaṅkhāro tīsu bhavesu ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ , no pavatte .
Sveva dvīsu bhavesu heṭṭhāvuttānaṃ terasannañca navannañcāti dvāvīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Tīsu pana bhavesu dvattiṃsāyapi vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ceva paṭisandhiyañca .
Evaṃ tāva bhavesu paṭisandhipavattīnaṃ vasena te saṅkhārā yesaṃ paccayā , yathā ca paccayā honti tathā vijānitabbā .
Eteneva nayena yoniādīsupi veditabbā .
Tatridaṃ ādito paṭṭhāya mukhamattappakāsanaṃ – imesu hi saṅkhāresu yasmā puññābhisaṅkhāro tāva dvīsu bhavesu paṭisandhiṃ datvā sabbaṃ attano vipākaṃ janeti , tathā aṇḍajādīsu catūsu yonīsu , devamanussasaṅkhātāsu dvīsu gatīsu , nānattakāyanānattasaññīnānattakāyaekattasaññīekattakāyanānattasaññīekattakāyaekattasaññīsaṅkhātāsu manussānañceva paṭhamadutiyatatiyajjhānabhūmīnañca vasena catūsu viññāṇaṭṭhitīsu .
Asaññasattāvāse panesa rūpamattamevābhisaṅkharotīti catūsuyeva sattāvāsesu ca paṭisandhiṃ datvā sabbaṃ attano vipākaṃ janeti .
Tasmā esa
M0.159 etesu dvīsu bhavesu , catūsu yonīsu , dvīsu gatīsu , catūsu viññāṇaṭṭhitīsu , catūsuP0.168 sattāvāsesu ca ekavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo hoti yathāsambhavaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca .Apuññābhisaṅkhāro pana yasmā ekasmiññeva kāmabhave , catūsu yonīsu , avasesāsu tīsu gatīsu , nānattakāyaekattasaññīsaṅkhātāya ekissā viññāṇaṭṭhitiyā , tādiseyeva ca ekasmiṃ
V0.159 sattāvāse paṭisandhivasena vipaccati , tasmā esa ekasmiṃ bhave catūsu yonīsu , tīsu gatīsu , ekissā viññāṇaṭṭhitiyā , ekamhi ca sattāvāse sattannaṃ vipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo hoti paṭisandhiyaṃ pavatte ca .Āneñjābhisaṅkhāro pana yasmā ekasmiṃ arūpabhave , ekissā opapātikayoniyā , ekissā devagatiyā , ākāsānañcāyatanādīsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu , ākāsānañcāyatanādīsu ca catūsu sattāvāsesu paṭisandhivasena vipaccati , tasmā esa ekasmiṃyeva bhave , ekissā yoniyā , ekissā devagatiyā , tīsu viññāṇaṭṭhitīsu catūsu sattāvāsesu , catunnaṃ viññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo hoti paṭisandhiyaṃ pavatte ca .
Kāyasaṅkhāropi yasmā ekasmiṃ kāmabhave , catūsu yonīsu , pañcasu gatīsu , dvīsu viññāṇaṭṭhitīsu , dvīsu ca sattāvāsesu paṭisandhiṃ datvā sabbaṃ attano vipākaṃ janeti , tasmā esa ekasmiṃ bhave , catūsu yonīsu , pañcasu gatīsu , dvīsu viññāṇaṭṭhitīsu , dvīsu ca sattāvāsesu tevīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ pavatte ca .
Vacīsaṅkhārepi eseva nayo .
Cittasaṅkhāro pana yasmā ekaṃ sattāvāsaṃ ṭhapetvā na katthaci na vipaccati , tasmā esa tīsu bhavesu , catūsu yonīsu , pañcasu gatīsu , sattasu viññāṇaṭṭhitīsu , aṭṭhasu sattāvāsesu yathāyogaṃ dvattiṃsāya vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ pavatte ca .
Aviññāṇake pana sattāvāse saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ natthi .
Apica puññābhisaṅkhāro asaññasattesu kaṭattārūpānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena paccayoti .
Evaṃ –
Paṭisandhipavattīnaṃ
M0.160 , vasenete bhavādisu ;Vijānitabbā saṅkhārā , yathā yesañca paccayāti .
Saṅkhārapaccayā viññāṇapadaniddeso .
Nāmarūpapadaniddeso
228. Viññāṇapaccayā
P0.169V0.160 nāmarūpaniddese –Desanābhedato sabba-bhavādīsu pavattito ;
Saṅgahā paccayanayā , viññātabbo vinicchayo .
‘ Desanābhedato ’ ti ‘‘ tattha katamaṃ rūpaṃ ?
Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpan ’’ ti ( saṃ . ni .2.2; ma . ni .1.100) evaṃ tāva suttante ca idha rūpapadassa abhedato ekasadisā desanā katā ;
nāmapadassa pana bhedato .
Suttantasmiñhi ‘‘ tattha katamaṃ nāmaṃ ?
Vedanā saññā cetanā phasso manasikāro ’’ ti vuttaṃ .
Idha ‘‘ vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho ’’ ti .
Tattha hi yampi cakkhuviññāṇapaccayā nāmaṃ uppajjati , uppannañca cittassa ṭhiti arūpīnaṃ dhammānaṃ āyūti evaṃ aññadhammasannissayena aggahetabbato pākaṭaṃ , taṃ dassento cetanāphassamanasikāravasena saṅkhārakkhandhaṃ tidhā bhinditvā dvīhi khandhehi saddhiṃ desesi .
Idha pana tattha vuttañca avuttañca sabbaṃ nāmaṃ saṅgaṇhanto ‘‘ tayo khandhā – vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho ’’ ti āha .
Kiṃ pana ime tayo khandhāva nāmaṃ , viññāṇaṃ nāmaṃ nāma na hotīti ?
No na hoti .
Tasmiṃ pana viññāṇe gayhamāne nāmaviññāṇassa ca paccayaviññāṇassa cāti dvinnaṃ viññāṇānaṃ sahabhāvo āpajjati .
Tasmā viññāṇaṃ paccayaṭṭhāne ṭhapetvā paccayanibbattaṃ nāmaṃ dassetuṃ tayova khandhā vuttāti .
Evaṃ tāva ‘ desanābhedato ’ viññātabbo vinicchayo .
‘ Sabbabhavādīsu pavattito ’ ti ettha pana nāmaṃ ekaṃ sattāvāsaṃ ṭhapetvā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisesasattāvāsesu pavattati .
Rūpaṃ
M0.161 dvīsu bhavesu , catūsu yonīsu , pañcasu gatīsu , purimāsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsu , pañcasu ca sattāvāsesu pavattati .Evaṃ pavattamāne cetasmiṃ nāmarūpe yasmā abhāvakagabbhaseyyakānaṃ aṇḍajānañca paṭisandhikkhaṇe vatthukāyavasena rūpato dve santatisīsāni tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti , tasmā tesaṃ vitthārena
V0.161 rūparūpato vīsati dhammā tayo ca arūpino khandhātiP0.170 ete tevīsati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā .Aggahitaggahaṇena pana ekasantatisīsato nava rūpadhamme apanetvā cuddasa , sabhāvakānaṃ bhāvadasakaṃ pakkhipitvā tettiṃsa .
Tesampi agahitaggahaṇena santatisīsadvayato aṭṭhārasa rūpadhamme apanetvā pannarasa .
Yasmā ca opapātikasattesu brahmakāyikādīnaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotavatthudasakānaṃ jīvitindriyanavakassa ca vasena rūparūpato cattāri santatisīsāni tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti , tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato ekūnacattālīsa dhammā tayo ca arūpino khandhāti ete dvācattālīsa dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā .
Agahitaggahaṇena pana santatisīsattayato sattavīsati dhamme apanetvā pannarasa .
Kāmabhave pana yasmā sesaopapātikānaṃ vā saṃsedajānaṃ vā sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe rūparūpato satta santatisīsāni tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti , tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato sattati dhammā tayo ca arūpino khandhāti ete tesattati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā .
Aggahitaggahaṇena pana santatisīsachakkato catupaññāsa dhamme apanetvā ekūnavīsati .
Esa ukkaṃsato .
Avakaṃsena pana taṃtaṃrūpasantatisīsavikalānaṃ tassa tassa vasena hāpetvā hāpetvā saṅkhepato ca vitthārato ca paṭisandhiviññāṇapaccayā nāmarūpasaṅkhātā veditabbā .
Arūpīnaṃ pana tayova arūpino khandhā .
Asaññīnaṃ rūpato jīvitindriyanavakamevāti .
Esa tāva paṭisandhiyaṃ nayo .
Pavatte pana sabbattha rūpappavattidese paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe paṭisandhicittena saha pavattaututo utusamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ pātubhavati .
Paṭisandhicittaṃ pana rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Tañhi yathā papāte patitapuriso parassa
M0.162 paccayo hotuṃ na sakkoti , evaṃ vatthudubbalatāya dubbalattā rūpaṃ samuṭṭhāpetuṃ na sakkoti .Paṭisandhicittato pana uddhaṃ paṭhamabhavaṅgato pabhuti cittasamuṭṭhānakaṃ
P0.171 suddhaṭṭhakaṃ .Saddapātubhāvakāle paṭisandhikkhaṇato uddhaṃ pavattaututo ceva cittato ca saddanavakaṃ .
Ye pana kabaḷikārāhārūpajīvino gabbhaseyyakasattā tesaṃ –
‘‘ Yañcassa
V0.162 bhuñjatī mātā , annaṃ pānañca bhojanaṃ ;Tena so tattha yāpeti , mātukucchigato naro ’’ ti .( saṃ . ni .1.235);
Vacanato mātarā ajjhoharitāhārena anugate sarīre , opapātikānaṃ sabbapaṭhamaṃ attano mukhagataṃ kheḷaṃ ajjhoharaṇakāle āhārasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakanti idaṃ āhārasamuṭṭhānassa suddhaṭṭhakassa utucittasamuṭṭhānānañca ukkaṃsato dvinnaṃ navakānaṃ vasena chabbīsatividhaṃ , pubbe ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ uppajjamānaṃ vuttaṃ kammasamuṭṭhānaṃ sattatividhanti channavutividhaṃ rūpaṃ tayo ca arūpino khandhāti samāsato navanavuti dhammā .
Yasmā vāsaddo aniyato kadācideva pātubhāvato , tasmā duvidhampi taṃ apanetvā ime sattanavuti dhammā yathāsambhavaṃ sabbasattānaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā .
Tesañhi suttānampi pamattānampi carantānampi khādantānampi pivantānampi divā ca rattiñca ete viññāṇapaccayā pavattanti .
Tañca tesaṃ viññāṇapaccayabhāvaṃ parato vaṇṇayissāma .
Yaṃ panetamettha kammajarūpaṃ taṃ bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu sabbapaṭhamaṃ patiṭṭhahantampi tisamuṭṭhānikarūpena anupatthaddhaṃ na sakkoti saṇṭhātuṃ , nāpi tisamuṭṭhānikaṃ tena anupatthaddhaṃ .
Atha kho vātabbhāhatāpi catuddisavavatthāpitā naḷakalāpiyo viya , ūmivegabbhāhatāpi mahāsamudde katthaci laddhapatiṭṭhā bhinnavāhanikā viya ca aññamaññūpatthaddhānevetāni apatamānāni saṇṭhahitvā ekampi vassaṃ dvepi vassāni … pe … vassasatampi yāva tesaṃ sattānaṃ āyukkhayo vā puññakkhayo vā tāva pavattantīti .
Evaṃ ‘ sabbabhavādīsu pavattito ’ pettha viññātabbo vinicchayo .
‘ Saṅgahā ’ ti
P0.172M0.163 ettha ca yaṃ āruppe pavattipaṭisandhīsu pañcavokārabhave ca pavattiyā viññāṇapaccayā nāmameva , yañca asaññīsu sabbattha pañcavokārabhave ca pavattiyā viññāṇapaccayā rūpameva , yañca pañcavokārabhave sabbattha viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ , taṃ sabbaṃ nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti evaṃ ekadesasarūpekasesanayena saṅgahetvā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbaṃ .Asaññīsu viññāṇābhāvā ayuttanti ce nāyuttaṃ .
Idañhi –
Nāmarūpassa
V0.163 yaṃ hetu , viññāṇaṃ taṃ dvidhā mataṃ ;Vipākamavipākañca , yuttameva yato idaṃ .
Yañhi nāmarūpassa hetu viññāṇaṃ taṃ vipākāvipākabhedato dvidhā mataṃ .
Idañca asaññasattesu kammasamuṭṭhānattā pañcavokārabhave pavattaabhisaṅkhāraviññāṇapaccayā rūpaṃ , tathā pañcavokāre pavattiyaṃ kusalādicittakkhaṇe kammasamuṭṭhānanti yuttameva idaṃ .
Evaṃ ‘ saṅgahato ’ pettha viññātabbo vinicchayo .
‘ Paccayanayā ’ ti ettha hi –
Nāmassa pākaviññāṇaṃ , navadhā hoti paccayo ;
Vatthurūpassa navadhā , sesarūpassa aṭṭhadhā .
Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ , hoti rūpassa ekadhā ;
Tadaññaṃ pana viññāṇaṃ , tassa tassa yathārahaṃ .
Yañhetaṃ paṭisandhiyaṃ pavattiyaṃ vā vipākasaṅkhātaṃ nāmaṃ , tassa rūpamissassa vā rūpaamissassa vā paṭisandhikaṃ vā aññaṃ vā vipākaviññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākaāhāraindriyaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti .
Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti .
Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti .
Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa vā pañcavokāre vā kammajassa suttantikapariyāyena upanissayavasena
P0.173 ekadhāva paccayo hoti .Avasesaṃ paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa tassa nāmarūpassa yathārahaṃ
M0.164 paccayo hotīti veditabbaṃ .Vitthārato pana tassa paccayanaye dassiyamāne sabbāpi paṭṭhānakathā vitthāretabbā hotīti na taṃ ārabhāma .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī ’’ ti ?
Suttato
V0.164 yuttito ca .Sutte hi ‘‘ cittānuparivattino dhammā ’’ tiādinā ( dha . sa . dukamātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā siddhā .
Yuttito pana –
Cittajena hi rūpena , idha diṭṭhena sijjhati ;
Adiṭṭhassāpi rūpassa , viññāṇaṃ paccayo iti .
Citte hi pasanne appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni .
Diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti iminā idha diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti jānitabbametaṃ .
Kammasamuṭṭhānassāpi hi tassa cittasamuṭṭhānasseva viññāṇapaccayatā paṭṭhāne ( paṭṭhā .1.1.53,419) āgatāti .
Evaṃ paccayanayato pettha viññātabbo vinicchayo .
Ettha ca ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti bhāsamānena bhagavatā yasmā upaparikkhamānānaṃ paṇḍitānaṃ paramatthato nāmarūpamattameva pavattamānaṃ dissati , na satto , na poso ;
tasmā appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ hotīti .
Viññāṇapaccayā nāmarūpapadaniddeso .