Issues
Select Version
Abhidhammatthasaṅgaho
Abhidhammatthasaṅgaho

Pañcadvāravīthi

Author: 注释—善巧 @ 小僧善巧

8. Kathan ti kena pakārena atimahantādivasena visayavavatthānanti pucchitvā cittakkhaṇavasena taṃ pakāsetuṃ ‘‘ uppādaṭhitī ’’ tyādi āraddhaṃ .Uppajjanaṃ uppādo , attapaṭilābho .Bhañjanaṃ bhaṅgo , sarūpavināso .Ubhinnaṃ vemajjhe bhaṅgābhimukhappavatti ṭhiti nāma .Keci pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ paṭisedhenti .Ayañhi nesaṃ adhippāyo – cittayamake ( vibha . mūlaṭī .20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā ; yama .2. cittayamaka .81,102)‘‘ uppannaṃ uppajjamānan ’’ ti evamādipadānaṃ vibhaṅge ‘‘ bhaṅgakkhaṇe uppannaṃM0.139 , no ca uppajjamānaṃ , uppādakkhaṇe uppannañceva uppajjamānañcā ’’ tyādinā ( yama .2. cittayamaka .81,102) bhaṅguppādāva kathitā , na ṭhitikkhaṇo .Yadi ca cittassa ṭhitikkhaṇopi atthi ,‘‘ ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā ’’ ti vattabbaṃ siyā .Atha mataṃ ‘‘ uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti ( a . ni .3.47) suttantapāṭhato ṭhitikkhaṇo atthī ’’ ti , tatthapi ekasmiṃ dhamme aññathattassa anuppajjanato , paññāṇavacanato ca pabandhaṭhitiyeva adhippetā , na ca khaṇaṭhiti , na ca abhidhamme labbhamānassa avacane kāraṇaṃ atthi , tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpetīti .Tattha vuccate yatheva hi ekadhammādhārabhāvepi uppādabhaṅgānaṃ añño uppādakkhaṇo , añño bhaṅgakkhaṇoti uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā .Itarathā hi ‘‘ aññoyeva dhammo uppajjati , añño nirujjhatī ’’ ti āpajjeyya , evameva uppādabhaṅgāvatthāhi bhinnāV0.130 bhaṅgābhimukhāvatthāpi icchitabbā , sā ṭhiti nāma .Pāḷiyaṃ pana veneyyajjhāsayānurodhato nayadassanavasena sā na vuttā .Abhidhammadesanāpi hi kadāci veneyyajjhāsayānurodhena pavattati , yathā rūpassa uppādo upacayo santatīti dvidhā bhinditvā desito , sutte ca ‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni .Katamāni tīṇi ?Uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī ’’ ti evaṃ saṅkhatadhammasseva lakkhaṇadassanatthaṃ uppādādīnaṃ vuttattā na sakkā pabandhassa paññattisabhāvassa asaṅkhatassa ṭhiti tattha vuttāti viññātuṃ .Upasaggassa ca dhātvattheyeva pavattanato ‘‘ paññāyatī ’’ ti etassa viññāyatīti attho .Tasmā na ettāvatā cittassa ṭhitikkhaṇo paṭibāhituṃ yuttoti suvuttametaṃ ‘‘ uppādaṭhitibhaṅgavasenā ’’ ti .Evañca katvā vuttaṃ aṭṭhakathāya mpi ‘‘ ekekassaM0.140 uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā ).
9. Arūpaṃ lahupariṇāmaṃ , rūpaṃ garupariṇāmaṃ gāhakagāhetabbabhāvassa taṃtaṃkhaṇavasena uppajjanatoti āha ‘‘ tānī ’’ tyādi .Tānīti tādisāni .Sattarasannaṃ cittānaṃ khaṇāni viya khaṇāni sattarasacittakkhaṇāni , tāni cittakkhaṇāni sattarasāti vā sambandho .Visuṃ visuṃ pana ekapaññāsa cittakkhaṇāni honti .Rūpadhammānan ti viññattilakkhaṇarūpavajjānaṃ rūpadhammānaṃ .Viññattidvayañhi ekacittakkhaṇāyukaṃ .Tathā hi taṃ cittānuparivattidhammesu vuttaṃ .Lakkhaṇarūpesu ca jāti ceva aniccatā ca cittassa uppādabhaṅgakkhaṇehi samānāyukā , jaratā pana ekūnapaññāsacittakkhaṇāyukā .Evañca katvā vadanti –‘‘ Taṃ sattarasacittāyu , vinā viññattilakkhaṇan ’’ ti ( sa . sa .60);Keci ( vibha . mūlaṭī .20) pana ‘‘ paṭiccasamuppādaṭṭhakathāyaṃ ‘ ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti , athāvasesapañcacittakkhaṇāyuke ’ ti ( visuddhi .2.623; vibha . aṭṭha .227) vacanato soḷasacittakkhaṇāni rūpadhammānamāyū .Uppajjamānameva hi rūpaṃ bhavaṅgacalanassa paccayo hotī ’’ ti vadanti , tayidamasāraṃ ‘‘ paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpaṃ tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati , paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhatī ’’ tyādinā ( vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā ) aṭṭhakathāya meva sattarasacittakkhaṇassa āgatattā .Yattha pana soḷasacittakkhaṇāneva paññāyanti , tattha cittappavattiyāV0.131 paccayabhāvayogyakkhaṇavasena nayo nīto .Heṭṭhimakoṭiyā hi ekacittakkhaṇampiM0.141 atikkantasseva rūpassa āpāthāgamanasāmatthiyanti alamativitthārena .
10. Ekacittassa khaṇaṃ viya khaṇaṃ ekacittakkhaṇaṃ , taṃ atītaṃ etesaṃ , etāni vā taṃ atītānīti ekacittakkhaṇātītāni .Āpāthamāgacchantīti rūpasaddārammaṇāni sakasakaṭṭhāne ṭhatvāva gocarabhāvaṃ gacchantīti ābhogānurūpaṃ anekakalāpagatāni āpāthaṃ āgacchanti , sesāni pana ghānādinissayesu allīnāneva viññāṇuppattikāraṇānīti ekekakalāpagatānipi .Ekekakalāpagatāpi hi pasādā viññāṇassa ādhārabhāvaṃ gacchanti , te pana bhavaṅgacalanassa anantarapaccayabhūtena bhavaṅgena saddhiṃ uppannā .‘‘ Āvajjanena saddhiṃ uppannā ’’ ti apare .
Dvikkhattuṃ bhavaṅge caliteti visadisaviññāṇuppattihetubhāvasaṅkhātabhavaṅgacalanavasena purimaggahitārammaṇasmiṃyeva dvikkhattuṃ bhavaṅge pavatte .Pañcasu hi pasādesu yogyadesāvatthānavasena ārammaṇe ghaṭṭite pasādaghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgasantati vocchijjamānā sahasā anocchijjitvā yathā vegena dhāvanto ṭhātukāmopi puriso ekadvipadavāre atikkamitvāva tiṭṭhati , evaṃ dvikkhattuṃ uppajjitvāva occhijjati .Tattha paṭhamacittaṃ bhavaṅgasantatiṃ cālentaṃ viya uppajjatīti bhavaṅgacalanaṃ , dutiyaṃ tassa occhijjanākārena uppajjanato bhavaṅgupacchedoti voharanti .Idha pana avisesena vuttaṃ ‘‘ dvikkhattuṃ bhavaṅge calite ’’ ti .Nanu ca rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissitasseva calanaṃ yuttaṃ , kathaṃ pana hadayavatthunissitassa bhavaṅgassāti ?Santativasena ekābaddhattā .Yathā hi bheriyā ekasmiṃ tale ṭhitasakkharāya makkhikāya nisinnāya aparasmiṃ tale daṇḍādinā pahaṭe anukkamena bhericammavarattādīnaṃ calanena sakkharāyaM0.142 calitāya makkhikāya uppatitvā gamanaṃ hoti , evameva rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissayesu mahābhūtesu calitesu anukkamena taṃsambandhānaṃ sesarūpānampi calanena hadayavatthumhi calite tannissitassa bhavaṅgassa calanākārena pavatti hoti .Vuttañca –‘‘ GhaṭṭiteV0.132 aññavatthumhi , aññanissitakampanaṃ ;Ekābaddhena hotīti , sakkharopamayā vade ’’ ti .( sa . sa .176);Bhavaṅgasotan ti bhavaṅgappavāhaṃ .Āvajjantan ti ‘‘ kiṃ nāmetan ’’ ti vadantaṃ viya ābhogaṃ kurumānaṃ .Passantan ti paccakkhato pekkhantaṃ .Nanu ca ‘‘ cakkhunā rūpaṃ disvā ’’ ti ( dī . ni .1.213; a . ni .3.62; vibha .517) vacanato cakkhundriyameva dassanakiccaṃ sādeti , na viññāṇanti ?Nayidamevaṃ , rūpassa andhabhāvena rūpadassane asamatthabhāvato .Yadi ca taṃ rūpaṃ passati , tathā sati aññaviññāṇasamaṅginopi rūpadassanappasaṅgo siyā .Yadi evaṃ viññāṇassa taṃ kiccaṃ sādheti , viññāṇassa appaṭibandhattā antaritarūpassapi dassanaṃ siyā .Hotu antaritassapi dassanaṃ , yassa phalikāditirohitassa ālokapaṭibandho natthi , yassa pana kuṭṭādiantaritassa alokapaṭibandho atthi .Tattha paccayābhāvato viññāṇaṃ nuppajjatīti na tassa cakkhuviññāṇena gahaṇaṃ hoti .‘‘ Cakkhunā ’’ ti panettha tena dvārena karaṇabhūtenāti adhippāyo .Atha vā nissitakiriyā nissayappaṭibaddhā vuttā yathā ‘‘ mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī ’’ ti .Sampaṭicchantan ti tameva rūpaṃ paṭiggaṇhantaṃ viya .Santīrayamānan ti tameva rūpaṃ vīmaṃsantaṃ viya .Vavatthapentan ti tameva rūpaṃ suṭṭhu sallakkhentaṃ viya .Yonisomanasikārādivasena laddho paccayo etenāti laddhapaccayaṃ .Yaṃ kiñci javananti sambandho .Mucchāmaraṇāsannakālesu ca chappañcapi javanāni pavattantīti āhaM0.143 ‘‘ yebhuyyenā ’’ ti .Javanānubandhānīti paṭisotagāmināvaṃ nadīsoto viya kiñci kālaṃ javanaṃ anugatāni .Tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇametesanti tadārammaṇāni ‘‘ brahmassaro ’’ tyādīsu viya majjhepadalopavasena , tadārammaṇāni ca tāni pākāni cāti tadārammaṇapākāni .Yathārahan ti ārammaṇajavanasattānurūpaṃ .Tathā pavattiṃ pana sayameva pakāsayissati , bhavaṅgapātoti vīthicittavasena appavattitvā cittassa bhavaṅgapāto viya , bhavaṅgavasena uppattīti vuttaṃ hoti .Ettha ca vīthicittappavattiyā sukhaggahaṇatthaṃ ambopamādikaṃ āharanti , tatridaṃ ambopamāmattaṃ ( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā )– eko kira puriso phalitambarukkhamūle sasīsaṃ pārupitvā niddāyanto āsanne patitassa ekassa ambaphalassa saddena pabujjhitvā sīsato vatthaṃ apanetvā cakkhuṃ ummīletvā disvā ca taṃ gahetvā madditvā upasiṅghitvā pakkabhāvaṃ ñatvāV0.133 paribhuñjitvā mukhagataṃ saha semhena ajjhoharitvā puna tattheva niddāyati .Tattha purisassa niddāyanakālo viya bhavaṅgakālo , phalassa patitakālo viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanakālo , tassa saddena pabuddhakālo viya āvajjanakālo , ummīletvā olokitakālo viya cakkhuviññāṇappavattikālo , gahitakālo viya sampaṭicchanakālo , maddanakālo viya santīraṇakālo , upasiṅghanakālo viya voṭṭhabbanakālo , paribhogakālo viya javanakālo , mukhagataṃ saha semhena ajjhoharaṇakālo viya tadārammaṇakālo , puna niddāyanakālo viya puna bhavaṅgakālo .Imāya ca upamāya kiṃ dīpitaṃ hoti ?Ārammaṇassa pasādaghaṭṭanameva kiccaṃ , āvajjanassa visayābhujanameva , cakkhuviññāṇassa dassanamattameva , sampaṭicchanādīnañca paṭiggaṇhanādimattamevaM0.144 , javanasseva pana ārammaṇarasānubhavanaṃ , tadārammaṇassa ca tena anubhūtasseva anubhavananti evaṃ kiccavasena dhammānaṃ aññamaññaṃ asaṃkiṇṇatā dīpitā hoti .Evaṃ pavattamānaṃ pana cittaṃ ‘‘ āvajjanaṃ nāma hutvā bhavaṅgānantaraṃ hoti , tvaṃ dassanādīsu aññataraṃ hutvā āvajjanānantaran ’’ tyādinā niyuñjake kārake asatipi utubījaniyāmādi ( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā ) viya cittaniyāmavaseneva pavattatīti veditabbaṃ .