2. Mahārāhulovādasuttavaṇṇanā
113. Iriyāpathānubandhanenāti
V2.60 iriyāpathagamanānubandhanena , na paṭipattigamanānubandhanena .
Aññameva hi buddhānaṃ paṭipattigamanaṃ aññaṃ sāvakānaṃ .
Vilāsitagamanenāti –
‘‘ dūre pādaṃ na uddharati , na accāsanne pādaṃ nikkhipati , nātisīghaṃ gacchati nātisaṇikan ’’ tiādinā ( saṃ . ni . aṭṭha .3.4.243; udā . aṭṭha .76; sārattha . ṭī . mahāvagga 3.285) vuttena sabhāvasīlena buddhānaṃ cāturiyagamanena .
Tadeva hi sandhāya ‘‘ pade padaṃ nikkhipanto ’’ ti vuttaṃ .
Padānupadikoti rāhulattherassapi lakkhaṇapāripūriyā tādisameva gamananti yattakaṃ padesaṃ antaraṃ adatvā bhagavato piṭṭhito gantuṃ āraddho , sabbattha tameva gamanapadānupadaṃ gacchatīti padānupadiko .
VaṇṇanābhūmiM2.62 cāyaṃ tattha bhagavantaṃ therañca anekarūpāhi upamāhi vaṇṇento ‘‘ tattha bhagavā ’’ tiādimāha .
Nikkhantagajapotako viya virocitthāti padaṃ ānetvā yojanā .
Evaṃ taṃ kesarasīho viyātiādīsupi ānetvā yojetabbaṃ .
Tārakarājā nāma cando .
Dvinnaṃ candamaṇḍalānan tiādi parikappavacanaṃ , buddhāveṇikasantakaṃ viya buddhānaṃ ākappasobhā ahosi , aho sirīsampattīti yojanā .Ādiyamānāti gaṇhanti .
‘‘ Pacchā jānissāmā ’’ ti na ajjupekkhitabbo .
Idaṃ na kattabbanti vutteti idaṃ pāṇaatipātanaṃ na kattabbanti vutte idaṃ daṇḍena vā leḍḍunā vā viheṭhanaṃ na kattabbaṃ , idaṃ pāṇinā daṇḍakadānañca antamaso kujjhitvā olokanamattampi na kattabbamevāti nayasatenapi nayasahassenapi paṭivijjhati , tathā idha tāva sammajjanaṃ kattabbanti vuttepi tattha paribhaṇḍakaraṇaṃ vihāraṅgaṇasammajjanaṃ kacavarachaḍḍanaṃ vālikāsamakiraṇanti evamādinā nayasatena nayasahassena paṭivijjhati .
Tenāha –
‘‘ idaṃ kattabbanti vuttepi eseva nayo ’’ ti .
Paribhāsan ti tajjanaṃ .
Labhāmīti paccāsīsati .
Sabbametan ti sabbaṃ etaṃ mayi labbhamānaṃ sikkhākāmataṃ .
Abhiññāyāti jānitvā .
Sahāyoti raṭṭhapālattheraṃ sandhāyāha .
So hi bhagavatā saddhāpabbajitabhāve etadagge ṭhapito .
Dhammārakkhoti
V2.61 satthu saddhammaratanānupālako dhammabhaṇḍāgāriko .
Pettiyoti cūḷapitā .Sabbaṃ me jinasāsanan ti sabbampi buddhasāsanaṃ mayhameva .
Chandarāgaṃ ñatvāti chandarāgaṃ mama citte uppannaṃ ñatvā .
Aññatarasmiṃ rukkhamūleti vihārapariyante aññatarasmiṃ rukkhamūlaṭṭhāne anucchavike .
Tadāti aggasāvakehi pasādāpanakāle .
Aññakammaṭṭhānāni caṅkamanairiyāpathepi piṭṭhipasāraṇakālepi samijjhanti , na evamidanti āha –
‘‘ idamassa etissā nisajjāya kammaṭṭhānaṃ anucchavikan ’’ ti .
Ānāpānassatin ti ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ .
Samasīsī hotīti sace samasīsī hutvā na parinibbāyati .
Paccekabodhiṃ sacchikaroti no ce paccekabodhiṃ sacchikaroti .
Khippābhiññoti khippaṃ lahuṃyeva pattabbachaḷabhiñño .
Paripuṇṇāti
M2.63 soḷasasu ākāresu kassacipi atāpanena sabbaso puṇṇā .
Subhāvitāti samathabhāvanāya vipassanābhāvanāya ca anupubbasampādanena subhāvitā .
Gaṇanāvidhānānupubbiyā āsevitattā anupubbaṃ paricitā .Omānaṃ vāti avajānanaṃ uññātanti evaṃvidhaṃ mānaṃ vā .
Atimānaṃ vāti ‘‘ kiṃ imehi , mameva ānubhāvena jīvissāmī ’’ ti evaṃ atimānaṃ vā kuto janessatīti .
114. Visaṅkharitvāti visaṃyutte katvā , yathā saṅgākārena gahaṇaṃ na gacchati , evaṃ vinibhuñjitvāti attho .
Mahābhūtāni tāva vitthāretu , sammasanūpagattā , asammasanūpagaṃ ākāsadhātuṃ atha kasmā vitthāresīti āha ‘‘ upādārūpadassanatthan ’’ ti .
Āpodhātu sukhumarūpaṃ .
Itarāsu oḷārikasukhumatāpi labbhatīti āha ‘‘ upādārūpadassanatthan ’’ ti .
Heṭṭhā cattāri mahābhūtāneva kathitāni , na upādārūpan ti tassa panettha lakkhaṇahāranayena ākāsadassanena dassitatā veditabbā .
Tenāha ‘‘ iminā mukhena taṃ dassetun ’’ ti .
Na kevalaṃ upādārūpaggahaṇadassanatthameva ākāsadhātu vitthāritā , atha kho pariggahasukhatāyapīti dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Tattha paricchinditabbassa rūpassa niravasesapariyādānatthaṃ ‘‘ ajjhattikenā ’’ ti visesanamāha .
Ākāsenāti ākāsadhātuyā gahitāya .
Paricchinnarūpan ti tāya paricchinditakalāpagatampi pākaṭaṃ hoti vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti .
Idāni
V2.62 vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ gāthāya dasseti .
Tassāti upādāyarūpassa .
Evaṃ āvibhāvatthan ti evaṃ paricchinnatāya ākāsassa vasena vibhūtabhāvatthaṃ .Tan ti ākāsadhātuṃ .
118. Ākāsabhāvaṃ gatan ti catūhi mahābhūtehi asamphuṭṭhānaṃ tesaṃ paricchedakabhāvena ākāsanti gahetabbataṃ gataṃ , ākāsameva vā ākāsagataṃ yathā ‘‘ diṭṭhigataṃ ( dha . sa .381; mahāni .12), atthaṅgatan ’’ ti ( a . ni . aṭṭha .1.1.130) ca .
Ādinnan ti imanti taṇhādiṭṭhīhi ādinnaṃ .
Tenāha ‘‘ gahitaṃ parāmaṭṭhan ’’ ti .
Aññattha kammajaṃ ‘‘ upādinnan ’’ ti vuccati , na tathā idhāti āha ‘‘ sarīraṭṭhakanti attho ’’ ti .
Pathavīdhātuādīsu
M2.64 vuttanayenevāti mahāhatthipadopame ( ma . ni .1.300 ādayo ) vuttanayadassanaṃ sandhāya vadati . 119. Tādibhāvo nāma niṭṭhitakiccassa hoti , ayañca vipassanaṃ anuyuñjati , atha kimatthaṃ tādibhāvatā vuttāti ?
Pathavīsamatādilakkhaṇācikkhaṇāhi vipassanāya sukhappavattiatthaṃ .
Tenāha ‘‘ iṭṭhāniṭṭhesū ’’ tiādi .
Gahetvāti kusalappavattiyā okāsadānavasena pariggahetvā .
Na patiṭṭhitoti na nissito na laggo .
120. Brahmavihārabhāvanā asubhabhāvanā ānāpānassatibhāvanā ca upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpento vipassanāya pādakabhāvāya aniccādisaññāya vipassanābhāvena ussakkitvā maggapaṭipāṭiyā arahattādhigamāya hotīti ‘‘ mettādibhāvanāya pana hotī ’’ ti vuttaṃ .
Yattha katthaci sattesu saṅkhāresu ca paṭihaññanakilesoti āghātabhāvameva vadati ñāyabhāvato aññesampi .
Asmimānoti rūpādike paccekaṃ ekajjhaṃ gahetvā ‘‘ ayamahamasmī ’’ ti evaṃ pavattamāno .
121. Idaṃ kammaṭṭhānan ti ettha gaṇanādivasena āseviyamānā assāsapassāsā yogakammassa patiṭṭhānatāya kammaṭṭhānaṃ .
Tattha pana tathāpavatto manasikāro bhāvanā .
Ettha ca tasseva therassa bhagavatā bahūnaṃ kammaṭṭhānānaṃ desitattā caritaṃ anādiyitvā kammaṭṭhānāni sabbesaṃ puggalānaṃ sappāyānīti ayamattho siddho , atisappāyavasena pana kammaṭṭhānesu vibhāgakathā kathitāti veditabbā .
Mahārāhulovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .
3. Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā