2. Saṅkhabrāhmaṇacariyāvaṇṇanā

11-12.

Dutiyasmiṃ punāparan ti puna aparaṃ , na kevalamidaṃ akitticariyameva , atha kho puna aparaṃ aññaṃ saṅkhacariyampi pavakkhissaṃ , suṇohīti adhippāyo .

Ito paresupi eseva nayo .

Saṅkhasavhayoti saṅkhanāmo .

Mahāsamuddaṃ taritukāmoti suvaṇṇabhūmiṃ gantuṃ nāvāya mahāsamuddaṃ taritukāmo .

Upagacchāmi paṭṭanan ti tāmalittipaṭṭanaṃ uddissa gacchāmi .

Sayambhuñāṇena paccekabodhiyā adhigatattā sayameva bhūtanti sayambhuṃ .

Kilesamārādīsu kenacipi na parājitanti aparājitaṃ , tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā ṭhitanti attho .

Tattāya kaṭhinabhūmiyāti ghammasantāpena santattāya sakkharavālukānicitattā kharāya kakkhaḷāya bhūmiyāP0.29 .

13. Tan ti taṃ paccekabuddhaṃ .

Imamatthan ti imaṃ idāni vakkhamānaṃ ‘‘ idaṃ khettan ’’ tiādikaṃV0.29 atthaṃ .

Vicintayin ti tadā saṅkhabrāhmaṇabhūto cintesinti satthā vadati .

Tatrāyaṃ anupubbikathā –

Atīte ayaṃ bārāṇasī moḷinī nāma ahosi .

Moḷinīnagare brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto saṅkho nāma brāhmaṇo hutvā aḍḍho mahaddhano catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe attano nivesanadvāreti chasu ṭhānesu cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ chasatasahassāni vissajjento kapaṇaddhikādīnaṃ mahādānaṃ pavattesi .

So ekadivasaṃ cintesi –

‘‘ ahaṃ gehe dhane khīṇe dānaṃ dātuṃ na sakkhissāmi , aparikkhīṇeyeva dhane nāvāya suvaṇṇabhūmiṃ gantvā dhanaṃ āharissāmī ’’ ti .

So nāvaṃ bhaṇḍassa pūrāpetvā puttadāraṃ āmantetvā ‘‘ yāvāhaṃ āgacchissāmi , tāva me dānaṃ anupacchindantā pavatteyyāthā ’’ ti vatvā dāsakammakaraparivuto upāhanaṃ āruyha chattena dhāriyamānena paṭṭanagāmābhimukho pāyāsi .

TasmiṃM0.30 khaṇe gandhamādane eko paccekabuddho sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nirodhasamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento taṃ dhanāharaṇatthaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘ mahāpuriso dhanaṃ āharituṃ gacchati , bhavissati nu kho assa mahāsamudde antarāyo , no ’’ ti āvajjetvā ‘‘ bhavissatī ’’ ti ñatvā ‘‘ esa maṃ disvā chattañca upāhanañca mayhaṃ datvā upāhanadānanissandena samudde bhinnāya nāvāya patiṭṭhaṃ labhissati , karissāmissa anuggahan ’’ ti ākāsena gantvā tassa avidūre otaritvā majjhanhikasamaye caṇḍavātātapena aṅgārasanthatasadisaṃ uṇhavālukaṃ maddanto tassa abhimukhaṃ āgañchi .

So taṃ disvāva haṭṭhatuṭṭho ‘‘ puññakkhettaṃ me āgataṃ , ajja mayā ettha bījaṃ ropetuṃ vaṭṭatī ’’ ti cintesi .

Tena vuttaṃ ‘‘ tamahaṃ paṭipathe disvā , imamatthaṃ vicintayin ’’ tiādi .

Tattha idaṃ khettan tiādi cintitākāradassanaṃ .

Khettan tiP0.30 khittaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyatīti khettaṃ , pubbaṇṇāparaṇṇaviruhanabhūmi .

Idha pana khettaṃ viyāti khettaṃ , aggadakkhiṇeyyo paccekabuddho .

Tenevāha ‘‘ puññakāmassa jantuno ’’ ti .

14. Mahāgaman ti vipulaphalāgamaṃ , sassasampattidāyakanti attho .

Bījaṃ na ropetīti bījaṃ na vapati .

15.

Khettavaruttaman ti khettavaresupi uttamaṃ .

Sīlādiguṇasampannā hi visesato ariyasāvakāV0.30 khettavarā , tatopi aggabhūto paccekabuddho khettavaruttamo .

Kāran ti sakkāraṃ .

Yadi na karomīti sambandho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – idamīdisaṃ anuttaraṃ puññakkhettaṃ labhitvā tattha pūjāsakkāraṃ yadi na karomi , puññena atthiko nāmāhaṃ na bhaveyyanti .

16-17.

Yathā amaccotiādīnaṃ dvinnaṃ gāthānaṃ ayaṃ saṅkhepattho – yathā nāma yo koci raññā muddādhikāre ṭhapito lañchanadharo amaccapuriso senāpati vā so antepure jane bahiddhā ca balakāyādīsu rañño yathānusiṭṭhaṃ na paṭipajjati na tesaṃ dhanadhaññaṃ deti , taṃ taṃ kattabbaṃ vattaṃ parihāpeti .

So muddito parihāyati muddādhikāraladdhavibhavatoM0.31 paridhaṃsati , evameva ahampi puññakammassa rato laddhabbapuññaphalasaṅkhātaṃ puññakāmo dakkhiṇāya vipulaphalabhāvakaraṇena vipulaṃ disvāna taṃ dakkhiṇaṃ uḷāraṃ dakkhiṇeyyaṃ labhitvā tassa dānaṃ yadi na dadāmi puññato āyatiṃ puññaphalato ca paridhaṃsāmi .

Tasmā idha mayā puññaṃ kātabbamevāti .

Evaṃ pana cintetvā mahāpuriso dūratova upāhanā orohitvā vegena upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘ bhante , mayhaṃ anuggahatthāya imaṃ rukkhamūlaṃ upagacchathā ’’ ti vatvā tasmiṃ rukkhamūlaṃ upasaṅkamante tattha vālukaṃ ussāpetvā uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā paccekabuddhe tattha nisinne vanditvā vāsitaparissāvitena udakena tassa pāde dhovitvā , gandhatelena makkhetvā , attano upāhanaṃ puñchitvā , gandhatelena makkhetvā , tassa pāde paṭimuñcitvā ‘‘ bhante , imaṃ upāhanaṃ āruyha , imaṃ chattaṃ matthake katvā gacchathā ’’ ti chattupāhanaṃ adāsi .

Sopissa anuggahatthāya taṃ gahetvā pasādasaṃvaḍḍhanatthaṃ passantasseva vehāsaṃ uppatitvā gandhamādanaṃ agamāsi .

Tena vuttaṃ –

18.

‘‘ EvāhaṃP0.31 cintayitvāna , orohitvā upāhanā ;

Tassa pādāni vanditvā , adāsiṃ chattupāhanan ’’ ti .

Bodhisatto taṃ disvā ativiya pasannacitto paṭṭanaṃ gantvā nāvaṃ abhiruhi .

Athassa mahāsamuddaṃ tarantassa sattame divase nāvā vivaramadāsi .

Udakaṃ ussiñcituṃ nāsakkhiṃsu .

Mahājano maraṇabhayabhīto attano attano devatā namassitvā mahāviravaṃ viravi .

Bodhisatto ekaṃ upaṭṭhākaṃ gahetvā sakalasarīraṃ telena makkhetvā sappinā saddhiṃ sakkharacuṇṇāni yāvadatthaṃ khāditvā tampi khādāpetvā tena saddhiṃ kūpakayaṭṭhimatthakaṃ āruyha ‘‘ imāya disāya amhākaṃ nagaran ’’ ti disaṃ vavatthapetvā macchakacchapaparipanthato attānaṃ saccādhiṭṭhānena pamocento tena saddhiṃ usabhamattaṭṭhānaṃ atikkamitvā patitvā samuddaṃ tarituṃ ārabhi .

Mahājano pana tattheva vināsaṃV0.31 pāpuṇi .

Tassa tarantasseva satta divasā gatā .

So tasmimpi kāle loṇodakena mukhaṃ vikkhāletvā uposathiko ahosiyeva .

TadāM0.32 pana īdisānaṃ purisavisesānaṃ rakkhaṇatthāya catūhi lokapālehi ṭhapitā maṇimekhalā nāma devadhītā attano issariyena sattāhaṃ pamajjitvā sattame divase taṃ disvā ‘‘ sacāyaṃ idha marissa , ativiya gārayhā abhavissan ’’ ti saṃviggahadayā suvaṇṇapātiyā dibbabhojanassa pūretvā vegenāgantvā ‘‘ brāhmaṇa , idaṃ dibbabhojanaṃ bhuñjā ’’ ti āha .

So taṃ ulloketvā ‘‘ nāhaṃ bhuñjāmi , uposathikomhī ’’ ti paṭikkhipitvā taṃ pucchanto –

‘‘ Yaṃ tvaṃ sukhenābhisamekkhase maṃ , bhuñjassu bhattaṃ iti maṃ vadesi ;

Pucchāmi taṃ nāri mahānubhāve , devī nusi tvaṃ uda mānusī nū ’’ ti .( jā .1.10.42)–

Āha .

Sā tassa paṭivacanaṃ dentī –

‘‘ Devī ahaṃ saṅkha mahānubhāvā , idhāgatā sāgaravārimajjhe ;

Anukampikā no ca paduṭṭhacittā , taveva atthāya idhāgatāsmi .

‘‘ Idhannapānaṃ sayanāsanañca , yānāni nānāvividhāni saṅkha ;

SabbassaP0.32 tyāhaṃ paṭipādayāmi , yaṃ kiñci tuyhaṃ manasābhipatthitan ’’ ti .( jā .1.10.43-44)–

Imā gāthā abhāsi .

Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ ayaṃ devadhītā samuddapiṭṭhe mayhaṃ ‘ idañcidañca dammī ’ ti vadati , yañcesā mayhaṃ deti , tampi mama puññeneva , taṃ pana puññaṃ ayaṃ devadhītā jānāti nu kho , udāhu na jānāti , pucchissāmi tāva nan ’’ ti cintetvā pucchanto imaṃ gāthamāha –

‘‘ Yaṃ kiñci yiṭṭhañca hutañca mayhaṃ , sabbassa no issarā tvaṃ sugatte ;

Sussoṇi subbhūru vilaggamajjhe , kissa me kammassa ayaṃ vipāko ’’ ti .( jā .1.10.45);

TatthaM0.33V0.32 yiṭṭhan ti dānavasena yajitaṃ .

Hutan ti āhunapāhunavasena dinnaṃ .

Sabbassa no issarā tvan ti amhākaṃ puññakammassa sabbassa tvaṃ issarā ,‘‘ ayaṃ imassa vipāko , ayaṃ imassā ’’ ti byākarituṃ samatthā .

Sussoṇīti sundarajaghane .

Subbhūrūti sundarehi bhamukehi ūrūhi ca samannāgate .

Vilaggamajjheti vilaggatanumajjhe .

Kissa meti mayā katakammesu katara kammassa ayaṃ vipāko , yenāhaṃ appatiṭṭhe mahāsamudde ajja patiṭṭhaṃ labhāmīti .

Taṃ sutvā devadhītā ‘‘ ayaṃ brāhmaṇo ‘ yaṃ attanā kusalakammaṃ kataṃ , taṃ kammaṃ na jānātī ’ ti saññāya pucchati maññe , kathessāmi nan ’’ ti nāvābhiruhanadivase paccekabuddhassa chattupāhanadānapuññameva tassa kāraṇanti kathentī –

‘‘ Ghamme pathe brāhmaṇa ekabhikkhuṃ , ugghaṭṭapādaṃ tasitaṃ kilantaṃ ;

Paṭipādayī saṅkha upāhanāni , sā dakkhiṇā kāmaduhā tavajjā ’’ ti .( jā .1.10.46)–

Gāthamāha .

Tattha ekabhikkhun ti ekaṃ paccekabuddhaṃ sandhāyāha .

Ugghaṭṭapādan ti uṇhavālukāya ghaṭṭapādaṃ , vibādhitapādantiP0.33 attho .

Tasitan ti pipāsitaṃ .

Paṭipādayīti paṭipādesi yojesi .

Kāmaduhāti sabbakāmadāyikā .

Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ evarūpepi nāma appatiṭṭhe mahāsamudde mayā dinnaṃ chattupāhanadānaṃ mama sabbakāmadadaṃ jātaṃ aho sudinnan ’’ ti tuṭṭhacitto –

‘‘ Sā hotu nāvā phalakūpapannā , anavassutā erakavātayuttā ;

Aññassa yānassa na hettha bhūmi , ajjeva maṃ moḷiniṃ pāpayassū ’’ ti .( jā .1.10.47)–

Gāthamāha .

TatthaM0.34V0.33 phalakūpapannāti mahānāvatāya bahūhi phalakehi upetā .

Udakappavesanābhāvena anavassutā .

Sammā gahetvā gamanakavātena erakavātayuttā .

Devadhītā tassa vacanaṃ sutvā tuṭṭhahaṭṭhā dīghato aṭṭhausabhaṃ vitthārato catuusabhaṃ gambhīrato vīsatiyaṭṭhikaṃ sattaratanamayaṃ nāvaṃ māpetvā kūpaphiyārittayuttāni indanīlarajatasuvaṇṇamayādīni nimminitvā sattannaṃ ratanānaṃ pūretvā brāhmaṇaṃ āliṅgetvā nāvaṃ āropesi , upaṭṭhākaṃ panassa na olokesi .

Brāhmaṇo attanā katakalyāṇato tassa pattiṃ adāsi , so anumodi .

Atha devadhītā tampi āliṅgetvā nāvāya patiṭṭhāpetvā taṃ nāvaṃ moḷinīnagaraṃ netvā brāhmaṇassa ghare dhanaṃ patiṭṭhāpetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsi .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Sā tattha vittā sumanā patītā , nāvaṃ sucittaṃ abhinimminitvā ;

Ādāya saṅkhaṃ purisena saddhiṃ , upānayī nagaraṃ sādhuramman ’’ ti .( jā .1.10.48);

Mahāpurisassa hi cittasampattiyā paccekabuddhassa ca nirodhato vuṭṭhitabhāvena sattasu cetanāsu ādicetanā diṭṭhadhammavedanīyā atiuḷāraphalā ca jātā .

Idampi tassa dānassaP0.34 appamattaphalanti daṭṭhabbaṃ .

Aparimāṇaphalañhi taṃ dānaṃ bodhisambhārabhūtaṃ .

Tena vuttaṃ –

19.

‘‘ Tenevāhaṃ sataguṇato , sukhumālo sukhedhito ;

Api ca dānaṃ paripūrento , evaṃ tassa adāsahan ’’ ti .

Tattha tenāti tato paccekabuddhato , sataguṇatoti sataguṇena ahaṃ tadā saṅkhabhūto sukhumālo , tasmā sukhedhito sukhasaṃvaḍḍho , api ca evaṃ santepi dānaṃ paripūrento , evaṃ mayhaṃ dānapāramī paripūretūti tassa paccekabuddhassa attano sarīradukkhaṃ anapekkhitvā chattupāhanaṃ adāsin ti attano dānajjhāsayassa uḷārabhāvaṃ satthā pavedesi .

BodhisattopiM0.35 yāvajīvaṃ amitadhanagehaṃ ajjhāvasanto bhiyyosomattāya dānāni datvā sīlāni rakkhitvā āyupariyosāne sapariso devanagaraṃ pūresi .

Tadā devadhītā uppalavaṇṇā ahosi , puriso ānandatthero , lokanātho saṅkhabrāhmaṇo .

TassaV0.34 suvisuddhaniccasīlauposathasīlādivasena sīlapāramī dānasīlādīnaṃ paṭipakkhato nikkhantattā kusaladhammavasena nekkhammapāramī , dānādinipphādanatthaṃ abbhussahanavasena tathā mahāsamuddataraṇavāyāmavasena ca vīriyapāramī , tadatthaṃ adhivāsanakhantivasena khantipāramī , paṭiññānurūpappaṭipattiyā saccapāramī , sabbattha acalasamādānādhiṭṭhānavasena adhiṭṭhānapāramī , sabbasattesu hitajjhāsayavasena mettāpāramī , sattasaṅkhārakatavippakāresu majjhattabhāvappattiyā upekkhāpāramī , sabbapāramīnaṃ upakārānupakāre dhamme jānitvā anupakāre dhamme pahāya upakāradhammesu pavattāpanapurecarā sahajātā ca upāyakosallabhūtā paññā paññāpāramīti imāpi pāramiyo labbhanti .

Dānajjhāsayassa pana atiuḷārabhāvena dānapāramīvasena desanā pavattā .

Yasmā cettha dasa pāramiyo labbhanti , tasmā heṭṭhā vuttā mahākaruṇādayo bodhisattaguṇā idhāpi yathārahaṃ niddhāretabbā .

Tathā attano bhogasukhaṃ anapekkhitvā mahākaruṇāya ‘‘ dānapāramiṃ pūressāmī ’’ ti dānasambhārasaṃharaṇatthaṃ samuddataraṇaṃ , tattha ca samuddapatitassapi uposathādhiṭṭhānaṃ , sīlakhaṇḍabhayena devadhītāyapi upagatāya āhārānāharaṇanti evamādayo mahāsattassa guṇā veditabbā .

Idāni vakkhamānesu sesacaritesu imināva nayena guṇaniddhāraṇaṃ veditabbaṃP0.35 .

Tattha tattha visesamattameva vakkhāma .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Evaṃ acchariyā hete , abbhutā ca mahesino … pe …;

Pagevānukiriyā tesaṃ , dhammassa anudhammato ’’ ti .

Saṅkhabrāhmaṇacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā