1. Yathājātānaṃ
P2.1V2.1M2.1 karerirukkhānaṃ ghanapattasākhāviṭapehi maṇḍapasaṅkhepehi sañchanno padeso ‘‘ karerimaṇḍapo ’’ ti adhippeto .Dvāreti dvārasamīpe .Dvāre ṭhitarukkhavasena aññatthāpi samaññā atthīti dassetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādi vuttaṃ .Kathaṃ pana bhagavā mahāgandhakuṭiyaṃ avasitvā tadā karerikuṭikāyaṃ vihāsīti ?Sāpi buddhassa bhagavato vasanagandhakuṭi evāti dassento ‘‘ antojetavane ’’ tiādimāha .Salaḷāgāran ti devadārurukkhehi katagehaṃ .
Pakatibhattassa pacchatoti bhikkhūnaṃ pākatikabhattakālato pacchā , ṭhitamajjhanhikato uparīti attho .
Piṇḍapātato paṭikkantānan ti piṇḍapātabhojanato apetānaṃ .Tenāha ‘‘ bhattakiccan ’’ tiādi .
Maṇḍalasaṇṭhānā
V2.2 māḷasaṅkhepena katā nisīdanasālā ‘‘ maṇḍalamāḷan ’’ ti adhippetāti āha ‘‘ nisīdanasālāyā ’’ ti .Pubbenivāsapaṭisaṃyuttāti ettha pubba-saddo atītavisayo , nivāsa-saddo kammasādhano , khandhavinimutto ca nivasitadhammo natthi , khandhā ca santānavaseneva pavattantīti āha ‘‘ pubbenivutthakkhandhasantānasaṅkhātena pubbenivāsenā ’’ ti .Yojetvāti
M2.2 visayabhāvena yojetvā .Pavattitāti kathitā .Dhammūpasaṃhitattā dhammato anapetāti dhammī .Tenāha ‘‘ dhammasaṃyuttā ’’ ti .
Udapādīti
P2.2 paduddhāro , tassa uppannā jātāti iminā sambandho .Taṃ panassā uppannākāraṃ pāḷiyaṃ saṅkhepatova dassitaṃ , vitthārato dassetuṃ ‘‘ aho acchariyan ’’ tiādi āraddhaṃ .Tattha ke anussaranti , ke nānussarantīti padadvaye paṭhamaṃyeva sappapañcanaṃ , na itaranti tadeva puggalabhedato , kālavibhāgato , anussaraṇākārato , opammato niddisantena ‘‘ titthiyā anussarantī ’’ tiādi vuttaṃ .Aggappattakammavādinoti sikhāppattakammavādino ‘‘ atthi kammaṃ atthi kammavipāko ’’ ti ( paṭi . ma .1.234) evaṃ kammassakatāñāṇe ṭhitā tāpasaparibbājakā .Cattālīsaṃyeva kappe anussarantīti brahmajālādīsu ( dī . ni .1.33) bhagavatā tathā paricchijja vuttattā .Tato paraṃ na anussarantīti tathāvacanañca diṭṭhigatopaṭṭhakassa tesaṃ ñāṇassa paridubbalabhāvato .
Sāvakāti mahāsāvakā tesañhi kappasatasahassaṃ pubbābhinīhāro .Pakatisāvakā pana tato ūnakameva anussaranti .
Yasmā ‘‘ kappānaṃ lakkhādhikaṃ ekaṃ , dve ca asaṅkhyeyyānī ’’ ti kālavasena evaṃ parimāṇo yathākkamaṃ aggasāvakapaccekabuddhānaṃ puññañāṇābhinīhāro , sāvakabodhipaccekabodhipāramitāsambharaṇañca , tasmā vuttaṃ ‘‘ dve aggasāvakā … pe … kappasatasahassañcā ’’ ti .
Yadi bodhisambhārasambharaṇakālaparicchinno tesaṃ tesaṃ ariyānaṃ abhiññāñāṇavibhavo , evaṃ sante buddhānampissa saparicchedatā āpannāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ buddhānaṃ pana ettakanti paricchedo natthi , yāvatakaṃ ākaṅkhanti , tāvatakaṃ anussarantī ’’ ti ‘‘ yāvatakaṃ neyyaṃ , tāvatakaṃ ñāṇan ’’ ti ( mahāni .156; cūḷani .85; paṭi . ma .3,5) vacanato .Sabbaññutaññāṇassa viya hi buddhānaṃ abhiññāñāṇānampi savisaye paricchedo nāma natthi , tasmā yaṃ
P2.3 yaṃ ñātuṃ icchanti , te taṃ taṃ jānanti eva .Atha vā satipi kālaparicchede karuṇūpāyakosallapariggahādinā sātisayattā mahābodhisambhārānaṃ paññāpāramitāya pavattiānubhāvassa paricchedo nāma natthi , kuto tannimittakānaṃ abhiññāñāṇānanti vuttaṃ ‘‘ buddhānaṃ … pe … natthī ’’ ti .Khandhapaṭipāṭiyāti
V2.3M2.3 yathāpaccayaṃ anupubbapavattamānānaṃ khandhānaṃ anupubbiyā .Khandhappavattin ti vedanādikkhandhappavattiṃ .Tesañhi anubhavanādiākāraggahaṇamassa sātisayaṃ , taṃ saññābhave tattha tattha anussaraṇavasena gahetvā gacchantā ekavokārabhave alabhantā ‘‘ na passantī ’’ ti vuttā , jāle patitā viya sakuṇā , macchā viya cāti adhippāyo .Kuṇṭhā viyāti dandhā viya .Paṅguḷā viyāti pīṭhasappino viya .
Diṭṭhiṃ gaṇhantīti adhiccasamuppannikadiṭṭhiṃ gaṇhanti .
Yaṭṭhikoṭihetukaṃ gamanaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ khandhapaṭipāṭiyā amuñcanato .
Evaṃ santepīti kāmaṃ buddhasāvakāpi asaññabhave khandhappavattiṃ na passanti , evaṃ santepi te buddhasāvakā asaññabhavaṃ laṅghitvā parato anussaranti .‘‘ Vaṭṭe ’’ tiādi tathā tesaṃ anussaraṇākāradassanaṃ .
Buddhehi dinnanaye ṭhatvāti ‘‘ yattha pañcakappasatāni rūpappavattiyeva , na arūpappavatti , so asaññabhavo ’’ ti evaṃ sammāsambuddhehi desitāyaṃ dhammanettiyaṃ ṭhatvā .
Evañhi antarā cutipaṭisandhiyo apassantā parato anussaranti seyyathāpi āyasmā sobhitoti ( theragā . aṭṭha .1.2.164 sobhitattheragāthāvaṇṇanā ).So kira pubbenivāse ciṇṇavasī hutvā anupaṭipāṭiyā attano nibbattaṭṭhānaṃ
P2.4 anussaranto yāva asaññabhave attano acittakapaṭisandhi tāva addasa , tato paraṃ pañcakappasataparimāṇe kāle cutipaṭisandhiyo adisvā avasāne cutiṃ disvā ‘‘ kiṃ nāmetan ’’ ti āvajjayamāno nayavasena ‘‘ asaññabhavo bhavissatī ’’ ti niṭṭhaṃ agamāsi .Atha naṃ bhagavā taṃ kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi .‘‘ Cutipaṭisandhiṃ oloketvā ’’ ti idaṃ cutipaṭisandhivasena tesaṃ ñāṇassa saṅkamanadassanaṃ , tena sabbaso bhave anāmasitvā gantuṃ na sakkontīti dasseti .
Taṃ tadeva passantīti yathā nāma saradasamaye ṭhitamajjhanhikavelāya caturatanike gehe cakkhumato purisassa rūpagataṃ supākaṭameva hotīti lokasiddhametaṃ , siyā pana tassa sukhumataratirohitādibhedassa rūpagatassa agocaratā .Na tveva buddhānaṃ ñātuṃ icchitassa ñeyyassa agocaratā , atha kho taṃ ñāṇālokena obhāsitaṃ hatthatale āmalakaṃ viya supākaṭaṃ suvibhūtameva hoti
M2.4 tathā ñeyyāvaraṇassa suppahīnattā .Tenāha ‘‘ buddhā pana attanā vā parehi vā diṭṭhakatasutaṃ , sūriyamaṇḍalobhāsasadisan ’’ ti ca ādi .Tathā sāvakā ca paccekabuddhā cāti .Ettha tathā -saddena ‘‘ attanā diṭṭhakatasutameva anussarantī ’’ ti
V2.4 idaṃ upasaṃharati , tena sappadesameva nesaṃ anussaraṇaṃ , na nippadesanti nidasseti .Khajjopanakaobhāsasadisaṃ ñāṇassa ativiya appānubhāvatāya .Sāvakānan ti ettha pakatisāvakānaṃ pākatika padīpobhāsasadisaṃ .Mahāsāvakānaṃ ( theragā . aṭṭha .2.21 vaṅgīsettharagāthāvaṇṇanāya vitthāro ) mahā padīpobhāsasadisaṃ .Tenāha visuddhimagge ( visuddhi .2.402)‘‘ ukkāpabhāsadisan ’’ ti .Osadhitārakobhāsasadisan ti
P2.5 ussannā pabhā etāya dhīyati , osadhīnaṃ vā anubalappadāyakattā ‘‘ osadhī ’’ ti evaṃ laddhanāmāya tārakāya pabhāsadisaṃ .Saradasūriyamaṇḍalobhāsasadisaṃ sabbaso andhakāravidhamanato .Apaṭubhāvahetuko visayaggahaṇe cañcalabhāvo khalitaṃ , kuṇṭhibhāvahetuko visayassa anabhisamayo paṭighāto .Āvajjanapaṭibaddhamevāti āvajjanamattādhīnaṃ , āvajjitamatte eva yathicchitassa paṭivijjhanakanti attho .Sesapadadvayepi eseva nayo .
Asaṅgaappaṭihataṃ pavattamānaṃ bhagavato ñāṇaṃ lahutarepi visaye , garutare ca ekasadisamevāti dassetuṃ ‘‘ dubbalapattapuṭe ’’ tiādinā upamādvayaṃ vuttaṃ .
Dhammakāyattā bhagavato guṇaṃ ārabbha pavattā ‘‘ bhagavantaṃyeva ārabbha uppannā ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ sabbampīti taṃ yathāvuttaṃ sabbampi pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ .Titthiyānaṃ , sāvakānañca pubbenivāsānussaraṇaṃ bhagavato pubbenivāsānussaraṇassa hīnudāharaṇadassanavasenettha kathitaṃ .Evañhi bhagavato mahantabhāvo visesato pakāsito hotīti .Saṅkhepatoti samāsato .
Yattakopi pubbenivāsānussatiñāṇassa pavattibhedo attano ñāṇassa visayabhūto , taṃ sabbaṃ tadā yathākathitaṃ te bhikkhū saṅkhipitvā ‘‘ itipī ’’ ti āhaṃsu .Tassa ca anekākāratāya āmeḍitavacanaṃ , pi -saddo sampiṇḍanattho ,‘‘ iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.124; a . ni .3.1) viya ākārattho iti -saddoti dassento ‘‘ evampī ’’ ti tadatthamāha .