6. Catubyūhahāravibhaṅgo
25. Tattha
V0.29 katamo catubyūho hāro ?‘‘ Neruttamadhippāyo ’’ ti ayaṃ .
Byañjanena suttassa neruttañca adhippāyo ca nidānañca pubbāparasandhi ca gavesitabbo
M0.29 .Tattha
P0.33 katamaṃ neruttaṃ , yā niruttipadasaṃhitā , yaṃ dhammānaṃ nāmaso ñāṇaṃ .Yadā hi bhikkhu atthassa ca nāmaṃ jānāti , dhammassa ca nāmaṃ jānāti , tathā tathā naṃ abhiniropeti .
Ayañca vuccati atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo desanākusalo atītādhivacanakusalo anāgatādhivacanakusalo paccuppannādhivacanakusalo itthādhivacanakusalo purisādhivacanakusalo napuṃsakādhivacanakusalo ekādhivacanakusalo anekādhivacanakusalo , evaṃ sabbāni kātabbāni janapadaniruttāni sabbā ca janapadaniruttiyo .
Ayaṃ niruttipadasaṃhitā .
26. Tattha katamo adhippāyo ?
‘‘ Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ , chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāle [ viya vassakāle jā .1.10.103];
Esānisaṃso dhamme suciṇṇe , na duggatiṃ gacchati dhammacārī ’’ ti .
Idha bhagavato ko adhippāyo ?
Ye apāyehi parimuccitukāmā bhavissanti , te dhammacārino bhavissantīti ayaṃ ettha bhagavato adhippāyo .
‘‘ Coro yathā sandhimukhe gahīto , sakammunā haññati [ haññate ( sī .)] bajjhate ca ;
Evaṃ ayaṃ pecca pajā parattha , sakammunā haññati [ haññate ( sī .)] bajjhate cā ’’ ti .
Idha bhagavato ko adhippāyo ?
Sañcetanikānaṃ katānaṃ kammānaṃ upacitānaṃ dukkhavedanīyānaṃ aniṭṭhaṃ asātaṃ vipākaṃ paccanubhavissatīti ayaṃ ettha bhagavato adhippāyo .
‘‘ Sukhakāmāni [ passa dha . pa .131-132] bhūtāni , yo daṇḍena vihiṃsati ;
Attano sukhamesāno , pecca so na labhate sukhan ’’ ti .
Idha
V0.30 bhagavato ko adhippāyo ?Ye sukhena atthikā bhavissanti , te pāpakammaṃ [ pāpakaṃ kammaṃ ( ka .)] na karissantīti ayaṃ ettha bhagavato adhippāyo .
‘‘ Middhī
P0.34M0.30 [ passa dha . pa .325] yadā hoti mahagghaso ca , niddāyitā samparivattasāyī ;Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho , punappunaṃ gabbhamupeti mando ’’ ti .
Idha bhagavato ko adhippāyo ?
Ye jarāmaraṇena aṭṭiyitukāmā bhavissanti , te bhavissanti bhojane mattaññuno indriyesu guttadvārā pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogamanuyuttā vipassakā kusalesu dhammesu sagāravā ca sabrahmacārīsu theresu navesu majjhimesūti ayaṃ ettha bhagavato adhippāyo .
‘‘ Appamādo amatapadaṃ [ amataṃ padaṃ ( ka .) passa dha . pa .21], pamādo maccuno padaṃ ;
Appamattā na mīyanti , ye pamattā yathā matā ’’ ti .
Idha bhagavato ko adhippāyo ?
Ye amatapariyesanaṃ pariyesitukāmā bhavissanti , te appamattā viharissantīti ayaṃ ettha bhagavato adhippāyo .
Ayaṃ adhippāyo .
27. Tattha katamaṃ nidānaṃ ?
Yathā so dhaniyo gopālako bhagavantaṃ āha –
‘‘ Nandati puttehi puttimā , gomā [ gomiko ( sī .), gopiko ( ka .) su . ni .33; saṃ . ni .1.144 passitabbaṃ ] gohi tatheva nandati ;
Upadhī hi narassa nandanā , na hi so nandati yo nirūpadhī ’’ ti .
Bhagavā āha –
‘‘ Socati puttehi puttimā , gopiko [ gomiko ( sī .)] gohi tatheva socati ;
Upadhī hi narassa socanā , na hi so socati yo nirūpadhī ’’ ti .
Iminā
M0.31 vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘ idha bhagavā bāhiraṃ pariggahaṃ upadhi āhā ’’ ti .Yathā ca māro pāpimā gijjhakūṭā pabbatā puthusilaṃ pātesi , bhagavā āha –
‘‘ Sacepi
V0.31P0.35 kevalaṃ sabbaṃ , gijjhakūṭaṃ calessasi [ caleyyāsi ( ka .) passa saṃ . ni .1.147];Neva sammāvimuttānaṃ , buddhānaṃ atthi iñjitaṃ .
Nabhaṃ phaleyyappathavī caleyya , sabbeva pāṇā uda santaseyyuṃ ;
Sallampi ce urasi kampayeyyuṃ [ pakampayeyyuṃ ( sī .), kappayeyyuṃ ( ka .)], upadhīsu tāṇaṃ na karonti buddhā ’’ ti .
Iminā vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘ idha bhagavā kāyaṃ upadhiṃ āhā ’’ ti .
Yathā cāha –
‘‘ Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā , yadāyasaṃ dārujapabbajañca [ dārujaṃ babbajañca ( sī .) passa dha . pa .345];
Sārattarattā maṇikuṇḍalesu , puttesu dāresu ca yā apekkhā ’’ ti .
Iminā vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘ idha bhagavā bāhiresu vatthūsu taṇhaṃ āhā ’’ ti .
Yathā cāha –
‘‘ Etaṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā , ohārinaṃ sithilaṃ duppamuñcaṃ ;
Etampi chetvāna paribbajanti , anapekkhino kāmasukhaṃ pahāyā ’’ ti .
Iminā vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘ idha bhagavā bāhiravatthukāya taṇhāya pahānaṃ āhā ’’ ti .
Yathā cāha –
‘‘ Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ , duggandhaṃ dehanissitaṃ ;
Paggharantaṃ divā rattiṃ , bālānaṃ abhinanditan ’’ ti .
Iminā vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘ idha bhagavā ajjhattikavatthukāya taṇhāya pahānaṃ āhā ’’ ti .
Yathā cāha –
‘‘ Ucchinda
P0.36M0.32 [ passa dha . pa .285] sinehamattano , kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā ;Santimaggameva brūhaya , nibbānaṃ sugatena desitan ’’ ti .
Iminā
V0.32 vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘ idha bhagavā ajjhattikavatthukāya taṇhāya pahānaṃ āhā ’’ ti .Idaṃ nidānaṃ .
Tattha katamo pubbāparasandhi .
Yathāha –
‘‘ Kāmandhā jālasañchannā , taṇhāchadanachāditā ;
Pamattabandhanā [ pamattabandhunā udā .64] baddhā [ bandhā ( ka .) passa udā .64], macchāva kumināmukhe ;
Jarāmaraṇamanventi , vaccho khīrapakova mātaran ’’ ti .
Ayaṃ kāmataṇhā vuttā .
Sā katamena pubbāparena yujjati ?
Yathāha –
‘‘ Ratto atthaṃ na jānāti , ratto dhammaṃ na passati ;
Andhantamaṃ tadā hoti , yaṃ rāgo sahate naran ’’ ti .
Iti andhatāya ca sañchannatāya ca sāyeva taṇhā abhilapitā .
Yañcāha kāmandhā jālasañchannā , taṇhāchadanachāditāti .
Yañcāha ratto atthaṃ na jānāti , ratto dhammaṃ na passatīti , imehi padehi pariyuṭṭhānehi sāyeva taṇhā abhilapitā .
Yaṃ andhakāraṃ , ayaṃ dukkhasamudayo , yā ca taṇhā ponobhavikā , yañcāha kāmāti ime kilesakāmā .
Yañcāha jālasañchannāti tesaṃ yeva kāmānaṃ payogena pariyuṭṭhānaṃ dasseti , tasmā kilesavasena ca pariyuṭṭhānavasena ca taṇhābandhanaṃ vuttaṃ .
Ye edisikā , te jarāmaraṇaṃ anventi , ayaṃ
P0.37 bhagavatā yathānikkhittagāthābalena dassitā jarāmaraṇamanventīti .‘‘ Yassa papañcā ṭhitī ca natthi , sandānaṃ palighañca [ paḷighañca ( sī .) passa udā .67] vītivatto ;
Taṃ nittaṇhaṃ muniṃ carantaṃ , na vijānāti sadevakopi loko ’’ ti .
Papañcā nāma taṇhādiṭṭhimānā , tadabhisaṅkhatā ca saṅkhārā .
Ṭhiti nāma anusayā .
Sandānaṃ nāma taṇhāya pariyuṭṭhānaṃ , yāni chattiṃsataṇhāya jāliniyā
M0.33 vicaritāni .Paligho nāma moho .
Ye ca papañcā saṅkhārā yā ca ṭhiti yaṃ sandānañca yaṃ palighañca yo etaṃ sabbaṃ samatikkanto , ayaṃ vuccati nittaṇho iti .
28. Tattha
V0.33 pariyuṭṭhānasaṅkhārā diṭṭhadhammavedanīyā vā upapajjavedanīyā vā aparāpariyavedanīyā vā , evaṃ taṇhā tividhaṃ phalaṃ deti diṭṭhe vā dhamme upapajje vā apare vā pariyāye .Evaṃ bhagavā āha ‘‘ yaṃ lobhapakataṃ kammaṃ karoti kāyena vā vācāya vā manasā vā , tassa vipākaṃ anubhoti diṭṭhe vā dhamme upapajje vā apare vā pariyāye ’’ ti .
Idaṃ bhagavato pubbāparena yujjati .
Tattha pariyuṭṭhānaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ vā kammaṃ upapajjavedanīyaṃ vā kammaṃ aparāpariyāyavedanīyaṃ [ aparāpariyavedanīyaṃ ( sī .)] vā kammaṃ , evaṃ kammaṃ tidhā vipaccati diṭṭhe vā dhamme upapajje vā apare vā pariyāye .
Yathāha –
‘‘ Yañce bālo idha pāṇātipātī hoti … pe … micchādiṭṭhi hoti , tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajje vā apare vā pariyāye ’’ ti .
Idaṃ
P0.38 bhagavato pubbāparena yujjati .Tattha pariyuṭṭhānaṃ paṭisaṅkhānabalena pahātabbaṃ , saṅkhārā dassanabalena , chattiṃsa taṇhāvicaritāni bhāvanābalena pahātabbānīti evaṃ taṇhāpi tidhā pahīyati .
Yā nittaṇhātā ayaṃ saupādisesā nibbānadhātu .
Bhedā kāyassa ayaṃ anupādisesā nibbānadhātu .
Papañco nāma vuccati anubandho .
Yañcāha bhagavā ‘‘ papañceti atītānāgatapaccuppannaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ ārabbhā ’’ ti .
Yañcāha bhagavā –
‘‘ atīte , rādha , rūpe anapekkho hohi , anāgataṃ rūpaṃ mā abhinandi , paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭinissaggāya paṭipajjā ’’ ti .
Idaṃ bhagavato pubbāparena yujjati .
Yo cāpi papañco ye ca saṅkhārā yā ca atītānāgatapaccuppannassa abhinandanā , idaṃ ekatthaṃ .
Api ca aññamaññehi padehi aññamaññehi akkharehi aññamaññehi byañjanehi aparimāṇā dhammadesanā vuttā bhagavatā .
Evaṃ suttena suttaṃ saṃsandayitvā pubbāparena saddhiṃ yojayitvā suttaṃ niddiṭṭhaṃ bhavati .
So cāyaṃ [ sa cāyaṃ ( sī .)] pubbāparo sandhi catubbidho atthasandhi byañjanasandhi desanāsandhi niddesasandhīti .
Tattha
M0.34 atthasandhi chappadāni saṅkāsanā pakāsanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammatā paññattīti .Byañjanasandhi chappadāni akkharaṃ padaṃ byañjanaṃ ākāro nirutti niddesoti .
Desanāsandhi
V0.34 na ca pathaviṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca .Na ca āpaṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca , na ca tejaṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca , na
P0.39 ca vāyuṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca .Na ca ākāsānañcāyatanaṃ nissāya … pe … na ca viññāṇañcāyatanaṃ nissāya … pe … na ca ākiñcaññāyatanaṃ nissāya … pe … na ca nevasaññānāsaññāyatanaṃ nissāya … pe … na ca imaṃ lokaṃ nissāya … pe … na ca paralokaṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca .
Yamidaṃ ubhayamantarena diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ vitakkitaṃ vicāritaṃ manasānucintitaṃ , tampi nissāya na jhāyati jhāyī jhāyati ca .
Ayaṃ sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anissitena cittena na ñāyati jhāyanto .
Yathā māro pāpimā godhikassa kulaputtassa [ passa saṃ . ni .1.159] viññāṇaṃ samanvesanto na jānāti na passati .
So hi papañcātīto taṇhāpahānena diṭṭhinissayopissa natthi .
Yathā ca godhikassa , evaṃ vakkalissa sadevakena lokena samārakena sabrahmakena sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anissitacittā na ñāyanti jhāyamānā .
Ayaṃ desanāsandhi .
Tattha katamā niddesasandhi ?
Nissitacittā akusalapakkhena niddisitabbā , anissitacittā kusalapakkhena niddisitabbā .
Nissitacittā kilesena niddisitabbā , anissitacittā vodānena niddisitabbā .
Nissitacittā saṃsārappavattiyā niddisitabbā , anissitacittā saṃsāranivattiyā niddisitabbā .
Nissitacittā taṇhāya ca avijjāya ca niddisitabbā , anissitacittā samathena ca vipassanāya ca niddisitabbā .
Nissitacittā ahirikena ca anottappena ca niddisitabbā , anissitacittā hiriyā ca ottappena ca niddisitabbā .
Nissitacittā asatiyā ca asampajaññena ca niddisitabbā , anissitacittā satiyā ca sampajaññena ca niddisitabbā .
Nissitacittā ayoniyā
M0.35 ca ayonisomanasikārenaP0.40 ca niddisitabbā , anissitacittā yoniyā ca yonisomanasikārena ca niddisitabbā .Nissitacittā kosajjena ca dovacassena ca niddisitabbā , anissitacittā vīriyārambhena ca sovacassena ca niddisitabbā .
Nissitacittā assaddhiyena ca pamādena ca niddisitabbā , anissitacittā saddhāya ca appamādena ca niddisitabbā .
Nissitacittā asaddhammassavanena ca asaṃvaraṇena ca niddisitabbā , anissitacittā saddhammassavanena ca saṃvarena ca niddisitabbā .
Nissitacittā abhijjhāya ca byāpādena ca niddisitabbā , anissitacittā anabhijjhāya ca abyāpādena ca niddisitabbā .
Nissitacittā
V0.35 nīvaraṇehi ca saṃyojaniyehi ca niddisitabbā , anissitacittā rāgavirāgāya ca cetovimuttiyā avijjāvirāgāya ca paññāvimuttiyā niddisitabbā .Nissitacittā ucchedadiṭṭhiyā ca sassatadiṭṭhiyā ca niddisitabbā , anissitacittā saupādisesāya ca anupādisesāya ca nibbānadhātuyā niddisitabbā .
Ayaṃ niddesasandhi .
Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘ neruttamadhippāyo ’’ ti .
Niyutto catubyūho hāro .