Issues
Editor
Settings
Versions
Select Version
Bhāsāṭīkā-ဘာသာဋီကာ
မြန်မာဘာသာ
Kathāvatthupakaraṇa-mūlaṭīkā
Kathāvatthupakaraṇa-mūlaṭīkā

Mahāvaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Mahāvaggo

1. Puggalakathā

1. Suddhasaccikaṭṭho

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā
1. MāyāyaM0.50V0.49 amaṇiādayo maṇiādiākārena dissamānā ‘‘ māyā ’’ ti vuttā .
Abhūtena maṇiudakādiākārena gayhamānā māyāmarīciādayo abhūtaññeyyākārattā asaccikaṭṭhā .
Yo tathā na hoti , so saccikaṭṭhoti dassento āha ‘‘ māyā … pe … bhūtattho ’’ ti .
Anussavādivasena gayhamāno tathāpi hoti aññathāpīti tādiso ñeyyo na paramattho , attapaccakkho pana paramatthoti dassento āha ‘‘ anussavā … pe … uttamattho ’’ ti .
Chalavādassāti atthīti vacanasāmaññena atthīti vuttehi rūpādīhi sāmaññavacanassāti adhippāyo .
‘‘ So sacci … pe … laddhiṃ gahetvā āmantāti paṭijānātī ’’ ti vacanato pana ‘‘ chalavādassā ’’ ti na sakkā vattuṃ .
Na hi laddhi chalanti .
Okāsaṃ adadamānoti patiṭṭhaṃ pacchindanto .
Yadi saccikaṭṭhena upalabbhati , rūpādayo viya upalabbheyya , tathā anupalabbhanīyato na tava vādo tiṭṭhatīti nivattentoti adhippāyo .
Taṃ sandhāyāti ‘‘ yo saccikaṭṭho ’’ ti ettha vutto yo saccikaṭṭho , so sappaccayādibhāvena dīpito ‘‘ rūpañca upalabbhatī ’’ tiādīsu āgato dhammappabhedoti dasseti .
‘‘ TenaV0.50 saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ ti vatvā ‘‘ tenākārenā ’’ ti vadato ayamadhippāyo – saccikaṭṭhaparamatthākārena upalabbhamānaṃ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhamānaṃ nāma hotīti .
Aññathā tatoti tassa tenākārenāti vattabbaṃ siyā .
Ko panetissā purimapucchāya ca visesoti ?
Purimapucchāya sattapaññāsavidho dhammappabhedo yathā bhūtena sabhāvatthena upalabbhati , evaṃ puggalo upalabbhatīti vuttaṃ .
Idha pana bhūtasabhāvatthena upalabbhamāno so dhammappabhedo yena ruppanādisappaccayādiākārena upalabbhati , kiṃ tenākārena puggalopiM0.51 upalabbhatīti esa viseso .
Yathā pana rūpaṃ viya bhūtasabhāvatthena upalabbhamānā vedanā na ruppanākārena upalabbhati , evaṃ dhammappabhedo viya bhūtasabhāvatthena upalabbhamāno puggalo na ruppanādisappaccayādiākārena upalabbhatīti sakkā paravādinā vattunti acodanīyaṃ etaṃ siyā .
Avajānanañca tassa yuttanti niggaho ca na kātabbo .
Dhammappabhedato pana aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā dhammappabhedākāreneva codeti .
Avajānaneneva niggahaṃ dasseti .
Anujānanāvajānanapakkhā sāmaññavisesehi paṭiññāpaṭikkhepapakkhā anulomapaṭilomapakkhā paṭhamadutiyanayāti ayametesaṃ viseso veditabbo .
‘‘ Tena vata re vattabbe ’’ ti vadanto vattabbassa avacane dosaṃ pāpetīti iminā adhippāyena ‘‘ niggahassa pāpitattā ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Evametaṃ niggahassa ca anulomapaṭilomato catunnaṃ pāpanāropanañca vuttattā upalabbhatītiādikaṃ anulomapañcakaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ , anulomapaṭilomato pana dvīhi ṭhapanāhi saha sattakena bhavitabbaṃ , taṃvajjane vā kāraṇaṃ vattabbaṃ .
Yaṃ pana vakkhati ‘‘ ṭhapanā nāma paravādīpakkhassa ṭhapanato ‘ ayaṃ tava doso ’ ti dassetuṃ ṭhapanamattameva hoti , na niggahassa vā paṭikammassa vā pākaṭabhāvakaraṇan ’’ ti ( kathā . aṭṭha .2).
Tenādhippāyena idhāpi ṭhapanādvayaṃ vajjeti .
Yathā pana tattha paṭikammapañcakabhāvaṃ avatvā paṭikammacatukkabhāvaṃ vakkhati , evamidhāpi niggahacatukkabhāvo vattabbo siyā .
Suddhikaniggahassa pana niggahappadhānattā uddesabhāvena vutto niggahova visuṃ vuttoti daṭṭhabbo .
Ye pana ‘‘ ayathābhūtaniggahattā tattha paṭikammaṃ visuṃ na vuttan ’’ ti vadanti , tesaṃ dutiye vādamukhe niggahacatukkabhāvo paṭikammapañcakabhāvo ca āpajjati .
2. Attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhamevāti sammutisaccaṃ sandhāyāti adhippāyo .
Vakkhati hiV0.51 ‘‘ suddhasammutisaccaṃ vā paramatthamissakaṃ vā sammutisaccaṃ sandhāya ‘ yo saccikaṭṭho ’ ti puna anuyogo paravādissā ’’ ti ( kathā . aṭṭha .6).
Tattha yadi paravādinā attanā adhippetasaccikaṭṭho sammutisaccaṃ , sammutisaccākārena puggalo upalabbhatīti vadantena samānaladdhiko nappaṭisedhitabbo , kathā evāyaṃ nārabhitabbā .
Atha sakavādinā attanāM0.52 ca adhippetasaccikaṭṭhaṃyeva sandhāya paravādī ‘‘ yo saccikaṭṭho ’’ tiādimāhāti ayamattho .
Sakavādinā sammutisaccaṃyeva saccikaṭṭhoti adhippetanti āpajjati .
Yadi ubhayaṃ adhippetaṃ , puna ‘‘ sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi evamāhā ’’ ti na vattabbaṃ siyāti .
Yadi ca dvepi saccāni saccikaṭṭhaparamatthā , saccikaṭṭhekadesena upaladdhiṃ icchantena ‘‘ puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ tiādi anuyogo na kātabbo , na ca saccikaṭṭhekadesena anuyogo yutto .
Na hi vedayitākārena upalabbhamānā vedanā ruppanākārena upalabbhatīti anuyuñjitabbā , na ca paravādī ruppanādisabhāvaṃ puggalaṃ icchati , atha kho saccikaṭṭhaparamatthamevāti .
Paramatthasaccato aññasmiṃ saccikaṭṭhe vijjamāne nāssa paramatthasaccatā anuyuñjitabbā .
Asaccikaṭṭhe saccikaṭṭhavohāraṃ āropetvā taṃ sandhāya pucchatīti vadantānaṃ voharitasaccikaṭṭhassa attanā adhippetasaccikaṭṭhatā na yuttā .
Voharitaparamatthasaccikaṭṭhānañca dvinnaṃ saccikaṭṭhabhāve vuttanayova doso .
Sammutisaccākārena upalabbhamānañca bhūtasabhāvatthena upalabbheyya vā na vā .
Yadi bhūtasabhāvatthena upalabbhati , puggalopi upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti anujānanto nānuyuñjitabbo .
Atha na bhūtasabhāvatthena , taṃvinimutto sammutisaccassa saccikaṭṭhaparamatthākāro na vattabbo asiddhattā .
Vakkhati ca ‘‘ yathā rūpādayo paccattalakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena atthi , na evaṃ puggalo ’’ ti .
Tasmā maggitabbo ettha adhippāyo .
Dvinnaṃ saccānan ti ettha saccadvayākārena anupalabbhanīyato anuññeyyametaṃ siyā , na vā kiñci vattabbaṃ .
Yathā hi ekadesena paramatthākārena anupalabbhanīyatā anujānanassa na kāraṇaṃ , evaṃ ekadesena sammutiyākārena upalabbhanīyatā paṭikkhepassa cāti maggitabbo etthāpi adhippāyo .
Nupalabbhatīti vacanasāmaññamattan ti nupalabbhatīti idameva vacanaṃ anuññātaṃ paṭikkhittañcāti etaṃ chalavādaṃ nissāyāti adhippāyo .
Yathā upalabbhatīti etasseva anujānanapaṭikkhepehi ahaṃ niggahetabbo , evaṃ nupalabbhatīti etasseva anujānanapaṭikkhepehi tvanti evaṃ sambhavantassa sāmaññena asambhavantassa kappanaṃ panettha chalavādoV0.52 bhavituṃ arahati .
Tena nupalabbhatīti vacanasāmaññamattaṃ chalavādassa kāraṇattā ‘‘ chalavādo ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Vacanasāmaññamattañca chalavādañcaM0.53 nissāyāti vā attho .
Ṭhapanā niggahappaṭikammānaṃ pākaṭabhāvakaraṇaṃ na hotīti idaṃ vicāretabbaṃ .
Na hi pakkhaṭṭhapanena vinā purimaṃ anujānitvā pacchimassa avajānanaṃ , pacchimaṃ vā avajānantassa purimānujānanaṃ micchāti sakkā āropetunti .
3. Tavāti , paṭijānantan ti ca paccatte sāmiupayogavacanānīti adhippāyena ‘‘ tvaṃyeva paṭijānanto ’’ ti āha .
4-5.
Catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattāti ‘‘ dunniggahitā ca homa , hañcī ’’ tiādinā tayā mama kato niggaho , mayā tava kato niggaho viya micchāti evaṃ tena anulomapañcake catūhi pāpanāropanāhi katassa niggahassa tena niyāmena dukkaṭabhāvassa attanā kataniggahena saha upanītattā aniggahabhāvassa vā upagamitattāti attho daṭṭhabbo .
Evameva tena hi yaṃ niggaṇhāsi hañci … pe … idaṃ te micchāti etassa aniggahabhāvanigamanasseva niggamanacatukkatā veditabbā .
Anulomapaccanīkavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Paccanīkānulomavaṇṇanā
7-10.
‘‘ Attano laddhiṃ nissāya paṭiññā paravādissā ’’ ti vatvā puna ‘‘ paramatthavasena puggalassa abhāvato paṭikkhepo paravādissā ’’ ti vuttaṃ .
Tatrāyaṃ paṭikkhepo attano laddhiyā yadi kato , paramatthato aññena saccikaṭṭhaparamatthena puggalo upalabbhatīti ayamassa laddhīti āpajjati .
Tathā ca sati nāyaṃ sammutisaccavasena upaladdhiṃ icchantena niggahetabbo .
Atha attano laddhiṃ niggūhitvā parassa laddhivasena paṭikkhipati , purimapaṭiññāya avirodhitattā na niggahetabbo .
Na hi attano ca parassa ca laddhiṃ vadantassa doso āpajjatīti .
AttanoV0.53 pana laddhiyā paṭijānitvā paraladdhiyā paṭikkhipantena attano laddhiṃ chaḍḍetvā paraladdhi gahitā hotīti niggahetabboti ayamettha adhippāyo siyā .
Paccanīkānulomavaṇṇanā niṭṭhitā .
Suddhasaccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Okāsasaccikaṭṭho

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā
11. SabbatthātiM0.54 sabbasmiṃ sarīreti ayamatthoti dassento āha ‘‘ sarīraṃ sandhāyā ’’ ti .
Tatthāti tasmiṃ saṃkhittapāṭhe .
Yasmā sarīraṃ sandhāya ‘‘ sabbattha na upalabbhatī ’’ ti vutte sarīrato bahi upalabbhatīti āpajjati , tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissāti etena na kenaci sabhāvena puggalo upalabbhatīti ayamattho vutto hoti .
Na hi kenaci sabhāvena upalabbhamānassa sarīratadaññāvimutto upaladdhiokāso atthīti .

3. Kālasaccikaṭṭho

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā
12. Purimapacchimajātikālañcāti majjhimajātikāle upalabbhamānassa tasseva purimapacchimajātikālesu upaladdhiṃ sandhāyāti adhippāyo .
Sesaṃ paṭhamanaye vuttasadisamevāti imesu tīsu paṭhame ‘‘ sabbatthā ’’ ti etasmiṃ naye vuttasadisameva , kiṃ taṃ ?
Pāṭhassa saṃkhittatāti attho .
Idhāpi hi yasmā ‘‘ sabbadā na upalabbhatī ’’ ti vutte ekadā upalabbhatīti āpajjati , tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissāti yojetabbanti .

4. Avayavasaccikaṭṭho

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā
13. TatiyanayeV0.54 ca yasmā ‘‘ sabbesu na upalabbhatī ’’ ti vutte ekasmiṃ upalabbhatīti āpajjati , tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissāti yojetabbaṃ .
Tenāha ‘‘ tādisamevā ’’ ti .

Okāsādisaccikaṭṭho

2. Paccanīkānulomavaṇṇanā
14. Tattha anulomapañcakassātiādimhi anulomapañcakanti niggahapañcakaṃ , paccanīkanti ca paṭikammaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Tattha anulomapañcakassa ‘‘ sabbatthaM0.55 puggalo nupalabbhatī ’’ tiādikassa attho ‘‘ sabbattha puggalo nupalabbhatī ’’ tiādipāḷiṃ saṃkhipitvā āgate sarūpena avutte ‘‘ yasmā sarīraṃ sandhāyā ’’ tiādinā ( kathā . aṭṭha .11) vuttanayena veditabbo , paccanīkassa ca ‘‘ sabbattha puggalo upalabbhatī ’’ tiādikassa paṭikammakaraṇavasena vuttassa attho paṭikammādipāḷiṃ saṃkhipitvā ādimattadassanena āgate ‘‘ puggalo upalabbhatī ’’ tiādimhi anulome ‘‘ sabbatthāti sarīraṃ sandhāya anuyogo sakavādissā ’’ tiādinā ( kathā . aṭṭha .11) vuttanayena veditabboti evamattho daṭṭhabbo .
Atha vā tatthāti yaṃ āraddhaṃ , tasminti evaṃ atthaṃ aggahetvā tattha tesu tīsu mukhesūti attho gahetabbo .
Anulomapañcakamūlakā cettha sabbānulomapaccanīkapañcakapāḷi anulomapañcakassa pāḷīti vuttā , tathā paccanīkānulomapañcakapāḷi ca paccanīkassa pāḷīti .
Taṃ saṃkhipitvā paṭikammavasena āgate sarūpena avutte ‘‘ puggalo nupalabbhatī ’’ tiādike paccanīke ‘‘ upalabbhatī ’’ tiādike anulome ca attho heṭṭhā suddhikasaccikaṭṭhe vuttanayeneva veditabboti vuttaṃ hoti .
Saccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā

17-27.
RūpādīhiV0.55 saddhiṃ saccikaṭṭhasaṃsandanan ti saccikaṭṭhassa puggalassa rūpādīhi saddhiṃ saṃsandanaṃ , saccikaṭṭhe vā rūpādīhi saddhiṃ puggalassa saṃsandananti adhippāyo .
Puggalo rūpañcāti ca -kārassa samuccayatthattā yathā rūpan ti evaṃ nidassanavasena vutto attho vicāretabbo .
Rūpādīhi añño anañño ca puggalo na vattabboti laddhi samayo .
‘‘ Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti abyākatametaṃ bhagavatā ’’ tiādikaṃ ( saṃ . ni .4.416) suttaṃ .
Anuññāyamāne tadubhayavirodho āpajjatīti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ samayasuttavirodhaṃ disvā ’’ ti .
Dhammatoti pāḷito .
‘‘ Paṭikammacatukkādīni saṃkhittāni .
Paravādī … pe … dassitānī ’’ ti vadantehi puggalo nupalabbhati … pe … ājānāhi paṭikamman tiM0.56 ettha ājānāhi niggahan ti pāṭho diṭṭho bhavissati .
Aññattaṃ paṭijānāpanatthan ti yathā mayā aññattaṃ vattabbaṃ , tathā ca tayāpi taṃ vattabbanti aññattapaṭiññāya codanatthanti attho .
Sammutiparamatthānaṃ ekattanānattapañhassa ṭhapanīyattāti abyākatattāti attho .
Yadi ṭhapanīyattā paṭikkhipitabbaṃ , parenapi ṭhapanīyattā laddhimeva nissāya paṭikkhepo katoti sopi na niggahetabbo siyā .
Paro pana puggaloti kañci sabhāvaṃ gahetvā tassa ṭhapanīyattaṃ icchati , sati ca sabhāve ṭhapanīyatā na yuttāti niggahetabbo .
Sammuti pana koci sabhāvo natthi .
Tenevassa ekattanānattapañhassa ṭhapanīyataṃ vadanto na niggahetabboti sakavādinā paṭikkhepo katoti ayamettha adhippāyo yutto .
Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Opammasaṃsandanavaṇṇanā

28-36.
Upaladdhisāmaññena aññattapucchā cāti idañca dvinnaṃ samānatā no aññattassa kāraṇaṃ yuttaṃ , atha kho visuṃ attano sabhāvena saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhanīyatātiV0.56 vicāretabbaṃ .
‘‘ Ekavīsādhikānī ’’ ti purimapāṭho , vīsādhikānīti pana paṭhitabbaṃ .
37-45.
‘‘ Atthi puggalo ’’ ti suttaṃ anujānāpentena upaladdhi anujānitā hotīti maññamāno āha ‘‘ upaladdhisāmaññaṃ āropetvā ’’ ti .
Vīsādhikāni nava paṭikammapañcakasatāni dassitānīti etena suddhikasaṃsandanepi ‘‘ ājānāhi paṭikamma ’’ micceva pāṭhoti viññāyati .
Yañca vādamukhesu suddhikasaccikaṭṭhe ‘‘ paṭikammacatukkan ’’ ti vuttaṃ , tampi ‘‘ paṭikammapañcakan ’’ ti .
Opammasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā

46-52.
EkadhammatopiM0.57 aññattaṃ anicchanto rūpādiekekadhammavasena nānuyuñjitabbo .
Samudāyato hi ayaṃ aññattaṃ anicchanto ekadesato anaññattaṃ paṭikkhipanto na niggahāraho siyāti etaṃ vacanokāsaṃ nivattetuṃ ‘‘ ayañca anuyogo ’’ tiādimāha .
Sakalan ti sattapaññāsavidho dhammappabhedo puggaloti vā paramatthasaccaṃ puggaloti vā evaṃ sakalaṃ sandhāyāti attho .
Evaṃ sakalaṃ paramatthaṃ cintetvā tantivasena anuyogalakkhaṇassa ṭhapitattā sakalaparamatthato ca aññassa saccikaṭṭhassa abhāvā saccikaṭṭhena puggalena tato aññena na bhavitabbanti ‘‘ rūpaṃ puggalo ’’ ti imaṃ pañhaṃ paṭikkhipantassa niggahāropanaṃ yuttanti attho .
Sabhāgavinibbhogatoti rūpato aññasabhāgattāti vuttaṃ hoti .
Sabbadhammāti rūpavajje sabbadhamme vadati .
‘‘ Rūpasmiṃ puggalo ’’ ti ettha nissayavināse vināsāpattibhayena paṭikkhipatīti adhippāyenāha ‘‘ ucchedadiṭṭhibhayena cevā ’’ ti .
Tīsu pana samayavirodhena paṭikkhepo adhippeto .
Na hi so sakkāyadiṭṭhiṃ icchati , apica sassatadiṭṭhibhayena paṭikkhipatīti yuttaṃ vattuṃ .
SakkāyadiṭṭhīsuV0.57 hi pañceva ucchedadiṭṭhiyo , sesāsassatadiṭṭhiyoti .
Aññatra rūpāti ettha ca rūpavā puggaloti ayamattho saṅgahitoti veditabbo .
Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā .
Niṭṭhitā ca saṃsandanakathāvaṇṇanā .

8. Lakkhaṇayuttivaṇṇanā

54. Paccanīkānulometi idaṃ yaṃ vakkhati ‘‘ chalavasena pana vattabbaṃ ‘ ājānāhi paṭikamman ’ tiādī ’’ ti ( kathā . aṭṭha .54), tena pana na sameti .
Paccanīkānulome hi paccanīke ‘‘ ājānāhi niggahan ’’ ti vattabbaṃ , na pana ‘‘ paṭikamman ’’ ti .
Lakkhaṇayuttivaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Vacanasodhanavaṇṇanā

55-59.
PuggaloM0.58 upalabbhatīti padadvayassa atthato ekatteti ettha tadeva ekattaṃ parena sampaṭicchitaṃ asampaṭicchitanti vicāretabbametaṃ .
Puggalassa hi avibhajitabbataṃ , upalabbhatīti etassa vibhajitabbataṃ vadanto vibhajitabbāvibhajitabbatthānaṃ upalabbhatipuggala-saddānaṃ kathaṃ atthato ekattaṃ sampaṭiccheyyāti ?
Yathā ca vibhajitabbāvibhajitabbatthānaṃ upalabbhati-rūpa-saddānaṃ taṃ vibhāgaṃ vadato rūpaṃ kiñci upalabbhati , kiñci na upalabbhatīti ayaṃ pasaṅgo nāpajjati , evaṃ etassapi yathāvuttavibhāgaṃ vadato yathāāpāditena pasaṅgena na bhavitabbanti maggitabbo ettha adhippāyo .
60.‘‘ SuññatoV0.58 lokaṃ avekkhassū ’’ ti ( su . ni .1125) etena atthato puggalo natthīti vuttaṃ hotīti āha ‘‘ natthītipi vuttan ’’ ti .
Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Paññattānuyogavaṇṇanā

61-66.
Rūpakāyāvirahaṃ sandhāya ‘‘ rūpakāyasabbhāvato ’’ ti āha .
‘‘ Rūpino vā arūpino vā ’’ ti ( itivu .90) sutte āgatapaññattiṃ sandhāya ‘‘ tathārūpāya ca paññattiyā atthitāyā ’’ ti .
Vītarāgasabbhāvatoti kāmībhāvassa anekantikattā kāmadhātuyā āyattattābhāvato ca ‘‘ kāmī ’’ ti na vattabboti paṭikkhipatīti adhippāyo .
67. Kāyānupassanāyāti kāraṇavacanametaṃ , kāyānupassanāya kāraṇabhūtāya evaṃladdhikattāti attho .
Āhacca bhāsitan ti ‘‘ aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti abyākatametaṃ mayā ’’ ti ( ma . ni .2.128) āhacca bhāsitaṃ .
Paññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā .

11. Gatianuyogavaṇṇanā

69-72.
‘‘ DassentoM0.59 ‘ tena hi puggalo sandhāvatī ’ tiādimāhā ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ dassento ‘ na vattabbaṃ puggalo sandhāvatī ’ tiādimāhā ’’ ti pana bhavitabbaṃ , dassetvāti vā vattabbaṃ .
91. Yena rūpasaṅkhātena sarīrena saddhiṃ gacchatīti ettha ‘‘ rūpena saddhiṃ gacchatī ’’ ti vadantena ‘‘ rūpaṃ puggalo ’’ ti ananuññātattā yenākārena taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti idaṃ āpajjatiV0.59 , so vattabbo .
Asaññūpapattiṃ sandhāyāti nirayūpagassa puggalassa asaññūpagassa arūpūpagassa ca antarābhavaṃ na icchatīti cutito anantaraṃ upapattiṃ sandhāyāti attho daṭṭhabbo .
Ye pana cutikāle upapattikāle ca asaññūpapattikāle ca asaññasattesu saññā atthīti gahetvā asaññūpagassa ca antarābhavaṃ iccheyyuṃ , tesaṃ antarābhavabhāvato ‘‘ asaññūpapatti avedanā ’’ ti na sakkā vattunti .
92. Avedanotiādīsu tadaññan ti saññabhavato aññaṃ asaññānevasaññānāsaññāyatanupapattiṃ .
Nevasaññānāsaññāyatanepi hi na vattabbaṃ saññā atthīti icchanti .
93. Yasmā rūpādidhamme vinā puggalo natthīti indhanupādāno aggi viya indhanena rūpādiupādāno puggalo rūpādinā vinā natthīti laddhivasena vadati .
Gatianuyogavaṇṇanā niṭṭhitā .

12. Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā

97. Nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlotiādīsūti ‘‘ nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlakassa puggalassa paññattī ’’ ti ettha yo puṭṭho nīlaṃ upādāya nīloti , tadādīsūti attho .
98. Chekaṭṭhaṃ sandhāyāti chekaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ , na kusalapaññattiṃ .
‘‘ Kusalaṃ vedanaṃ upādāyā ’’ ti maññamāno paṭijānātīti attho daṭṭhabbo .
112. IdāniM0.60 … pe … dassetuṃ ‘‘ yathā rukkhan ’’ tiādimāhāti pubbapakkhaṃ dassetvā uttaramāhāti vuttaṃ hoti .
115.‘‘ YassaV0.60 rūpaṃ so rūpavā ’’ ti uttarapakkhe vuttaṃ vacanaṃ uddharitvā ‘‘ yasmā ’’ tiādimāha .
116. Cittānupassanāvasenāti cittānupassanāvasena paridīpitassa sarāgādicittayogassa vasenāti adhippāyo .
118. Yenāti cakkhun ti ‘‘ yenā ’’ ti vuttaṃ karaṇaṃ cakkhunti attho .
Cakkhumeva rūpaṃ passatīti viññāṇanissayabhāvūpagamanameva cakkhussa dassanaṃ nāma hotīti sandhāya vadati .
Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā .

13. Purisakārānuyogavaṇṇanā

123. Karaṇamattan ti kammānaṃ nipphādakappayojakabhāvena pavattā khandhā .
124. Purimakammena vinā puggalassa jāti , jātassa ca vijjaṭṭhānādīsu sammā micchā vā pavatti natthīti sandhāya ‘‘ purimakammameva tassā ’’ tiādimāha .
125. Kammavaṭṭassāti ettha kammakārakassa yo kārako , tenapi aññaṃ kammaṃ kātabbaṃ , tassa kārakenapi aññanti evaṃ kammavaṭṭassa anupacchedaṃ vadanti .
Puggalassa kārako kammassa kārako āpajjatīti vicāretabbametaṃ .
Mātāpitūhi janitatādinā tassa kārakaṃ icchantassa kammakārakānaṃ kārakaparamparā āpajjatīti idañca vicāretabbaṃ .
170. Suttavirodhabhayenāti ‘‘ so karoti so paṭisaṃvedayatīti kho , brāhmaṇa , ayameko anto ’’ tiādīhi ( saṃ . ni .2.46) virodhabhayā .
171.‘‘ IdhaV0.61 nandati pecca nandatī ’’ ti ( dha . pa .18) vacanato kammakaraṇakāle vipākapaṭisaṃvedanakāle ca soyevāti paṭijānātīti adhippāyo .
SayaṃkataṃM0.61 sukhadukkhan ti ca puṭṭho ‘‘ kiṃ nu kho , bho gotama , sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkhanti ?
Mā hevaṃ kassapā ’’ tiādisuttavirodhā ( saṃ . ni .2.18) paṭikkhipati .
176. Laddhimattamevetan ti soyeveko neva so hoti na aññoti idaṃ pana nattheva , tasmā evaṃvādino asayaṃkārantiādi āpajjatīti adhippāyo .
Apicātiādinā idaṃ dasseti – na parassa icchāvaseneva ‘‘ so karotī ’’ tiādi anuyogo vutto , atha kho ‘‘ so karotī ’’ tiādīsu ekaṃ anicchantassa itaraṃ , tañca anicchantassa aññaṃ āpannanti evaṃ kārakavedakicchāya ṭhatvā ‘‘ so karotī ’’ tiādīsu taṃ taṃ anicchāya āpannavasenāpīti .
Atha vā na kevalaṃ ‘‘ so karotī ’’ tiādīnaṃ sabbesaṃ āpannattā , atha kho ekekasseva ca āpannattā ayaṃ anuyogo katoti dasseti .
Purimanayenevāti etena ‘‘ idha nandatī ’’ tiādi sabbaṃ paṭijānanādikāraṇaṃ ekato yojetabbanti dasseti .
Purisakārānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā .
Kalyāṇavaggo niṭṭhito .

14. Abhiññānuyogavaṇṇanā

193. Abhiññānuyogādivasena arahattasādhanāti ettha ‘‘ nanu atthi koci iddhiṃ vikubbatī ’’ ti abhiññāanuyogo ca ‘‘ hañci atthi koci iddhiṃ vikubbatī ’’ ti ṭhapanā ca ‘‘ tena vata re ’’ tiādi pāpanā ca ādisaddasaṅgahito atthova daṭṭhabbo .
Āsavakkhayañāṇaṃ panettha abhiññā vuttāti tadabhiññāvato arahato sādhanaṃ ‘‘ arahattasādhanā ’’ ti āha .
Arahato hi sādhanā tabbhāvassa ca sādhanā hotiyevāti .
Abhiññānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā .

15-18.
Ñātakānuyogādivaṇṇanā

209. TathārūpassātiM0.62V0.62 tatiyakoṭibhūtassa saccikaṭṭhassa abhāvāti adhippāyo .
Evaṃ pana paṭikkhipanto asaccikaṭṭhaṃ tatiyakoṭibhūtaṃ puggalaṃ vadeyyāti tādisaṃ puggalaṃ icchanto hi suttena niggahetabbo siyā .
Kasmā ?
Tathārūpassa saccikaṭṭhassa abhāvatoti , tathārūpassa kassaci sabhāvassa abhāvato paṭikkhepārahattā attano laddhiṃ nigūhitvā paṭikkhepo paravādissāti ayamattho daṭṭhabbo .
Ñātakānuyogādivaṇṇanā niṭṭhitā .

19. Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā

218. Pariggahitavedanoti vacanena apariggahitavedanassa ‘‘ sukhitosmi , dukkhitosmī ’’ ti jānanaṃ pajānanaṃ nāma na hotīti dasseti yogāvacarassa sukhumānampi vedanānaṃ paricchedanasamatthatañca .
228. Lakkhaṇavacanan ti rūpabbhantaragamanaṃ saharūpabhāvo , bahiddhā nikkhamanaṃ vinārūpabhāvoti adhippāyo .
237. Imā khoti oḷāriko attapaṭilābho manomayo attapaṭilābho arūpo attapaṭilābhoti imā lokassa samaññā , yāhi tathāgato voharati aparāmasaṃ , yo sacco mogho vā siyā , tasmiṃ anupalabbhamānepi attani tadanupalabbhatoyeva parāmāsaṃ attadiṭṭhiṃ anuppādento loke attapaṭilābhoti pavattavohāravaseneva voharatīti ayamettha attho .
Ettha ca paccattasāmaññalakkhaṇavasena puggalassa atthitaṃ paṭikkhipitvā lokavohārena atthitaṃ vadantena puggaloti koci sabhāvo natthīti vuttaṃ hoti .
Sati hi tasmiṃ attano sabhāveneva atthitā vattabbā siyā , na lokavohārenāti .
Iminā pana yathā sameti , yathā caM0.63 parāmāso na hoti , evaṃ ito purimā ca atthavaṇṇanā yojetabbā .
Lokasammutikāraṇan tiV0.63 yasmā lokasammutivasena pavattaṃ , tasmā saccanti vuttaṃ hoti .
Tathalakkhaṇan ti tathakāraṇaṃ .
Yasmā dhammānaṃ tathatāya pavattaṃ , tasmā saccanti dasseti .
Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Puggalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Parihānikathā

1. Vādayuttiparihānikathāvaṇṇanā

239.‘‘ DvemeM0.64V0.64 , bhikkhave , dhammā sekkhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattantī ’’ ti ( a . ni .2.185) idaṃ suttaṃ arahato parihāniladdhiyā na nissayo , atha kho anāgāmiādīnaṃ parihāniladdhiyā , tasmā arahatopi parihāniṃ icchantīti ettha pi-saddena anāgāmissapi sakadāgāmissapīti yojetabbaṃ .
‘‘ Tatiyasmimpi mudindriyāva adhippetā .
Tesañhi sabbesampi parihāni na hotīti tassa laddhī ’’ ti purimapāṭho , mudindriyesveva pana adhippetesu parikkhepo na kātabbo siyā , kato ca , tasmā ‘‘ tatiyasmimpi tikkhindriyāva adhippetā .
Tesañhi sabbesampi parihāni na hotīti tassa laddhī ’’ ti paṭhanti .
Ayoniso atthaṃ gahetvāti sotāpannoyeva niyatoti vuttoti soyeva na parihāyati , na itareti atthaṃ gahetvā .
‘‘ Uparimaggatthāyā ’’ ti vuttaṃ atthaṃ aggahetvā niyatoti sotāpattiphalā na parihāyatīti etamatthaṃ gaṇhīti pana vadanti .
Vādayuttiparihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā

241. YaṃV0.65 panetthātiādimhi dassanamaggaphale ṭhitassa anantaraṃ arahattappattiṃ , tato parihāyitvā tattha ca ṭhānaṃ icchanto puna vāyāmena tadanantaraṃ arahattappattiṃ na icchatīti vicāretabbametaṃ .
262. Avasippatto jhānalābhīti sekkho vuttoti daṭṭhabbo .
Puthujjano pana vasippatto avasippatto ca samayavimuttaasamayavimuttatantiyā aggahito , bhajāpiyamāno pana samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ vasena samayavimuttabhāvaṃ bhajeyyāti vuttoti .
Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Suttasādhanaparihānivaṇṇanā

265. UttamahīnabhedoM0.65 ‘‘ tatra yāyaṃ paṭipadā sukhā khippābhiññā , sā ubhayeneva paṇītā akkhāyatī ’’ tiādisuttavasena ( dī . ni .3.152) vutto .
‘‘ Diṭṭhaṃ sutaṃ mutan ’’ ti ettha viya mutasaddo pattabbaṃ vadatīti āha ‘‘ phusanārahan ’’ ti .
267. Appattaparihānāya ceva saṃvattanti yathākatasanniṭṭhānassa samayavimuttassāti adhippāyo .
Suttasādhanaparihānivaṇṇanā niṭṭhitā .
Parihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Brahmacariyakathā

1. Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā

269.‘‘ ParanimmitavasavattideveM0.66V0.66 upādāya taduparī ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ tīhi , bhikkhave , ṭhānehī ’’ ti ( a . ni .9.21) pana suttassa vacanena heṭṭhāpi maggabhāvanampi na icchantīti viññāyati .
270.‘‘ Gihīnañceva ekaccānañca devānaṃ maggapaṭilābhaṃ sandhāya paṭikkhepo tassevā ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ yattha natthī ’’ ti pana okāsavasena puṭṭho puggalavasena tassa paṭikkhepo na yutto .
Yadi ca tassāyaṃ adhippāyo , sakavādinā samānādhippāyattā na niggahetabbo .
271. Ekantarikapañhāti paravādīsakavādīnaṃ aññamaññaṃ pañhantarikā pañhā .
Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Saṃsandanabrahmacariyakathāvaṇṇanā

273. Rūpāvacaramaggena hi so idhavihāyaniṭṭho nāma jātoti idaṃ ‘‘ idha bhāvitamaggo hi anāgāmī idhavihāyaniṭṭho nāma hotī ’’ tiādikena laddhikittanena kathaṃ sametīti vicāretabbaṃ .
Pubbe pana anāgāmī eva anāgāmīti vutto , idha jhānānāgāmisotāpannādikotiV0.67 adhippāyo .
Idha arahattamaggaṃ bhāvetvā idheva phalaṃ sacchikarontaṃ ‘‘ idhaparinibbāyī ’’ ti vadati , idha pana maggaṃ bhāvetvā tattha phalaṃ sacchikarontaṃ ‘‘ tatthaparinibbāyī arahā ’’ ti .
Saṃsandanabrahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Brahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Odhisokathāvaṇṇanā

274. OdhisoM0.67 odhisoti etassa atthaṃ dassento ‘‘ ekadesena ekadesenā ’’ ti āha .
Odhisokathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Jahatikathāvaṇṇanā

1. Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā

280. Kiccasabbhāvan ti tīhi pahātabbassa pahīnataṃ .
Taṃ pana kiccaṃ yadi teneva maggena sijjhatīti laddhi , puthujjanakāle eva kāmarāgabyāpādā pahīnāti laddhīti etaṃ na sameti , tasmā puthujjanakāle pahīnānampi dassanamagge uppanne puna kadāci anuppattito tiṇṇaṃ maggānaṃ kiccaṃ sambhavatīti adhippāyo .
Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Jahatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Sabbamatthītikathā

1. Vādayuttivaṇṇanā

282. SabbasmiṃV0.68 sarīre sabban ti sirasi pādā pacchato cakkhūnīti evaṃ sabbaṃ sabbattha atthīti attho .
Sabbasmiṃ kāleti bālakāle yuvatā , vuḍḍhakāle bālatā , evaṃ sabbasmiṃ kāle sabbaṃ .
Sabbenākārenāti nīlākārena pītaṃ , pītākārena lohitanti evaṃ .
Sabbesu dhammesūti cakkhusmiṃ sotaṃ , sotasmiṃ ghānanti evaṃ .
Ayuttan ti yogarahitaṃ vadati , taṃ pana ekasabhāvaṃ .
Kathaṃ pana ekasabhāvassa yogarahitatāti taṃ dassento ‘‘ nānāsabhāvānañhī ’’ tiādimāha .
Dvinnañhi nānāsabhāvānaṃ aṅgulīnaṃ meṇḍakānaṃ vā aññamaññayogo hoti , na ekasseva sato , tasmā yo nānāsabhāvesu hoti yogo , tena rahitaṃ ekasabhāvaṃ ayoganti vuttaṃ .
Idaṃ pucchatīti paravādīdiṭṭhiyāM0.68 micchādiṭṭhibhāvaṃ gahetvā uppannāya attano diṭṭhiyā sammādiṭṭhibhāvo atthīti vuttaṃ hoti .
Vādayuttivaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Kālasaṃsandanavaṇṇanā

285. Atītānāgataṃ pahāya paccuppannarūpameva appiyaṃ avibhajitabbaṃ karitvāti paccuppannasaddena rūpasaddena cāti ubhohipi paccuppannarūpameva vattabbaṃ katvāti vuttaṃ hoti .
Paññattiyā avigatattāti etena idaṃ viññāyati ‘‘ na rūpapaññatti viya vatthapaññatti sabhāvaparicchinne pavattā vijjamānapaññatti , atha kho pubbāpariyavasena pavattamānaṃ rūpasamūhaṃ upādāya pavattā avijjamānapaññatti , tasmā vatthabhāvassa odātabhāvavigame vigamāvattabbatā yuttā , na pana rūpabhāvassa paccuppannabhāvavigame ’’ ti .
Kālasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā .

Vacanasodhanavaṇṇanā

288. AnāgataṃV0.69 vā paccuppannaṃ vā hutvā hotīti vuttan ti ettha anāgataṃ anāgataṃ hutvā puna paccuppannaṃ hontaṃ hutvā hotīti , tathā paccuppannaṃ paccuppannaṃ hontaṃ pubbe anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hotīti hutvā hotīti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Kiṃ te tampi hutvā hotīti tabbhāvāvigamato hutvāhotibhāvānuparamaṃ anupacchedaṃ pucchatīti adhippāyo yutto .
Hutvā bhūtassa puna hutvā abhāvatoti anāgataṃ hutvā paccuppannabhūtassa puna anāgataṃ hutvā paccuppannābhāvato .
Yasmā tan ti taṃ hutvā bhūtaṃ paccuppannaṃ yasmā anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hontaṃ ‘‘ hutvā hotī ’’ ti saṅkhyaṃ gataṃ , tasmā dutiyampi ‘‘ hutvā hotī ’’ ti vacanaṃ arahatīti paṭijānātīti adhippāyo .
Evaṃ pana dhamme hutvāhotibhāvānuparamaṃ vadantassa adhamme sasavisāṇe nahutvāna hotibhāvānuparamo āpajjatīti adhippāyena ‘‘ atha nan ’’ tiādimāha .
PaṭikkhittanayenātiM0.69 kālanānattena .
Paṭiññātanayenāti atthānānattena .
Atthānānattaṃ icchantopi pana anāgatassa paccuppanne vuttaṃ hotibhāvaṃ , paccuppannassa ca anāgate vuttaṃ hutvābhāvaṃ kathaṃ paṭijānātīti vicāretabbaṃ .
Atthānānattameva hi tena anuññāyati , na anāgate paccuppannabhāvo , paccuppanne vā anāgatabhāvoti .
Purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvāti anuññātapañhassa hutvā hoti hutvā hotīti doso vuttoti avuttadosaṃ atikkamma paṭikkhittapañhaṃ puna gahetvā tena codetīti attho .
Ettha ca atthānānattena hutvāhotīti anujānantassa doso kālanānattāyeva anāgataṃ paccuppannanti paṭikkhepena kathaṃ hotīti ?
Tasseva anujānanapaṭikkhepatoti adhippāyo .
Ekekan ti anāgatampi na hutvā na hoti paccuppannampīti tadubhayaṃ gahetvā ‘‘ ekekaṃ na hutvā na hoti na hutvā na hotī ’’ ti vuttaṃ , na ekekameva na hutvā na hoti na hutvā na hotīti .
Esa nayo purimasmiṃ ‘‘ ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotī ’’ ti vacanepi .
Anāgatassa hi ‘‘ hutvā hotī ’’ ti nāmaṃ paccuppannassa cāti dvepi nāmāni saṅgahetvā ‘‘ hutvā hoti hutvā hotī ’’ ti coditaṃ , tathā ‘‘ na hutvā na hoti na hutvā na hotī ’’ ti cāti adhippāyoV0.70 .
Sabbato andhakārena pariyonaddho viyāti etena apariyonaddhena paṭijānitabbaṃ siyāti dasseti .
Ettha ca purimanaye hutvā bhūtassa puna hutvāhotibhāvo codito , dutiyanaye anāgatādīsu ekekassa hutvāhotināmatāti ayaṃ viseso .
Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā .

Atītañāṇādikathāvaṇṇanā

290. Puna puṭṭho … pe … atthitāya paṭijānātīti ettha paccuppannaṃ ñāṇaṃ tenāti etena anuvattamānāpekkhanavacanena kathaṃ vuccatīti vicāretabbaṃ .
Atītañāṇādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Arahantādikathāvaṇṇanā

291. YuttivirodhoM0.70 arahato sarāgādibhāve puthujjanena anānattaṃ brahmacariyavāsassa aphalatāti evamādiko daṭṭhabbo .
Arahantādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Padasodhanakathāvaṇṇanā

295. Tena kāraṇenāti atītaatthisaddānaṃ ekatthattā atthisaddatthassa ca nvātītabhāvato ‘‘ atītaṃV0.71 nvātītaṃ , nvātītañca atītaṃ hotī ’’ ti vuttaṃ hoti .
Ettha pana atītādīnaṃ atthitaṃ vadantassa paravādissevāyaṃ doso yathā āpajjati , na pana ‘‘ nibbānaṃ atthī ’’ ti vadantassa sakavādissa , tathā paṭipādetabbaṃ .
Padasodhanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Sabbamatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Ekaccaṃatthītikathā

1. Atītādiekaccakathāvaṇṇanā

299. Tiṇṇaṃ rāsīnan ti avipakkavipākavipakkavipākaavipākānaṃ .
Vohāravasena avipakkavipākānaṃ atthitaṃ vadanto kathaṃ codetabboti vicāreti ‘‘ kammupacayaṃ cittavippayuttaṃ saṅkhāraṃ icchantī ’’ ti .
Ekaccaṃatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā

301. Lokuttarabhāvaṃ pucchanatthāyāti lokiyalokuttarāya sammāsatiyā satipaṭṭhānattā , lokuttarāyayeva vā paramatthasatipaṭṭhānattā tassā vasena lokuttarabhāvaṃ pucchanatthāyāti attho .
PabhedapucchāvasenātiM0.71 lokiyalokuttarasatipaṭṭhānasamudāyabhūtassa satipaṭṭhānassa pabhedānaṃ pucchāvasena .
Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Hevatthikathāvaṇṇanā

304. AyonisoV0.72 patiṭṭhāpitattāti avattabbuttarena upekkhitabbena patiṭṭhāpitattāti attho daṭṭhabbo .
Hevatthikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .