4. Bhisacariyāvaṇṇanā

34.

CatuttheP0.200 yadā homi , kāsīnaṃ puravaruttameti ‘‘ kāsī ’’ ti bahuvacanavasena laddhavohārassa raṭṭhassa nagaravare bārāṇasiyaṃ yasmiṃ kāle jātasaṃvaḍḍho hutvā vasāmīti attho .

Bhaginī ca bhātaro satta , nibbattā sottiye kuleti upakañcanādayo cha ahañcāti bhātaro satta sabbakaniṭṭhā kañcanadevī nāma bhaginī cāti sabbe mayaṃ aṭṭha janā mantajjhenaniratatāya sottiye uditodite mahati brāhmaṇakule tadā nibbattā jātāti attho .

35.

Bodhisatto hi tadā bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavassa brāhmaṇamahāsālassa putto hutvā nibbatti .

Tassa ‘‘ kañcanakumāro ’’ ti nāmaṃ kariṃsu .

Athassa padasā vicaraṇakāle aparo putto vijāyi .

‘‘ Upakañcanakumāro ’’ tissa nāmaṃ kariṃsu .

Tato paṭṭhāya mahāsattaṃ ‘‘ mahākañcanakumāro ’’ tiM0.194 samudācaranti .

Evaṃ paṭipāṭiyā satta puttā ahesuṃ .

Sabbakaniṭṭhā pana ekā dhītā .

Tassā ‘‘ kañcanadevī ’’ ti nāmaṃ kariṃsu .

Mahāsatto vayappatto takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggahetvā paccāgañchi .

Atha naṃ mātāpitaro gharāvāsena bandhitukāmā ‘‘ attano samānajātikulato te dārikaṃ ānessāmā ’’ ti vadiṃsu .

So ‘‘ amma , tāta , na mayhaṃ gharāvāsena attho .

Mayhañhi sabbo lokasannivāso āditto viya sappaṭibhayo , bandhanāgāraṃ viya palibuddhanaṃ , ukkārabhūmi viya jiguccho hutvā upaṭṭhāti , na me cittaṃ kāmesu rajjati , aññe vo puttā atthi , teP0.201 gharāvāsena nimantethā ’’ ti vatvā punappunaṃ yācitopi sahāyehi yācāpitopi na icchi , atha naṃV0.183 sahāyā ‘‘ samma , kiṃ pana tvaṃ patthayanto kāme paribhuñjituṃ na icchasī ’’ ti pucchiṃsu .

So tesaṃ attano nekkhammajjhāsayaṃ ārocesi .

Tena vuttaṃ ‘‘ etesaṃ pubbajo āsin ’’ tiādi .

Tattha etesaṃ pubbajo āsin ti etesaṃ upakañcanakādīnaṃ sattannaṃ jeṭṭhabhātiko ahaṃ tadā ahosiṃ .

Hirīsukkamupāgatoti sukkavipākattā santānassa visodhanato ca sukkaṃ pāpajigucchanalakkhaṇaṃ hiriṃ bhusaṃ āgato , ativiya pāpaṃ jigucchanto āsinti attho .

Bhavaṃ disvāna bhayato , nekkhammābhirato ahan ti kāmabhavādīnaṃ vasena sabbaṃ bhavaṃ pakkhandituṃ āgacchantaṃ caṇḍahatthiṃ viya , hiṃsituṃ āgacchantaṃ ukkhittāsikaṃ vadhakaṃ viya , sīhaṃ viya , yakkhaṃ viya , rakkhasaṃ viya , ghoravisaṃ viya , āsivisaṃ viya , ādittaṃ aṅgāraṃ viya , sappaṭibhayaṃ bhayānakabhāvato passitvā tato muccanatthañca pabbajjābhirato pabbajitvā ‘‘ kathaṃ nu kho dhammacariyaṃ sammāpaṭipattiṃ pūreyyaṃ , jhānasamāpattiyo ca nibbatteyyan ’’ ti pabbajjākusaladhammapaṭhamajjhānādiabhirato tadā ahaṃ āsinti attho .

36. Pahitāti mātāpitūhi pesitā .

Ekamānasāti samānajjhāsayā pubbe mayā ekacchandā manāpacārino mātāpitūhi pahitattā pana mama paṭikkūlaṃ amanāpaṃ vadantā .

Kāmehi maṃ nimantentīti mahāpitūhi vā ekamānasā kāmehi maṃ nimantenti .

Kulavaṃsaṃ dhārehīti gharāvāsaṃ saṇṭhapento attano kulavaṃsaṃ dhārehi patiṭṭhapehīti kāmehi maṃ nimantesunti attho .

37. YaṃM0.195 tesaṃ vacanaṃ vuttan ti tesaṃ mama piyasahāyānaṃ yaṃ vacanaṃ vuttaṃ .

Gihidhamme sukhāvahan ti gihibhāve sati gahaṭṭhabhāve ṭhitassa purisassa ñāyānugatattā diṭṭhadhammikassa samparāyikassa ca sukhassa āvahanato sukhāvahaṃ .

Taṃ me ahosi kaṭhinan ti taṃ tesaṃ mayhaṃ sahāyānaṃ mātāpitūnañca vacanaṃ ekanteneva nekkhammābhiratattā amanāpabhāvena me kaṭhinaṃ pharusaṃ divasaṃ santattaphālasadisaṃ ubhopi kaṇṇe jhāpentaṃ viyaP0.202 ahosi .

38. Te maṃ tadā ukkhipantan ti te mayhaṃ sahāyā mātāpitūhi attano ca upanimantanavasena anekavāraṃ upanīyamāne kāme uddhamuddhaṃ khipantaṃ chaḍḍentaṃ paṭikkhipantaṃ maṃ pucchiṃsu .

Patthitaṃ mamāti ito visuddhataraṃ kiṃ nu kho iminā patthitanti mayā abhipatthitaṃ mama taṃ patthanaṃ pucchiṃsu –

‘‘ kiṃ tvaṃ patthayase , samma , yadi kāme na bhuñjasī ’’ ti .

39. AtthakāmotiV0.184 attano atthakāmo , pāpabhīrūti attho .

‘‘ Attakāmo ’’ tipi pāḷi .

Hitesinan ti mayhaṃ hitesīnaṃ piyasahāyānaṃ .

Keci ‘‘ atthakāmahitesinan ’’ ti paṭhanti , taṃ na sundaraṃ .

40. Pitu mātu ca sāvayun ti te mayhaṃ sahāyā anivattanīyaṃ mama pabbajjāchandaṃ viditvā pabbajitukāmatādīpakaṃ mayhaṃ vacanaṃ pitu mātu ca sāvesuṃ .

‘‘ Yagghe , ammatātā , jānātha , ekanteneva mahākañcanakumāro pabbajissati , na so sakkā kenaci upāyena kāmesu upanetun ’’ ti avocuṃ .

Mātāpitā evamāhūti tadā mayhaṃ mātāpitaro mama sahāyehi vuttaṃ mama vacanaṃ sutvā evamāhaṃsu –

‘‘ sabbeva pabbajāma , bho ’’ ti , yadi mahākañcanakumārassa nekkhammaṃ abhirucitaṃ , yaṃ tassa abhirucitaṃ , tadamhākampi abhirucitameva , tasmā sabbeva pabbajāma , bhoti .

‘‘ Bho ’’ ti tesaṃ brāhmaṇānaṃ ālapanaṃ .

‘‘ Pabbajāma kho ’’ tipi pāṭho , pabbajāma evāti attho .

Mahāsattassa hi pabbajjāchandaṃ viditvā upakañcanādayo cha bhātaro bhaginī ca kañcanadevī pabbajitukāmāva ahesuṃ , tena tepi mātāpitūhi gharāvāsena nimantiyamānā na icchiṃsuyeva .

Tasmā evamāhaṃsu ‘‘ sabbeva pabbajāma , bho ’’ ti .

EvañcaM0.196 pana vatvā mahāsattaṃ mātāpitaro pakkositvā attanopi adhippāyaṃ tassa ācikkhitvā ‘‘ tāta , yadi pabbajitukāmosi , asītikoṭidhanaṃ tava santakaṃ yathāsukhaṃ vissajjehī ’’ ti āhaṃsu .

Atha naṃ mahāpuriso kapaṇaddhikādīnaṃ vissajjetvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā himavantaṃ pāvisi .

Tena saddhiṃ mātāpitaro cha bhātaro ca bhaginī ca eko dāso ekā dāsī eko ca sahāyo gharāvāsaṃ pahāya agamaṃsu .

Tena vuttaṃ –

41.

‘‘ UbhoP0.203 mātā pitā mayhaṃ , bhaginī ca satta bhātaro ;

Amitadhanaṃ chaḍḍayitvā , pavisimhā mahāvanan ’’ ti .

Jātakaṭṭhakathāyaṃ ( jā . aṭṭha .4.14.77 bhisajātakavaṇṇanā ) pana ‘‘ mātāpitūsu kālaṃkatesu tesaṃ kattabbakiccaṃ katvā mahāsatto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamī ’’ ti vuttaṃ .

Evaṃ himavantaṃ pavisitvā ca te bodhisattappamukhā ekaṃ padumasaraṃ nissāya ramaṇīye bhūmibhāge assamaṃ katvā pabbajitvā vanamūlaphalāhārā yāpayiṃsu .

Tesu upakañcanādayo aṭṭha janā vārena phalāphalaṃ āharitvā ekasmiṃ pāsāṇaphalake attano itaresañca koṭṭhāse katvā ghaṇṭisaññaṃV0.185 datvā attano koṭṭhāsaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ pavisanti .

Sesāpi ghaṇṭisaññāya paṇṇasālato nikkhamitvā attano attano pāpuṇanakoṭṭhāsaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ karonti .

Aparabhāge bhisāni āharitvā tatheva khādanti .

Tattha te ghoratapā paramadhitindriyā kasiṇaparikammaṃ karontā vihariṃsu .

Atha nesaṃ sīlatejena sakkassa bhavanaṃ kampi .

Sakko taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘ ime isayo vīmaṃsissāmī ’’ ti attano ānubhāvena mahāsattassa koṭṭhāse tayo divase antaradhāpesi .

Mahāsatto paṭhamadivase koṭṭhāsaṃ adisvā ‘‘ mama koṭṭhāso pamuṭṭho bhavissatī ’’ ti cintesi .

Dutiyadivase ‘‘ mama dosena bhavitabbaṃ , paṇāmanavasena mama koṭṭhāsaṃ na ṭhapitaṃ maññe ’’ ti cintesi .

Tatiyadivase ‘‘ taṃ kāraṇaṃ sutvā khamāpessāmī ’’ ti sāyanhasamaye ghaṇṭisaññaṃ datvā tāya saññāya sabbesu sannipatitesu tamatthaṃ ārocetvā tīsupi divasesuM0.197 tehi jeṭṭhakoṭṭhāsassa ṭhapitabhāvaṃ sutvā ‘‘ tumhehi mayhaṃ koṭṭhāso ṭhapito , mayā pana na laddho , kiṃ nu kho kāraṇan ’’ tiP0.204 āha .

Taṃ sutvā sabbeva saṃvegappattā ahesuṃ .

Tasmiṃ assame rukkhadevatāpi attano bhavanato otaritvā tesaṃ santike nisīdi .

Manussānaṃ hatthato palāyitvā araññaṃ paviṭṭho eko vāraṇo ahituṇḍikahatthato palāyitvā mutto sappakīḷāpanako eko vānaro ca tehi isīhi kataparicayā tadā tesaṃ santikaṃ gantvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu .

Sakkopi ‘‘ isigaṇaṃ pariggaṇhissāmī ’’ ti adissamānakāyo tattheva aṭṭhāsi .

Tasmiñca khaṇe bodhisattassa kaniṭṭho upakañcanatāpaso uṭṭhāya bodhisattaṃ vanditvā sesānaṃ apacitiṃ dassetvā ‘‘ ahaṃ saññaṃ paṭṭhapetvā attānaññeva sodhetuṃ labhāmī ’’ ti pucchitvā ‘‘ āma , labhasī ’’ ti vutte isigaṇamajjhe ṭhatvā sapathaṃ karonto –

‘‘ Assaṃ gavaṃ rajataṃ jātarūpaṃ , bhariyañca so idha labhataṃ manāpaṃ ;

Puttehi dārehi samaṅgi hotu , bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsī ’’ ti .( jā .1.14.78)–

Imaṃ gāthaṃ abhāsi .

Imañhi so ‘‘ yattakāni piyavatthūni honti , tehi vippayoge tattakāni dukkhāni uppajjantī ’’ ti vatthukāme garahanto āha .

TaṃV0.186 sutvā isigaṇo ‘‘ mārisa , mā kathaya , atibhāriyo te sapatho ’’ ti kaṇṇe pidahi .

Bodhisattopi ‘‘ atibhāriyo te sapatho , na , tvaṃ tāta , gaṇhasi , tava pattāsane nisīdā ’’ ti āha .

Sesāpi sapathaṃ karontā yathākkamaṃ –

‘‘ Mālañca so kāsikacandanañca , dhāretu puttassa bahū bhavantu ;

KāmesuP0.205 tibbaṃ kurutaṃ apekkhaṃ , bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi .

‘‘ PahūtadhaññoM0.198 kasimā yasassī , putte gihī dhanimā sabbakāme ;

Vayaṃ apassaṃ gharamāvasātu , bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi .

‘‘ So khattiyo hotu pasayhakārī , rājābhirājā balavā yasassī ;

Sacāturantaṃ mahimāvasātu , bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi .

‘‘ So brāhmaṇo hotu avītarāgo , muhuttanakkhattapathesu yutto ;

Pūjetu naṃ raṭṭhapatī yasassī , bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi .

‘‘ Ajjhāyakaṃ sabbasamantavedaṃ , tapassinaṃ maññatu sabbaloko ;

Pūjentu naṃ jānapadā samecca , bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi .

‘‘ Catussadaṃ gāmavaraṃ samiddhaṃ , dinnañhi so bhuñjatu vāsavena ;

Avītarāgo maraṇaṃ upetu , bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi .

‘‘ So gāmaṇī hotu sahāyamajjhe , naccehi gītehi pamodamāno ;

So rājato byasanamālattha kiñci , bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi .

‘‘ Taṃ ekarājā pathaviṃ vijetvā , itthīsahassassa ṭhapetu agge ;

Sīmantinīnaṃ pavarā bhavātu , bhisāni te brāhmaṇa yā ahāsi .

‘‘ IsīnañhiM0.199 sā sabbasamāgatānaṃ , bhuñjeyya sāduṃ avikampamānā ;

CarātuP0.206 lābhena vikatthamānā , bhisāni te brāhaṇa yā ahāsi .

‘‘ ĀvāsikoV0.187 hotu mahāvihāre , navakammiko hotu gajaṅgalāyaṃ ;

Ālokasandhiṃ divasaṃ karotu , bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi .

‘‘ So bajjhataṃ pāsasatehi chamhi , rammā vanā nīyatu rājadhāniṃ ;

Tuttehi so haññatu pācanehi , bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi .

‘‘ Alakkamālī tipukaṇṇapiṭṭho , laṭṭhīhato sappamukhaṃ upetu ;

Sakacchabandho visikhaṃ carātu , bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsī ’’ ti .( jā .1.14.79-90)–

Imā gāthāyo avocuṃ .

Tattha tibban ti vatthukāmakilesakāmesu bahalaṃ apekkhaṃ karotu .

Kasimāti sampannakasikammo .

Putte gihī dhanimā sabbakāmeti putte labhatu , gihī hotu , sattavidhena dhanena dhanimā hotu , rūpādibhede sabbakāme labhatu .

Vayaṃ apassan ti mahallakakālepi apabbajitvā attano vayaṃ apassanto pañcakāmaguṇasamiddhaṃ gharameva āvasatu .

Rājābhirājāti rājūnaṃ antare atirājā .

Avītarāgoti purohitaṭṭhānataṇhāya sataṇho .

Tapassinan ti tapasīlaṃ , sīlasampannoti naṃ maññatu .

Catussadan ti ākiṇṇamanussatāya manussehi pahūtadhaññatāya dhaññena sulabhadārutāya dārūhi sampannodakatāya udakenāti catūhi ussannaṃ .

Vāsavenāti vāsavena dinnaṃ viya acalaṃ , vāsavato laddhavarānubhāveneva rājānaṃ ārādhetvā tena dinnantipi attho .

Avītarāgoti avigatarāgo kaddame sūkaro viya kāmapaṅke nimuggova hotu .

GāmaṇītiM0.200 gāmajeṭṭhako .

Tan ti taṃ itthiṃ .

Ekarājāti aggarājā .

Itthīsahassassāti vacanamaṭṭhatāya vuttaṃ .

Soḷasannaṃ itthisahassānaṃ aggaṭṭhāneP0.207 ṭhapetūti attho .

Sīmantinīnan ti sīmantadharānaṃ , itthīnanti attho .

Sabbasamāgatānan ti sabbesaṃ sannipatitānaṃ majjhe nisīditvā .

Avikampamānāti anosakkamānā sādurasaṃ bhuñjatūti attho .

Carātu lābhena vikatthamānāti lābhahetu siṅgāravesaṃ gahetvā lābhaṃ uppādetuṃ caratu .

Āvāsikoti āvāsajagganako .

Gajaṅgalāyan ti evaṃnāmake nagare .

Tattha kira dabbasambhārā sulabhā .

Ālokasandhiṃ divasan ti ekadivasena ekameva vātapānaṃ karotu .

So kira devaputto kassapabuddhakāle gajaṅgalanagaraṃ nissāyaV0.188 yojanike mahāvihāre āvāsiko saṅghatthero hutvā jiṇṇe vihāre navakammāni karontova mahādukkhaṃ anubhavi , taṃ sandhāyāha .

Pāsasatehīti bahūhi pāsehi .

Chamhīti catūsu pādesu gīvāya kaṭibhāge cāti chasu ṭhānesu .

Tuttehīti dvikaṇṭakāhi dīghalaṭṭhīhi .

Pācanehīti rassapācanehi , aṅkusakehi vā .

Alakkamālīti ahituṇḍikena kaṇṭhe parikkhipitvā ṭhapitāya alakkamālāya samannāgato .

Tipukaṇṇapiṭṭhoti tipupiḷandhanena piḷandhitapiṭṭhikaṇṇo kaṇṇapiṭṭho .

Laṭṭhihatoti sappakīḷāpanaṃ sikkhāpayamāno laṭṭhiyā hato hutvā .

Sabbaṃ te kāmabhogaṃ gharāvāsaṃ attanā attanā anubhūtadukkhañca jigucchantā tathā tathā sapathaṃ karontā evamāhaṃsu .

Atha bodhisatto ‘‘ sabbehi imehi sapatho kato , mayāpi kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti sapathaṃ karonto –

‘‘ Yo ve anaṭṭhaṃva naṭṭhanti cāha , kāmeva so labhataṃ bhuñjatañca ;

Agāramajjhe maraṇaṃ upetu , yo vā bhonto saṅkati kañci devā ’’ ti .( jā .1.14.91)–

Imaṃ gāthamāha .

Tattha bhontoti bhavanto .

Saṅkatīti āsaṅkati .

Kañcīti aññataraṃ .

AthaM0.201 sakko ‘‘ sabbepime kāmesu nirapekkhā ’’ ti jānitvā saṃviggamānaso na imesu kenacipi bhisāni nītāni , nāpi tayā anaṭṭhaṃ naṭṭhanti vuttaṃ , apica ahaṃ tumhe vīmaṃsitukāmo antaradhāpesinti dassento –

‘‘ VīmaṃsamānoP0.208 isino bhisāni , tīre gahetvāna thale nidhesiṃ ;

Suddhā apāpā isayo vasanti , etāni te brahmacārī bhisānī ’’ ti .( jā .1.14.95)–

Osānagāthamāha .

TaṃV0.189 sutvā bodhisatto –

‘‘ Na te naṭā no pana kīḷaneyyā , na bandhavā no pana te sahāyā ;

Kismiṃ vupatthambha sahassanetta , isīhi tvaṃ kīḷasi devarājā ’’ ti .( jā .1.14.96)–

Sakkaṃ tajjesi .

Atha naṃ sakko –

‘‘ Ācariyo mesi pitā ca mayhaṃ , esā patiṭṭhā khalitassa brahme ;

Ekāparādhaṃ khama bhūripañña , na paṇḍitā kodhabalā bhavantī ’’ ti .( jā .1.14.97)–

Khamāpesi .

Mahāsatto sakkassa devarañño khamitvā sayaṃ isigaṇaṃ khamāpento –

‘‘ Suvāsitaṃ isinaṃ ekarattaṃ , yaṃ vāsavaṃ bhūtapatiddasāma ;

Sabbeva bhonto sumanā bhavantu , yaṃ brāhmaṇo paccupādī bhisānī ’’ ti .( jā .1.14.98)–

Āha .

TatthaM0.202 na te naṭāti , devarāja , mayaṃ tava naṭā vā kīḷitabbayuttakā vā na homa .

Nāpi tava ñātakā , sahāyā hassaṃ kātabbā .

Atha tvaṃ kismiṃ vupatthambhāti kiṃ upatthambhakaṃ katvā , kiṃ nissāya isīhi saddhiṃ kīḷasīti attho .

Esā patiṭṭhāti esā tava pādacchāyā ajja mama khalitassa aparādhassa patiṭṭhā hotu .

Suvāsitan ti āyasmantānaṃ isīnaṃ ekarattimpi imasmiṃ araññe vasitaṃ suvasitameva .

Kiṃkāraṇā ?

Yaṃ vāsavaṃ bhūtapatiṃ addasāma .

Sace hi mayaṃ nagare avasimhā , na imaṃ addasāma .

Bhontoti bhavanto .

Sabbepi sumanā bhavantu tussantu , sakkassa devarañño khamantu , kiṃkāraṇā ?

Yaṃ brāhmaṇo paccupādī bhisāniV0.190 yasmā tumhākaṃ ācariyo bhisāni alabhīti .

SakkoP0.209 isigaṇaṃ vanditvā devalokaṃ gato .

Isigaṇopi jhānābhiññāyo nibbattetvā brahmalokūpago ahosi .

Tadā upakañcanādayo cha bhātaro sāriputtamoggallānamahākassapaanuruddhapuṇṇaānandattherā , bhaginī uppalavaṇṇā , dāsī khujjuttarā , dāso citto gahapati , rukkhadevatā sātāgiro , vāraṇo pālileyyanāgo , vānaro madhuvāsiṭṭho , sakko kāḷudāyī , mahākañcanatāpaso lokanātho .

Tassa idhāpi heṭṭhā vuttanayeneva dasa pāramiyo niddhāretabbā .

Tathā accantameva kāmesu anapekkhatādayo guṇānubhāvā vibhāvetabbāti .

Bhisacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā