3. Sekhasuttavaṇṇanā
22. Santhāgāran ti
V2.10 atthānusāsanāgāraṃ .
Tenāha –
‘‘ uyyogakālādīsū ’’ tiādi .
Ādi -saddena maṅgalamahādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Santhambhantīti vissamanti , parissamaṃ vinodentīti attho .
Sahāti sannivesavasenaM2.10 ekajjhaṃ .
Saha atthānusāsanaṃ agāran ti etasmiṃ atthe ttha-kārassa ntha-kāraṃ katvā santhāgāranti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Santharantīti sammantanavasena tiṭṭhanti .Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissatīti buddhavacanassa āgamanasīsena ariyaphaladhammānampi āgamanaṃ vuttameva , tiyāmarattiṃ tattha vasantānaṃ phalasamāpattivaḷañjanaṃ hotīti .
Tasmiñca bhikkhusaṅghe kalyāṇaputhujjanā vipassanaṃ ussukkāpentā hontīti ce ?
Ariyamaggadhammānaṃ tattha āgamanaṃ hotiyeva .
Allagomayenāti acchena allagomayarasena .
Opuñchāpetvāti vilimpitvā .
Catujjātiyagandhehīti tagarakuṅkumayavanapupphatamālapattāni pisitvā katagandhehi nānāvaṇṇeti nīlādivasena nānāvaṇṇe , na bhittivisesavasena .
Bhittivisesavasena pana nānāsaṇṭhānarūpameva .
Mahāpiṭṭhikakojavaketi hatthipiṭṭhīsu attharitabbatāya mahāpiṭṭhikāti laddhasamaññe kojaveti vadanti .
Kuttake pana sandhāyetaṃ vuttaṃ hatthattharaṇā hatthirūpavicittā .
Assattharakasīhattharakā dayopi assasīharūpādivicittā eva attharakā , cittattharakaṃ nānārūpehi ceva nānāvidhamālākammādīhi ca vicittaṃ attharakaṃ .
Upadhānan ti apassayanaṃ upadahitvāti apassayayoggabhāvena ṭhapetvā gandhehi katamālā gandhadāmaṃ , tamālapattādīhi kataṃ pattadāmaṃ .
Ādi-saddena hiṅgulatakkolajātiphalajātipupphādīhi katadāmaṃ saṅgaṇhāti .
Pallaṅkākārena katapīṭhaṃ pallaṅkapīṭhaṃ , tīsu passesu , ekapasse eva vā saupassayaṃ apassayapīṭhaṃ , anapassayaṃ muṇḍapīṭhaṃ yojanāvaṭṭeti yojanaparikkhepe .
Saṃvidhāyāti antaravāsakassa koṇapadesañca itarapadesañca samaṃ katvā vidhāya .
Tenāha –
‘‘ kattariyā padumaṃ kantanto viyā ’’ ti timaṇḍalaṃ paṭicchādentoti ettha ca yasmā buddhānaṃ rūpasampadā viya ākappasampadāpi paramukkaṃsagatā , tasmā tadā bhagavā evaṃ sobhatīti
V2.11 dassento ‘‘ suvaṇṇapāmaṅgenā ’’ tiādimāha , tattha asamena buddhavesenātiādināM2.11 tadā bhagavā buddhānubhāvassa niguhaṇe kāraṇābhāvato tattha sannipatitadevamanussanāgayakkhagandhabbādīnaṃ pasādajananatthaṃ attano sabhāvapakatikiriyāyeva kapilavatthuṃ pāvisīti dasseti .Buddhānaṃ kāyappabhā nāma pakatiyā asītihatthamattameva padesaṃ pharatīti āha –
‘‘ asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesī ’’ ti nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇā buddharasmiyo .
Sabbapāliphulloti mūlato paṭṭhāya yāva aggā phullo vikasito .
Paṭipāṭiyā ṭhapitānan tiādi parikappūpamā .
Yathā taṃ … pe … alaṅkataṃ añño virocati , evaṃ virocittha , samatiṃsāya pāramitāhi abhisaṅkhatattā evaṃ virocitthāti vuttaṃ hoti .
Pañcavīsatiyā nadīnan ti gaṅgādīnaṃ candabhāgāpariyosānānaṃ pañcavīsatiyā mahānadīnaṃ .
Sambhijjāti sambhedaṃ missībhāvaṃ patvā mukhadvāreti samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne .
Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīnīti cetaṃ parikappanavasena vuttaṃ .
Sahassenāti padasahassena , bhāṇavārappamāṇena ganthenāti attho .
Kampayanto vasundharan ti attano guṇavisesehi pathavīkampaṃ uppādento , evaṃbhūtopi aheṭhayanto pāṇāni .
Sabbadakkhiṇattā buddhānaṃ dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ uddharanto .
Samaṃ samphusate bhūmiṃ suppatiṭṭhitapādatāya .
Yadipi bhūmiṃ samaṃ phusati , rajasānupalippati sukhumattā chaviyā .
Ninnaṭṭhānaṃ unnamatītiādi buddhānaṃ suppatiṭṭhitapādasaṅkhātassa mahāpurisalakkhaṇapaṭilābhassa nissandaphalaṃ .
Nātidūre uddharatīti atidūre ṭhapetuṃ na uddharati .
Naccāsanne ca nikkhipan ti accāsanne ca ṭhāne anikkhipanto niyyāti .
Hāsayanto sadevake loke tosayanto .
Catūhi pādehi caratīti catucārī .
Buddhānubhāvassa pakāsanavasena gatattā vaṇṇakālo nāma kiresa .
Sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā kathiyamāne dukkathitanti na vattabbaṃ .
Kasmā ?
Aparimāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto , buddhaguṇasaṃvaṇṇanā jānantassa yathādhammasaṃvaṇṇanaṃyeva anupavisatīti .
Dukūlacumbaṭakenāti
M2.12 ganthitvā gahitadukūlavatthena , nāgavikkantacaraṇoti hatthināgasadisapadanikkhepo .Satapuññalakkhaṇoti anekasatapuññanimmitamahāpurisalakkhaṇo maṇiverocano yathāti ativiya virocamāno maṇi viya verocano nāma eko maṇivisesoti keci mahāsālovāti
V2.12 mahanto sālarukkho viya , koviḷārādimahārukkho viya vā padumo kokanado yathāti kokanadasaṅkhātaṃ mahāpadumaṃ viya , vikasamānapadumaṃ viya vā .Ākāsagaṅgaṃ otārento viyātiādi tassā pakiṇṇakakathāya aññesaṃ dukkarabhāvadassanañceva suṇantānaṃ accantasukhāvahabhāvadassanañca pathavījaṃ ākaḍḍhento viyāti nāḷiyantaṃ yojetvā mahāpathaviyā heṭṭhimatale pappaṭakojaṃ uddhaṃmukhaṃ katvā ākaḍḍhento viya yojanikan ti yojanappamāṇaṃ madhubhaṇḍan ti madhupaṭalaṃ .
Mahantan ti uḷāraṃ .
Sabbadānaṃ dinnameva hotīti sabbameva paccayajātaṃ āvāsadāyakena dinnameva hoti .
Tathāhi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā paṭissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti .
Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati , paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nisinnassa visabhāgasantati vūpasammati , sabhāgasantati patiṭṭhāti , vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti , bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭako vijjhati , khāṇu paharati , sarīsapādiparissayo ceva corabhayañca uppajjati , paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa pana sabbe parissayā na honti , ajjhayantassa dhammapītisukhaṃ , kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato , bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti , akkhīni phandanti , senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti , muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti , dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti , etasmimpi ca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ āvāsadānasmiṃ dinne sabbaṃ dānaṃ dinnameva hotī ’’ ti .
Bhūmaṭṭhaka … pe … na sakkāti ayamattho mahāsudassanavatthunā ( dī . ni .2.241 ādayo ) dīpetabbo .
Sītan ti
M2.13 ( sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.295; saṃ . ni . ṭī .2.4.243) ajjhattadhātukkhobhavasena vā bahiddhautuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ .
Uṇhan ti aggisantāpaṃ .
Tassa pana davadāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo .
Paṭihantīti paṭibāhati .
Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ bādhanāni na honti , evaṃ karoti .
Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti .Vāḷamigānīti sīhabyagghādivāḷamige .
Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti
V2.13 .Sarīsapeti ye keci sarantā gacchante dīghajātike .
Makaseti nidassanametaṃ , ḍaṃsādīnaṃ eteneva saṅgaho daṭṭhabbo .
Sisireti sītakālavasena sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse .
Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā .
Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ummūlabhañjanavasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca .
Paṭihaññatīti paṭibāhīyati .
Leṇatthan ti nānārammaṇato cittaṃ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṃ .
Sukhatthan ti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ .
Jhāyitun ti aṭṭhatiṃsārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanijjhāyituṃ .
Vipassitun ti aniccādito sabbasaṅkhāre sammasituṃ .
Vihāreti paṭissaye .
Kārayeti kārāpeyya .
Rammeti manorame nivāsasukhe .
Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya .
Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti , evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā .
Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakārataṃ dassetuṃ ‘‘ te tassā ’’ ti gāthamāha .
Tattha teti bahussutā tassāti upāsakassa .
Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanudanaṃ dhammaṃ desenti .
Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati .
Pūjāsakkāravaseneva
M2.14 paṭhamayāmo khepito , bhagavato desanāya appāvaseso majjhimayāmo gatoti pāḷiyaṃ ‘‘ bahudeva rattin ’’ ti vuttanti āha ‘‘ atirekataraṃ diyaḍḍhayāman ’’ ti .Sandassesīti ānisaṃsaṃ dassesi , āvāsadānapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ sutvā tato paraṃ ,‘‘ mahārāja , itipi sīlaṃ , itipi samādhi , itipi paññā ’’ ti sīlādiguṇe tesaṃ sammā dassesi , hatthena gahetvā viya paccakkhato pakāsesi .
Samādapesīti ‘‘ evaṃ sīlaṃ samādātabbaṃ , sīle patiṭṭhitena evaṃ samādhi , evaṃ paññā bhāvetabbā ’’ ti yathā te sīlādiguṇe ādiyanti , tathā gaṇhāpesi .
Samuttejesīti yathā samādinnaṃ sīlaṃ suvisuddhaṃ hoti , samathavipassanā ca bhāviyamānā yathā suṭṭhu visodhitā uparivisesāvahā honti , evaṃ cittaṃ samuttejesi nisāmanavasena vodāpesi .
Sampahaṃsesīti yathānusiṭṭhaṃ ṭhitasīlādiguṇehi sampati laddhaguṇānisaṃsehi
V2.14 ceva upari laddhabbaphalavisesehi ca uparicittaṃ sammā pahaṃsesi , laddhassāsavasena suṭṭhu tosesi .
Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo .Samudāyavacanopi asītimahāthera-saddo tadekadesepi niruḷhoti āha ‘‘ asītimahātheresu vijjamānesū ’’ ti .
Ānandattheropi hi antogadho evāti .
Sākiyamaṇḍaleti sākiyarājasamūhe .
Paṭipadāya niyuttattā pāṭipado .
Tenāha –
‘‘ paṭipannako ’’ ti .
Sikkhanasīlatādinā sekho , odhiso samitapāpatāya samaṇo .
Sekho pāṭipado paṭipajjanapuggalādhiṭṭhānena paṭipadādesanaṃ niyamento paṭipadāya puggalaṃ niyameti nāmāti ‘‘ paṭipadāya puggalaṃ niyametvā dassetī ’’ ti .
Sekhappaṭipadā sāsane maṅgalapaṭipadā sammadeva asevitabbaparivajjanena sevitabbasamādānena ukkaṃsavatthūsu ca bhāvato asekhadhammapāripūriyā āvahattā ca vaḍḍhamānakapaṭipadā .
Akilamantāva sallakkhessantīti idaṃ tadā tesaṃ asekhabhūmiadhigamāya ayogyatāya vuttaṃ .
Akilamantāvāti iminā paṭisambhidāppattassapi anadhigatamaggasaññāpanā bhāriyāti dasseti .
Osaṭāti anuppaviṭṭhā .
Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitameva hoti tassa sīlakathābāhullato sesadvayepi eseva nayo .
Tīhi piṭakehīti karaṇatthe karaṇavacanaṃ .
Tena taṃtaṃpiṭakānaṃ tassā tassā sikkhāya sādhakatamabhāvaṃ dasseti .
Piṭṭhivāto
M2.15 uppajjati upādinnakasarīrassa tathārūpattā saṅkhārānañca aniccatāya dukkhānubandhattā .
Akāraṇaṃ vā etan ti yenādhippāyena vuttaṃ , tameva adhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘ pahotī ’’ tiādi vuttaṃ .
Catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi sakyarājūnaṃ ajjhāsayavasena .
Tathā hi vakkhati ‘‘ satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññapetvā nipajjītī ’’ ti .
Yadi evaṃ ‘‘ piṭṭhi me āgilāyatī ’’ ti idaṃ kathanti āha ‘‘ upādinnakasarīrañca nāmā ’’ tiādi . 23.‘‘ Iminā pātimokkhasaṃvarena … pe … sampanno ’’ tiādīsu ( vibha .511) samannāgatattho sampanna-saddo , idha pana pāripūriatthoti dassetuṃ ‘‘ paripuṇṇasīloti attho ’’ ti vuttaṃ .
Yo pana sampannasīloyeva , so paripuṇṇasīlo .
Parisuddhañhi sīlaṃ ‘‘ paripuṇṇan ’’ ti vuccati , na sabalaṃ kammāsaṃ vā .
Sundaradhammehīti sobhanadhammehi .
Yasmiṃ santāne uppannā tassa sobhanabhāvato .
Tehi sappurisabhāvasādhanato sappurisānaṃ dhammehi .
24. Iminā
V2.15 ettakena ṭhānenāti ‘‘ idha , mahānāma , ariyasāvako ’’ ti ārabhitvā yāva ‘‘ akasiralābhī ’’ ti padaṃ iminā ettakena uddesapadena mātikaṃ ṭhapetvā .
Paṭipāṭiyāti uddesapaṭipāṭiyā .
Evamāhāti ‘‘ evaṃ kathañca , mahānāmā ’’ tiādinā idāni vuccamānena dassitākārena āha . 25. Hirīyatīti lajjīyati pīḷīyati .
Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā , tasmā ‘‘ jigucchatīti attho ’’ ti vuttaṃ .
Ottappatīti uttappati .
Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ .
Paggahitavīriyoti saṅkocaṃ anāpannavīriyo .
Tenāha ‘‘ anosakkitamānaso ’’ ti .
Pahānatthāyāti samucchindanatthāya .
Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma adhigamo evāti āha ‘‘ paṭilābhatthāyā ’’ ti .
Satinepakkenāti satiyā nepakkena tikkhavisadasūrabhāvena .
Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘ satiyā ca nipakabhāvena cā ’’ ti attho vutto , evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti .
Satimāti ca imināva visesā sati gahitā , parato ‘‘ cirakatampi
M2.16 cirabhāsitampi saritā anussaritā ’’ ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ , na paññākiccaṃ , tasmā satinepakkenāti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ .
Teneva hi paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo .
Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi ajjhayanasammasanāni sambhavanti .Cetiyaṅgaṇavattādīti ādi -saddena bodhiyaṅgaṇavattādīni saṅgaṇhāti .
Asītimahāvattapaṭipattipūraṇan ti ettha asītivattapaṭipattipūraṇaṃ mahāvattapaṭipattipūraṇanti vattapaṭipattipūraṇa-saddo paccekaṃ yojetabbo .
Tattha mahāvattāni ( vibha . mūlaṭī .406) nāma vattakhandhake ( cūḷava .356 ādayo ) vuttāni āgantukavattaṃ āvāsikaṃ gamikaṃ anumodanaṃ bhattaggaṃ piṇḍacārikaṃ āraññikaṃ senāsanaṃ jantāgharaṃ vaccakuṭi upajjhāyaṃ saddhivihārikaṃ ācariyaṃ antevāsikavattanti cuddasa .
Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāle pārivāsikādikāle ca caritabbāni asīti khuddakavattāni sabbāsu avatthāsu na caritabbāni , tasmā mahāvattesu , aggahitāni .
Tattha ‘‘ pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī ’’ ti ārabhitvā ‘‘ na upasampādetabbaṃ … pe … na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabban ’’ ti ( cūḷava .81) vuttāni pakabhatte caritabbavattāvasānāni chasaṭṭhi , tato paraṃ ‘‘ na , bhikkhave , pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ mūlāyapaṭikassanārahena mānattārahena mānattacārikena abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vattabban ’’ tiādīni ( cūḷava .82) pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu
V2.16 caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitabbāni pañcāti ekasattativattāni , ukkhepaniyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ –
‘‘ na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ … pe … nhāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabban ’’ ti ( cūḷava .51) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ ,‘‘ na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsitabbo ’’ tiādīni ca dasāti evametāni dvāsīti .
Etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsīti , evaṃ appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā gaṇanupagaṃ na hotīti idha ‘‘ asīti ’’ cceva vuttaṃ .
Aññattha pana aṭṭhakathāpadese ‘‘ dvāsīti khandhakavattānī ’’ ti vuccati .Sakkaccaṃ
M2.17 uddisanaṃ sakkaccaṃ uddisāpanan ti paccekaṃ sakkaccaṃ-saddo yojetabbo .
Uddisanaṃ uddesaggahaṇaṃ .
Dhammosāraṇaṃ dhammassa uccāraṇaṃ .
Dhammadesanā –
‘‘ Ādimhi sīlaṃ deseyya , majjhe jhānaṃ vipassanaṃ ;
Pariyosāne ca nibbānaṃ , esā kathikasaṇṭhitī ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.190; saṃ . ni . aṭṭha .3.4.246)–
Evaṃ kathitalakkhaṇā dhammakathā .
Upagantvā nisinnassa yassa kassaci gahaṭṭhassa pabbajitassa vā taṅkhaṇānurūpā dhammī kathā upanisinnakathā .
Bhattānumodanakathā anumodaniyā .Saritāti ettha na kevalaṃ cirakatacirabhāsitānaṃ saraṇamanussaraṇamattaṃ adhippetaṃ , atha kho tathāpavattarūpārūpadhammānaṃ pariggahamukhena pavattavipassanācāre satisambojjhaṅgasamuṭṭhāpananti dassetuṃ ‘‘ tasmiṃ kāyena cirakate ’’ tiādi vuttaṃ .
Sakimpi saraṇenāti ekavāraṃ saraṇena .
Punappunaṃ saraṇenāti anu anu saraṇena .
Satisambojjhaṅgampi vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vosaggapariṇāmiñca katvā saranto tattha tattha javanavāre saraṇajavanavāre parittajavanavasena anussaritāti veditabbā .
Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha –
‘‘ udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā ’’ ti .
Missakanayenāyaṃ desanā āgatāti āha –
‘‘ vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā ’’ ti .
Tenāha ‘‘ vipassanāpaññāya cevā ’’ tiādi .
Vipassanāpaññāya nibbedhikapariyāyato .
Sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato cā ’’ ti vuttaṃ .
Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo .
Sammāti yāthāvato .
Akuppadhammatāya
V2.17 hi maggapaññā khepitakhepanāya na puna kiccaṃ atthīti upāyena ñāyena yā pavatti sā evāti āha –
‘‘ hetunā nayenā ’’ ti . 26. Adhikaṃ ceto abhiceto , mahaggatacittaṃ , tassa pana adhikatā kāmacchandādipaṭipakkhavigamena visiṭṭhabhāvappatti , tannissitāni ābhicetasikāni .
Tenāha ‘‘ abhicittaṃ seṭṭhacittaṃ sitānan ’’ ti .
Diṭṭhadhammasukhavihārānan ti imasmiṃyeva attabhāve phāsuvihārabhūtānaṃ .
Tehi
M2.18 pana samaṅgitakkhaṇe yasmā vivekajaṃ pītisukhaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ apītijaṃ satipārisuddhiñāṇasukhañca paṭilabhati vindati , tasmā āha –
‘‘ appitappitakkhaṇe sukhapaṭilābhahetūnan ’’ ti .Icchiticchitakkhaṇe samāpajjitāti iminā tesu jhānesu samāpajjanavasībhāvamāha ,‘‘ nikāmalābhī ’’ ti pana vacanato āvajjanādhiṭṭhānā paccavekkhaṇavasiyo ca vuttā evāti veditabbā .
Nidukkhalābhīti iminā tesaṃ jhānānaṃ sukhapaṭipadākhippābhiññataṃ dasseti , vipulalābhīti iminā paguṇataṃ tappamāṇadassitabhāvadīpanato .
Tenāha ‘‘ paguṇabhāvenā ’’ tiādi .
Samāpajjituṃ sakkoti samāpajjanavasībhāvatāya sādhitattā .
Samādhipāripanthikadhammeti vasībhāvassa paccanīkadhamme .
Jhānādhigamassa pana paccanīkadhammā pageva vikkhambhitā , aññathā jhānādhigamo eva na siyā .
Akilamanto vikkhambhetuṃ na sakkotīti kicchena vikkhambheti visodheti , kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandādīnaṃ aññesaṃ samādhipāripanthikānaṃ dūrasamussāraṇaṃ idha vikkhambhanaṃ visodhananti veditabbaṃ .
27. Vipassanāhitāya uparūparivisesāvahattā vaḍḍhamānāya pubbabhāgasīlādi paṭipadāya .
Sā eva pubbabhāgapaṭipadā yathābhāvitatāya avassaṃ bhāvinaṃ visesaṃ pariggahitattā aṇḍaṃ viyāti aṇḍaṃ , kilesehi adūsitatāya apūti aṇḍaṃ etassāti apuccaṇḍo , vipassanaṃ ussukkāpetvā ṭhitapuggalo , tassa bhāvo apuccaṇḍatā .
Vipassanādiñāṇappabhedāyāti pubbenivāsañāṇādiñāṇapabhedāya .
Tatthāti cetokhilasutte ( ma . ni .1.185)‘‘ sa kho so , bhikkhave , evaṃ ussoḷhipannarasaṅgasamannāgato bhikkhu bhabbo abhinibbidāyā ’’ ti āgatattā ussoḷhipannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvoti evaṃ yaṃ opammasaṃsandanaṃ āgataṃ , taṃ opammasaṃsandanaṃ idha imasmiṃ sekhasutte yojetvā veditabbanti sambandho .
28. Mahaggatādibhāvena heṭṭhimānaṃ jhānānaṃ anurūpampi attano visesena te uttaritvā atikkamitvāna ṭhitanti anuttaraṃ , tenāha –
‘‘ paṭhamādijjhānehi asadisaṃ uttaman ’’ ti .
Dutiyādīsupi
V2.18 abhinibbhidāsu .Pubbenivāsañāṇaṃ uppajjamānaṃ yathā attano visayapaṭicchādakaṃ kilesandhakāraṃ vidhamantameva
M2.19 uppajjati , evaṃ attano visaye kañci visesaṃ karontameva uppajjatīti āha –
‘‘ pubbenivāsañāṇena paṭhamaṃ jāyatī ’’ ti , sesañāṇadvayepi eseva nayo . 29. Caraṇasmin ti paccatte bhummavacananti āha ‘‘ caraṇaṃ nāma hotīti attho ’’ ti .
Tenāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ agatapubbadisāgamane tesaṃ sādhakatamabhāvato .
Aṭṭha ñāṇānīti idha āgatāni ca anāgatāni ca ambaṭṭhasuttā dīsu ( dī . ni .1.254 ādayo ) āgatāni gahetvā vadati .
Vinivijjhitvāti pubbenivāsapaṭicchādakādikilesatamaṃ bhinditvā padāletvā .
30. Sanaṅkumārenāti sanantanakumārena .
Tadeva hi tassa sanantanakumārataṃ dassetuṃ ‘‘ cirakālato paṭṭhāyā ’’ ti vuttaṃ .
So attabhāvoti yena attabhāvena manussapathe jhānaṃ nibbattesi , so kumārattabhāvo , tasmā brahmabhūtopi tādisena kumārattabhāvena carati .
Janitasmiṃ-saddo eva i-kārassa e-kāraṃ katvā ‘‘ janetasmin ’’ ti vutto , janitasmin ti ca janasminti attho veditabbo .
Janitasmin ti sāmaññaggahaṇepi yattha catuvaṇṇasamaññā , tattheva manussaloke .
Khattiyo seṭṭhoti lokasamaññāpi manussalokeyeva , na devakāye brahmakāye vāti dassetuṃ ‘‘ ye gottapaṭisārino ’’ ti vuttaṃ .
Paṭisarantīti ‘‘ ahaṃ gotamo , ahaṃ kassapo ’’ ti pati pati attano gottaṃ anusaranti paṭijānanti vāti attho .
Ettāvatāti ‘‘ sādhu sādhu ānandā ’’ ti ettakena sādhukāradānena .
Jinabhāsitaṃ nāma jātan tiādito paṭṭhāya yāva pariyosānā therabhāsitaṃ buddhabhāsitameva nāma jātaṃ .
‘‘ Kimpanidaṃ suttaṃ satthudesanānuvidhānato jinabhāsitaṃ , udāhu sādhukāradānamattenā ’’ ti evarūpā codanā idha anokāsā therassa desanāya bhagavato desanānuvidhānahetukattā sādhukāradānassāti .
Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Sekhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .