6. Temiyacariyāvaṇṇanā

48. Chaṭṭhe kāsirājassa atrajoti kāsirañño atrajo putto yadā homi , tadā mūgapakkhoti nāmena , temiyoti vadanti man ti temiyoti nāmena mūgapakkhavatādhiṭṭhānena ‘‘ mūgapakkho ’’ ti mātāpitaro ādiṃ katvā sabbeva maṃ vadantīti sambandho .

Mahāsattassa hi jātadivase sakalakāsiraṭṭheP0.216 devo vassi , yasmā ca so rañño ceva amaccādīnañca hadayaṃ uḷārena pītisinehena temayamāno uppanno , tasmā ‘‘ temiyakumāro ’’ ti nāmaṃ ahosi .

49. Soḷasitthisahassānan tiM0.209 soḷasannaṃ kāsirañño itthāgārasahassānaṃ .

Na vijjati pumoti putto na labbhati .

Na kevalañca putto eva , dhītāpissa natthi eva .

Ahorattānaṃ accayena , nibbatto ahamekakoti aputtakasseva tassa rañño bahūnaṃ saṃvaccharānaṃ atītattā anekesaṃ ahorattānaṃ apagamanena sakkadattiyo ahamekakova bodhipariyesanaṃ caramāno , tadā tassa putto hutvā uppannoti satthā vadati .

Tatrāyaṃ anupubbikathā – atīte bārāṇasiyaṃ kāsirājā rajjaṃ kāresi .

Tassa soḷasasahassā itthiyo ahesuṃ .

Tāsu ekāpi puttaṃ vā dhītaraṃ vā na labhati .

Nāgarā ‘‘ amhākaṃ rañño vaṃsānurakkhako ekopi putto natthī ’’ ti vippaṭisārī jātā sannipatitvā rājānaṃ ‘‘ puttaṃ patthehī ’’ ti āhaṃsu .

Rājā soḷasasahassā itthiyo ‘‘ puttaṃ patthethā ’’ ti āṇāpesi .

Tā candādīnaṃ upaṭṭhānādīni katvā patthentiyopi na labhiṃsu .

Aggamahesī panassa maddarājadhītā candādevī nāma sīlasampannā ahosi .

Rājā ‘‘ tvampi puttaṃ patthehī ’’ ti āha .

Sā puṇṇamadivase uposathikā hutvā attano sīlaṃ āvajjetvā ‘‘ sacāhaṃ akhaṇḍasīlā , iminā me saccena putto uppajjatū ’’ ti saccakiriyamakāsi .

Tassā sīlatejena sakkassa āsanaṃV0.197 uṇhākāraṃ dassesi .

Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘ candādeviyā puttapaṭilābhassa upāyaṃ karissāmī ’’ ti tassā anucchavikaṃ puttaṃ upadhārento bodhisattaṃ tāvatiṃsabhavane nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā uparidevaloke uppajjitukāmaṃ disvā tassa santikaṃ gantvā ‘‘ samma , tayi manussaloke uppanne pāramiyo ca te pūressanti , mahājanassa ca vuḍḍhi bhavissati , ayaṃ kāsirañño candā nāma aggamahesī puttaṃ pattheti , tassāP0.217 kucchiyaṃ uppajjāhī ’’ ti āha .

So ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā tassā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi .

Tassa sahāyā pañcasatā devaputtā khīṇāyukā devalokā cavitvā tasseva rañño amaccabhariyānaṃ kucchīsu paṭisandhiṃ gaṇhiṃsu .

Devī gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā rañño ārocesi .

Rājā gabbhaparihāraṃ dāpesi .

Sā paripuṇṇagabbhā dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyi .

Taṃdivasameva amaccagehesuM0.210 pañcakumārasatāni vijāyiṃsu .

Ubhayampi sutvā rājā ‘‘ mama puttassa parivārā ete ’’ ti pañcannaṃ dārakasatānaṃ pañcadhātisatāni pesetvā kumārapasādhanāni ca pesesi .

Mahāsattassa pana atidīghādidosavivajjitā alambatthanā madhurathaññā catusaṭṭhidhātiyo datvā mahantaṃ sakkāraṃ katvā candādeviyāpi varaṃ adāsi .

Sā gahitakaṃ katvā ṭhapesi .

Dārako mahatā parivārena vaḍḍhati .

Atha naṃ ekamāsikaṃ alaṅkaritvā rañño santikaṃ ānayiṃsu .

Rājā piyaputtaṃ oloketvā āliṅgitvā aṅke nisīdāpetvā ramayamāno nisīdi .

50. Tasmiṃ khaṇe cattāro corā ānītā .

Rājā tesu ekassa sakaṇṭakāhi kasāhi pahārasahassaṃ āṇāpesi , ekassa saṅkhalikāya bandhitvā bandhanāgārappavesanaṃ , ekassa sarīre sattippahāradānaṃ , ekassa sūlāropanaṃ .

Mahāsatto pitu kathaṃ sutvā saṃvegappatto hutvā ‘‘ aho mama pitā rajjaṃ nissāya bhāriyaṃ nirayagāmikammaṃ karotī ’’ ti cintesi .

Punadivase naṃ setacchattassa heṭṭhā alaṅkatasirisayane nipajjāpesuṃ .

So thokaṃ niddāyitvā paṭibuddho akkhīni ummīletvā setacchattaṃ olokento mahantaṃ sirivibhavaṃ passi .

Athassa pakatiyāpi saṃvegappattassa atirekataraṃ bhayaṃ uppajji .

So ‘‘ kuto nu kho ahaṃ imaṃ rājagehaṃ āgato ’’ ti upadhārento jātissarañāṇena devalokato āgatabhāvaṃ ñatvā tato paraṃ olokento ussadaniraye pakkabhāvaṃP0.218 passi .

Tato paraṃ olokento tasmiṃyeva nagare rājabhāvaṃ passi .

Atha so ‘‘ ahaṃ vīsativassāni rajjaṃ kāretvāV0.198 asītivassasahassāni ussadaniraye pacciṃ , idāni punapi imasmiṃ coragehe nibbattosmi , pitāpi me hiyyo catūsu coresu ānītesu tathārūpaṃ pharusaṃ nirayasaṃvattanikaṃ kathaṃ kathesi .

Na me iminā aviditavipulānatthāvahena rajjena attho , kathaṃ nu kho imamhā coragehā mucceyyan ’’ ti cintento nipajji .

Atha naṃ ekā devadhītā ‘‘ tāta temiyakumāra , mā bhāyi , tīṇi aṅgāni adhiṭṭhahitvā tava sotthi bhavissatī ’’ ti samassāsesi .

Taṃ sutvā mahāsatto rajjasaṅkhātāM0.211 anatthato muccitukāmo soḷasasaṃvaccharāni tīṇi aṅgāni acalādhiṭṭhānavasena adhiṭṭhahi .

Tena vuttaṃ ‘‘ kicchāladdhaṃ piyaṃ puttan ’’ tiādi .

Tattha kicchāladdhan ti kicchena kasirena cirakālapatthanāya laddhaṃ .

Abhijātan ti jātisampannaṃ .

Kāyajutiyā ceva ñāṇajutiyā ca samannāgatattā jutindharaṃ .

Setacchattaṃ dhārayitvāna , sayane poseti maṃ pitāti pitā me kāsirājā ‘‘ mā naṃ kumāraṃ rajo vā ussāvo vā ’’ ti jātakālato paṭṭhāya setacchattassa heṭṭhā sirisayane sayāpetvā mahantena parivārena maṃ poseti .

51. Niddāyamāno sayanavare pabujjhitvā ahaṃ olokento paṇḍaraṃ setacchattaṃ addasaṃ .

Yenāhaṃ nirayaṃ gatoti yena setacchattena tato tatiye attabhāve ahaṃ nirayaṃ gato , setacchattasīsena rajjaṃ vadati .

52. Saha diṭṭhassa me chattan ti taṃ setacchattaṃ diṭṭhassa diṭṭhavato me saha tena dassanena , dassanasamakālamevāti attho .

Tāso uppajji bheravoti suparividitādīnavattā bhayānako cittutrāso udapādi .

Vinicchayaṃ samāpanno , kathāhaṃ imaṃ muñcissan ti kathaṃ nu kho ahaṃ imaṃ rajjaṃ kāḷakaṇṇiṃ muñceyyanti evaṃ vicāraṇaṃ āpajjiṃ .

53. Pubbasālohitā mayhan ti pubbe ekasmiṃ attabhāve mama mātubhūtapubbā tasmiṃ chatte adhivatthā devatā mayhaṃ atthakāminī hitesinī .

Sā maṃ disvāna dukkhitaṃ , tīsu ṭhānesu yojayīti sā devatā maṃ tathāP0.219 cetodukkhena dukkhitaṃ disvā mūgapakkhabadhirabhāvasaṅkhātesu tīsu rajjadukkhato nikkhamanakāraṇesu yojesi .

54. Paṇḍiccayan ti paṇḍiccaṃ , ayameva vā pāṭho .

Mā vibhāvayāti mā pakāsehi .

Bālamatoti bāloti ñāto .

Sabboti sakalo antojano ceva bahijano ca .

Ocināyatūti nīharathetaṃV0.199 kāḷakaṇṇinti avajānātu .

Evaṃ tava attho bhavissatīti evaṃ yathāvuttanayena avajānitabbabhāve sati tuyhaṃ gehato nikkhamanena hitaṃ pāramiparipūraṇaṃ bhavissati .

55. TetaṃM0.212 vacanan ti te etaṃ tīṇi aṅgāni adhiṭṭhāhīti vacanaṃ .

Atthakāmāsi me ammāti amma devate , mama atthakāmā asi .

Hitakāmāti tasseva pariyāyavacanaṃ .

Atthoti vā ettha sukhaṃ veditabbaṃ .

Hitanti tassa kāraṇabhūtaṃ puññaṃ .

56. Sāgareva thalaṃ labhin ti coragehe vatāhaṃ jāto , ahu me mahāvatānatthoti sokasāgare osīdanto tassā devatāya ahaṃ vacanaṃ sutvā sāgare osīdanto viya thalaṃ patiṭṭhaṃ alabhiṃ , rajjakulato nikkhamanopāyaṃ alabhinti attho .

Tayo aṅge adhiṭṭhahin ti yāva gehato nikkhamiṃ , tāva tīṇi aṅgāni kāraṇāni adhiṭṭhahiṃ .

57. Idāni tāni sarūpato dassetuṃ ‘‘ mūgo ahosin ’’ ti gāthamāha .

Tattha pakkhoti pīṭhasappi .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Evaṃ pana mahāsatte devatāya dinnanaye ṭhatvā jātavassato paṭṭhāya mūgādibhāvena attānaṃ dassente mātāpitaro dhātiādayo ca ‘‘ mūgānaṃ hanupariyosānaṃ nāma evarūpaṃ na hoti , badhirānaṃ kaṇṇasotaṃ nāma evarūpaṃ na hoti , pīṭhasappīnaṃ hatthapādā nāma evarūpā na honti , bhavitabbamettha kāraṇena , vīmaṃsissāma nan ’’ ti cintetvā ‘‘ khīrena tāva vīmaṃsissāmā ’’ ti sakaladivasaṃ khīraṃ na denti .

So sussantopi khīratthāya saddaṃ na karoti .

Athassa mātā ‘‘ putto me chāto , khīramassa dethā ’’ ti khīraṃ dāpesi .

Evaṃ antarantarā khīraṃ adatvā ekasaṃvaccharaṃ vīmaṃsantāpi antaraṃ na passiṃsu .

Tato ‘‘ kumārakā nāma pūvakhajjakaṃ piyāyanti , phalāphalaṃ piyāyanti , kīḷanabhaṇḍakaṃ piyāyanti , bhojanaṃ piyāyantī ’’ ti tāni tāni palobhanīyāni upanetvā vīmaṃsanavasena palobhentā yāva pañcavassakālā antaraṃ na passiṃsu .

Atha naṃ ‘‘ dārakā nāmaP0.220 aggito bhāyanti , mattahatthito bhāyanti , sappato bhāyanti , ukkhittāsikapurisato bhāyanti , tehi vīmaṃsissāmā ’’ ti yathā tehissa anattho na jāyati , tathā purimameva saṃvidahitvā atibhayānakākārena upagacchante kāresuṃ .

MahāsattoM0.213V0.200 nirayabhayaṃ āvajjetvā ‘‘ ito sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena nirayo bhāyitabbo ’’ ti niccalova hoti .

Evampi vīmaṃsitvā antaraṃ na passantā puna ‘‘ dārakā nāma samajjatthikā hontī ’’ ti samajjaṃ kāretvāpi mahāsattaṃ sāṇiyā parikkhipitvā ajānantasseva catūsu passesu saṅkhasaddehi bherisaddehi ca sahasā ekaninnādaṃ kāretvāpi andhakāre ghaṭehi dīpaṃ upanetvā sahasā ālokaṃ dassetvāpi sakalasarīraṃ phāṇitena makkhetvā bahumakkhike ṭhāne nipajjāpetvāpi nhāpanādīni akatvā uccārapassāvamatthake nipannaṃ ajjhupekkhitvāpi tattha ca palipannaṃ sayamānaṃ parihāsehi akkosanehi ca ghaṭṭetvāpi heṭṭhāmañce aggikapallaṃ katvā uṇhasantāpena pīḷetvāpīti evaṃ nānāvidhehi upāyehi vīmaṃsantāpissa antaraṃ na passiṃsu .

Mahāsatto hi sabbattha nirayabhayameva āvajjetvā adhiṭṭhānaṃ avikopento niccalova ahosi .

Evaṃ pannarasavassāni vīmaṃsitvā atha soḷasavassakāle ‘‘ pīṭhasappino vā hontu mūgabadhirā vā rajanīyesu arajjantā dussanīyesu adussantā nāma natthīti nāṭakānissa paccupaṭṭhapetvā vīmaṃsissāmā ’’ ti kumāraṃ gandhodakena nhāpetvā devaputtaṃ viya alaṅkaritvā devavimānakappaṃ pupphagandhadāmādīhi ekāmodapamodaṃ pāsādaṃ āropetvā uttamarūpadharā bhāvavilāsasampannā devaccharāpaṭibhāgā itthiyo upaṭṭhapesuṃ –

‘‘ gacchatha naccādīhi kumāraṃ abhiramāpethā ’’ ti .

Tā upagantvā tathā kātuṃ vāyamiṃsu .

So buddhisampannatāya ‘‘ imā me sarīrasamphassaṃ mā vindiṃsū ’’ ti assāsapassāse nirundhi .

Tā tassa sarīrasamphassaṃ avindantiyo ‘‘ thaddhasarīro esa , nāyaṃ manusso , yakkho bhavissatī ’’ ti pakkamiṃsu .

Evaṃ soḷasa vassāni soḷasahi mahāvīmaṃsāhi anekāhi ca khuddakavīmaṃsāhi pariggaṇhituṃ asakkuṇitvā mātāpitaro ‘‘ tāta , temiyakumāra , mayaṃ tava amūgādibhāvaṃ jānāma , na hi tesaṃ evarūpāni mukhakaṇṇasotapādāni honti , tvaṃ amhehiP0.221 patthetvā laddhaputtako , mā no nāsehi , sakalajambudīpe rājūnaṃ santikā garahato mocehī ’’ ti saha visuṃ visuñca anekavāraṃ yāciṃsu .

So tehi evaṃ yāciyamānopi asuṇanto viya hutvā nipajji .

58. AthaM0.214 rājā mahāsattassa ubho pāde kaṇṇasote jivhaṃ ubho ca hatthe kusalehi purisehi vīmaṃsāpetvā ‘‘ yadipi apīṭhasappiādīnaṃ viyassa pādādayo , tathāpi ayaṃ pīṭhasappi mūgabadhiro maññe , īdise kāḷakaṇṇipurise imasmiṃ gehe vasante tayo antarāyā paññāyantiV0.201 jīvitassa vā chattassa vā mahesiyā vā ’’ ti lakkhaṇapāṭhakehi idāni kathitaṃ .

Jātadivase pana ‘‘ tumhākaṃ domanassapariharaṇatthaṃ ‘ dhaññapuññalakkhaṇo ’ ti vuttan ’’ ti amaccehi ārocitaṃ sutvā antarāyabhayena bhīto ‘‘ gacchatha naṃ avamaṅgalarathe nipajjāpetvā pacchimadvārena nīharāpetvā āmakasusāne nikhaṇathā ’’ ti āṇāpesi .

Taṃ sutvā mahāsatto haṭṭho udaggo ahosi –

‘‘ cirassaṃ vata me manoratho matthakaṃ pāpuṇissatī ’’ ti .

Tena vuttaṃ ‘‘ tato me hatthapāde cā ’’ tiādi .

Tattha maddiyāti maddanavasena vīmaṃsitvā .

Anūnatan ti hatthādīhi avikalataṃ .

Nindisun ti ‘‘ evaṃ anūnāvayavopi samāno mūgādi viya dissamāno ‘‘ rajjaṃ kāretuṃ abhabbo , kāḷakaṇṇipuriso ayan ’’ ti garahiṃsu .

‘‘ Niddisun ’’ tipi pāṭho , vadiṃsūti attho .

59. Chaḍḍanaṃ anumodisun ti rājadassanatthaṃ āgatā sabbepi janapadavāsino senāpatipurohitappamukhā rājapurisā te sabbepi ekamanā samānacittā hutvā antarāyapariharaṇatthaṃ raññā āṇattā bhūmiyaṃ nikhaṇanavasena mama chaḍḍanaṃ mukhasaṅkocaṃ akatvā abhimukhabhāvena sādhu suṭṭhu idaṃ kattabbamevāti anumodiṃsu .

60. So me attho samijjhathāti yassatthāya yadatthaṃ tato mūgādibhāvādhiṭṭhānavasena dukkaracaraṇaṃ ciṇṇaṃ caritaṃ , so attho mama samijjhati .

Tesaṃ mama mātāpituādīnaṃ matiṃ adhippāyaṃ sutvā so ahaṃ mama adhippāyasamijjhanena haṭṭho anupadhāretvā bhūmiyaṃ nikhaṇanānujānanena saṃviggamānaso va ahosinti vacanasesena sambandho veditabbo .

61. EvaṃP0.222 kumārassa bhūmiyaṃ nikhaṇane raññā āṇatte candādevī taṃ pavattiṃ sutvā rājānaṃ upasaṅkamitvā ,‘‘ deva , tumhehi mayhaṃ varo dinno , mayāM0.215 ca gahitakaṃ katvā ṭhapito , taṃ me idāni dethā ’’ ti .

‘‘ Gaṇha , devī ’’ ti .

‘‘ Puttassa me rajjaṃ dethā ’’ ti .

‘‘ Putto te kāḷakaṇṇī , na sakkā dātun ’’ ti .

‘‘ Tena hi , deva , yāvajīvaṃ adento satta vassāni dethā ’’ ti .

‘‘ Tampi na sakkā ’’ ti .

‘‘ Cha vassāni , pañcacattāritīṇidveekaṃ vassaṃ , satta māse , chapañcacattārotayodveekaṃ māsaṃaddhamāsaṃsattāhaṃ dethā ’’ ti .

Sādhu gaṇhāti .

Sā puttaṃ alaṅkārāpetvā ‘‘ temiyakumārassa idaṃ rajjan ’’ ti nagare bheriṃ carāpetvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā puttaṃ hatthikkhandhaṃ āropetvā setacchattaṃ matthake kārāpetvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvāV0.202 āgataṃ alaṅkatasirisayane nipajjāpetvā sabbarattiṃ yāci –

‘‘ tāta temiya , taṃ nissāya soḷasa vassāni niddaṃ alabhitvā rodamānāya me akkhīni uppakkāni , sokena hadayaṃ bhijjati viya , tava apīṭhasappiādibhāvaṃ jānāmi , mā maṃ anāthaṃ karī ’’ ti .

Iminā niyāmena cha divase yāci .

Chaṭṭhe divase rājā sunandaṃ nāma sārathiṃ pakkosāpetvā ‘‘ sve pātova avamaṅgalarathena kumāraṃ nīharitvā āmakasusāne bhūmiyaṃ nikhaṇitvā pathavivaḍḍhanakakammaṃ katvā ehī ’’ ti āha .

Taṃ sutvā devī ‘‘ tāta , kāsirājā taṃ sve āmakasusāne nikhaṇituṃ āṇāpesi .

Sve maraṇaṃ pāpuṇissatī ’’ ti āha .

Mahāsatto taṃ sutvā ‘‘ temiya , soḷasa vassāni tayā kato vāyāmo matthakaṃ patto ’’ ti haṭṭho udaggo ahosi .

Mātuyā panassa hadayaṃ bhijjanākāraṃ viya ahosi .

Atha tassā rattiyā accayena pātova sārathi rathaṃ ādāya dvāre ṭhapetvā sirigabbhaṃ pavisitvā ‘‘ devi , mā mayhaṃ kujjhi , rañño āṇā ’’ ti puttaṃ āliṅgitvā nipannaṃ deviṃ piṭṭhihatthena apanetvā kumāraṃ ukkhipitvā pāsādā otari .

Devī uraṃ paharitvā mahāsaddena paridevitvā mahātale ohīyi .

Atha naṃ mahāsatto oloketvā ‘‘ mayi akathente mātu soko balavā bhavissatī ’’ ti kathetukāmo hutvāpi ‘‘ sace kathessāmi soḷasa vassāni katoP0.223 vāyāmo mogho bhavissati , akathento panāhaṃ attano ca mātāpitūnañca paccayo bhavissāmī ’’ ti adhivāsesi .

Sārathi ‘‘ mahāsattaṃ rathaṃ āropetvā pacchimadvārābhimukhaṃM0.216 rathaṃ pesessāmī ’’ ti pācīnadvārābhimukhaṃ pesesi .

Ratho nagarā nikkhamitvā devatānubhāvena tiyojanaṭṭhānaṃ gato .

Mahāsatto suṭṭhutaraṃ tuṭṭhacitto ahosi .

Tattha vanaghaṭaṃ sārathissa āmakasusānaṃ viya upaṭṭhāsi .

So ‘‘ idaṃ ṭhānaṃ sundaran ’’ ti rathaṃ okkamāpetvā maggapasse ṭhapetvā rathā oruyha mahāsattassa ābharaṇabhaṇḍaṃ omuñcitvā bhaṇḍikaṃ katvā ṭhapetvā kudālaṃ ādāya avidūre āvāṭaṃ khaṇituṃ ārabhi .

Tena vuttaṃ ‘‘ nhāpetvā anulimpitvā ’’ tiādi .

Tattha nhāpetvāti soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhāpetvā .

Anulimpitvāti surabhivilepanena vilimpetvā .

Veṭhetvā rājaveṭhanan ti kāsirājūnaṃ paveṇiyāgataṃ rājamakuṭaṃ sīse paṭimuñcitvā .

Abhisiñcitvāti tasmiṃ rājakule rājābhisekaniyāmena abhisiñcitvā .

Chattena kāresuṃ puraṃ padakkhiṇan ti setacchattena dhāriyamānena maṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ kāresuṃ .

62. Sattāhaṃ dhārayitvānāti mayhaṃ mātu candādeviyā varalābhanavasena laddhaṃ sattāhaṃ mama setacchattaṃV0.203 dhārayitvā .

Uggate ravimaṇḍaleti tato punadivase sūriyamaṇḍale uggatamatte avamaṅgalarathena maṃ nagarato nīharitvā bhūmiyaṃ nikhaṇanatthaṃ sārathi sunando vana mupagacchi .

63. Sajjassan ti sannaddho assaṃ , yuge yojitassaṃ me rathaṃ maggato ukkamāpanavasena ekokāse katvā .

Hatthamuccitoti muccitahattho , rathapācanato muttahatthoti attho .

Atha vā hatthamuccitoti hatthamutto mama hatthato muccitvāti attho .

Kāsun ti āvāṭaṃ .

Nikhātun ti nikhaṇituṃ .

64-5.

Idāni yadatthaṃ mayā soḷasa vassāni mūgavatādiadhiṭṭhānena dukkaracariyāP0.224 adhiṭṭhitā , taṃ dassetuṃ ‘‘ adhiṭṭhitamadhiṭṭhānan ’’ ti gāthādvayamāha .

Tattha tajjento vividhakāraṇāti dvimāsikakālato paṭṭhāya yāva soḷasasaṃvaccharā thaññapaṭisedhanādīhi vividhehi nānappakārehi kāraṇehi tajjayanto bhayaviddhaṃsanavasena viheṭhiyamāno .

Sesaṃ suviññeyyameva .

AthaM0.217 mahāsatto sunande kāsuṃ khaṇante ‘‘ ayaṃ me vāyāmakālo ’’ ti uṭṭhāya attano hatthapāde sambāhitvā rathā otarituṃ me balaṃ atthīti ñatvā cittaṃ uppādesi .

Tāvadevassa pādapatiṭṭhānaṭṭhānaṃ vātapuṇṇabhastacammaṃ viya uggantvā rathassa pacchimantaṃ āhacca aṭṭhāsi .

So otaritvā katipaye vāre aparāparaṃ caṅkamitvā ‘‘ yojanasatampi gantuṃ me balaṃ atthī ’’ ti ñatvā rathaṃ pacchimante gahetvā kumārakānaṃ kīḷanayānakaṃ viya ukkhipitvā ‘‘ sace sārathi mayā saddhiṃ paṭivirujjheyya , atthi me paṭivirujjhituṃ balan ’’ ti sallakkhetvā pasādhanatthāya cittaṃ uppādesi .

Taṅkhaṇaññeva sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi .

Sakko taṃ kāraṇaṃ ñatvā vissakammaṃ āṇāpesi –

‘‘ gaccha kāsirājaputtaṃ alaṅkarohī ’’ ti .

So ‘‘ sādhū ’’ ti vatvā dibbehi ca mānusehi ca alaṅkārehi sakkaṃ viya taṃ alaṅkari .

So devarājalīḷāya sārathissa khaṇanokāsaṃ gantvā āvāṭatīre ṭhatvā –

‘‘ Kinnu santaramānova , kāsuṃ khaṇasi sārathi ;

Puṭṭho me samma akkhāhi , kiṃ kāsuyā karissasī ’’ ti .( jā .2.22.3)–

Āha .

TenaV0.204 uddhaṃ anoloketvāva –

‘‘ Rañño mūgo ca pakkho ca , putto jāto acetaso ;

Somhi raññā samajjhiṭṭho , puttaṃ me nikhaṇaṃ vane ’’ ti .( jā .2.22.4)–

Vutte mahāsatto –

‘‘ NaP0.225 badhiro na mūgosmi , na pakkho na ca vīkalo ;

Adhammaṃ sārathi kayirā , maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane .

‘‘ Ūrū bāhuñca me passa , bhāsitañca suṇohi me ;

Adhammaṃ sārathi kayirā , maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane ’’ ti .( jā .2.22.5-6)–

Vatvā puna tena āvāṭakhaṇanaṃ pahāya uddhaṃ oloketvā tassa rūpasampattiṃ disvā ‘‘ manusso vā devo vā ’’ ti ajānantena –

‘‘ Devatā nusi gandhabbo , adu sakko purindado ;

Ko vā tvaṃ kassa vā putto , kathaṃ jānemu taṃ mayan ’’ ti .( jā .2.22.7)–

Vutte –

‘‘ NamhiM0.218 devo na gandhabbo , nāpi sakko purindado ;

Kāsirañño ahaṃ putto , yaṃ kāsuyā nikhaññasi .

‘‘ Tassa rañño ahaṃ putto , yaṃ tvaṃ sammūpajīvasi ;

Adhammaṃ sārathi kayirā , maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane .

‘‘ YassaV0.205 rukkhassa chāyāya , nisīdeyya sayeyya vā ;

Na tassa sākhaṃ bhañjeyya , mittadubbho hi pāpako .

‘‘ Yathā rukkho tathā rājā , yathā sākhā tathā ahaṃ ;

Yathā chāyūpago poso , evaṃ tvamasi sārathi ;

Adhammaṃ sārathi kayirā , maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane ’’ ti .( jā .2.22.8-11)–

Ādinā nayena dhammaṃ desetvā tena nivattanatthaṃ yācito anivattanakāraṇaṃ pabbajjāchandaṃ tassa ca hetu nirayabhayādikaṃ atītabhave attano pavattiṃ vitthārena kathetvā tāya dhammakathāya tāya ca paṭipattiyā tasmimpi pabbajitukāme jāte rañño imaṃ –

‘‘ Rathaṃ niyyātayitvāna , anaṇo ehi sārathi ;

Anaṇassa hi pabbajjā , etaṃ isīhi vaṇṇitan ’’ ti .( jā .2.22.44)–

Vatvā taṃ vissajjesi .

So rathaṃ ābharaṇāni ca gahetvā rañño santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi .

Rājā tāvadeva ‘‘ mahāsattassa santikaṃP0.226 gamissāmī ’’ ti nagarato niggacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya itthāgārehi nāgarajānapadehi ca .

Mahāsattopi kho sārathiṃ uyyojetvā pabbajitukāmo jāto .

Tassa cittaṃ ñatvā sakko vissakammaṃ pesesi –

‘‘ temiyapaṇḍito pabbajitukāmo , tassa assamapadaṃ pabbajitaparikkhāre ca māpehī ’’ ti .

So gantvā tiyojanike vanasaṇḍe assamaṃ māpetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanapokkharaṇīphalarukkhasampannaṃ katvā sabbe ca pabbajitaparikkhāre māpetvā sakaṭṭhānameva gato .

Bodhisatto taṃ disvā sakkadattiyabhāvaṃ ñatvā paṇṇasālaṃ pavisitvā vatthāni apanetvā tāpasavesaṃM0.219 gahetvā kaṭṭhatthare nisinno aṭṭha samāpattiyo , pañca ca abhiññāyo nibbattetvā pabbajjāsukhena assame nisīdi .

Kāsirājāpi sārathinā dassitamaggena gantvā assamaṃ pavisitvā mahāsattena saha samāgantvā katapaṭisanthāro rajjena nimantesi .

Temiyapaṇḍito taṃ paṭikkhipitvā anekākāravokāraṃV0.206 aniccatādipaṭisaṃyuttāya ca kāmādīnavapaṭisaṃyuttāya ca dhammiyā kathāya rājānaṃ saṃvejesi .

So saṃviggamānaso gharāvāse ukkaṇṭhito pabbajitukāmo hutvā amacce itthāgāre ca pucchi .

Tepi pabbajitukāmā ahesuṃ .

Atha rājā candādeviṃ ādiṃ katvā soḷasa sahasse orodhe ca amaccādike ca pabbajitukāme ñatvā nagare bheriṃ carāpesi –

‘‘ ye mama puttassa santike pabbajitukāmā , te pabbajantū ’’ ti .

Suvaṇṇakoṭṭhāgārādīni ca vivarāpetvā vissajjāpesi .

Nāgarā ca yathāpasāriteyeva āpaṇe vivaṭadvārāneva gehāni ca pahāya rañño santikaṃ agamaṃsu .

Rājā mahājanena saddhiṃ mahāsattassa santike pabbaji .

Sakkadattiyaṃ tiyojanikaṃ assamapadaṃ paripūri .

Sāmantarājāno ‘‘ kāsirājā pabbajito ’’ ti sutvā ‘‘ bārāṇasirajjaṃ gahessāmā ’’ ti nagaraṃ pavisitvā devanagarasadisaṃ nagaraṃ sattaratanabharitaṃ devavimānakappaṃ rājanivesanañca disvā ‘‘ imaṃ dhanaṃ nissāya bhayena bhavitabban ’’ ti tāvadeva nikkhamitvā pāyāsuṃ .

Tesaṃ āgamanaṃ sutvā mahāsatto vanantaṃ gantvā ākāse nisīditvāP0.227 dhammaṃ desesi .

Te sabbe saddhiṃ parisāya tassa santike pabbajiṃsu .

Evaṃ aparepi aparepīti mahāsamāgamo ahosi .

Sabbe phalāphalāni paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ karonti .

Yo kāmādivitakkaṃ vitakketi , tassa cittaṃ ñatvā mahāsatto tattha gantvā ākāse nisīditvā dhammaṃ deseti .

So dhammassavanasappāyaṃ labhitvā samāpattiyo abhiññāyo ca nibbatteti .

Evaṃ aparopi aparopīti sabbepi jīvitapariyosāne brahmalokaparāyanā ahesuṃ .

Tiracchānagatāpi mahāsatte isigaṇepi cittaṃ pasādetvā chasu kāmasaggesu nibbattiṃsu .

Mahāsattassa brahmacariyaṃ ciraṃ dīghamaddhānaṃ pavattittha .

Tadā chatte adhivatthā devatā uppalavaṇṇā ahosi , sārathi sāriputtatthero , mātāpitaro mahārājakulāni , parisā buddhaparisā , temiyapaṇḍito lokanātho .

TassaM0.220 adhiṭṭhānapāramī idha matthakaṃ pattā , sesapāramiyopi yathārahaṃ niddhāretabbā .

Tathā māsajātakālato paṭṭhāya nirayabhayaṃ pāpabhīrutā rajjajigucchā nekkhammanimittaṃ mūgādibhāvādhiṭṭhānaṃ tattha ca virodhippaccayasamodhānepi niccalabhāvoti evamādayo guṇānubhāvā vibhāvetabbāti .

Temiyacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Adhiṭṭhānapāramī niṭṭhitā .

Issues

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā