11. Kaṇhadīpāyanacariyāvaṇṇanā

92. EkādasameM0.233P0.241 kaṇhadīpāyano isīti evaṃnāmako tāpaso .

Bodhisatto hi tadā dīpāyano nāma attano sahāyaṃ maṇḍabyatāpasaṃ sūle uttāsitaṃ upasaṅkamitvā tassa sīlaguṇena taṃ avijahanto tiyāmarattiṃ sūlaṃ nissāya ṭhito tassa sarīrato paggharitvā patitapatitehi lohitabindūhi sukkhehi kāḷavaṇṇasarīratāya ‘‘ kaṇhadīpāyano ’’ ti pākaṭo ahosi .

Paropaññāsavassānīti sādhikāni paññāsavassāni , accantasaṃyoge upayogavacanaṃ .

Anabhirato cariṃV0.219 ahan ti pantasenāsanesu ceva adhikusaladhammesu ca anabhirativāsaṃ vasanto ahaṃ brahmacariyaṃ acariṃ .

Pabbajitvā sattāhameva hi tadā mahāsatto abhirato brahmacariyaṃ cari .

Tato paraṃ anabhirativāsaṃ vasi .

Kasmā pana mahāpuriso anekasatasahassesu attabhāvesu nekkhammajjhāsayo brahmacariyavāsaṃ abhiramitvā idha taṃ nābhirami ?

Puthujjanabhāvassa cañcalabhāvato .

Kasmā ca puna na agāraṃ ajjhāvasīti ?

Paṭhamaṃ nekkhammajjhāsayena kāmesu dosaṃ disvā pabbaji .

Athassa ayonisomanasikārena anabhirati uppajji .

So taṃ vinodetumasakkontopi kammañca phalañca saddahitvā tāva mahantaṃ vibhavaṃ pahāya agārasmā nikkhamanto yaṃ pajahi , puna tadatthameva nivatto ,‘‘ eḷamūgo capalo vatāyaṃ kaṇhadīpāyano ’’ ti imaṃ apavādaṃ jigucchanto attano hirottappabhedabhayena .

Api ca pabbajjāpuññaṃ nāmetaṃ viññūhi buddhādīhi pasatthaṃ , tehi ca anuṭṭhitaṃ , tasmāpi sahāpi dukkhena sahāpi domanassena assumukho rodamānopi brahmacariyavāsaṃ vasi , na taṃ vissajjesi .

Vuttañcetaṃ –

‘‘ Saddhāya nikkhamma puna nivatto , so eḷamūgo capalo vatāyaṃ ;

Etassa vādassa jigucchamāno , akāmako carāmi brahmacariyaṃ ;

ViññuppasatthañcaP0.242 satañca ṭhānaṃ , evampahaṃ puññakaro bhavāmī ’’ ti .( jā .1.10.66);

93. NaM0.234 koci etaṃ jānātīti etaṃ mama anabhiratimanaṃ brahmacariyavāse abhirativirahitacittaṃ koci manussabhūto na jānāti .

Kasmā ?

Ahañhi kassaci nācikkhiṃ mama mānase citte arati carati pavattatīti kassacipi na kathesiṃ , tasmā na koci manussabhūto etaṃ jānātīti .

94.

‘‘ SabrahmacārīP0.243 maṇḍabyo , sahāyo me mahāisi ;

Pubbakammasamāyutto , sūlamāropanaṃ labhi .

Sabrahmacārīti tāpasapabbajjāya samānasikkhatāya sabrahmacārī .

Maṇḍabyoti evaṃnāmako .

Sahāyoti gihikāle pabbajitakāle ca daḷhamittatāya piyasahāyo .

Mahāisīti mahānubhāvo isi .

Pubbakammasamāyutto , sūlamāropanaṃ labhīti katokāsena attano pubbakammena yutto sūlāropanaṃ labhi , sūlaṃ uttāsitoti .

TatrāyaṃV0.220 anupubbikathā – atīte vaṃsaraṭṭhe kosambiyaṃ kosambiko nāma rājā rajjaṃ kāresi .

Tadā bodhisatto aññatarasmiṃ nigame asītikoṭivibhavassa brāhmaṇamahāsālassa putto hutvā nibbatti , nāmena dīpāyano nāma .

Tādisasseva brāhmaṇamahāsālassa putto brāhmaṇakumāro tassa piyasahāyo ahosi , nāmena maṇḍabyo nāma .

Te ubhopi aparabhāge mātāpitūnaṃ accayena kāmesu dosaṃ disvā mahādānaṃ pavattetvā kāme pahāya ñātimittaparijanassa rodantassa paridevantassa nikkhamitvā himavantappadese assamaṃ katvā pabbajitvā uñchācariyāya vanamūlaphalāhārena yāpento paropaṇṇāsavassāni vasiṃsu , kāmacchandaṃ vikkhambhetuṃ nāsakkhiṃsu , te jhānamattampi na nibbattesuṃ .

Te loṇambilasevanatthāya janapadacārikaṃ carantāP0.244 kāsiraṭṭhaṃ sampāpuṇiṃsu .

Tatrekasmiṃ nigame dīpāyanassa gihisahāyo maṇḍabyo nāma paṭivasati .

Te ubhopi tassa santikaṃ upasaṅkamiṃsu .

So te disvā attamano paṇṇasālaṃ kāretvā catūhi paccayehi upaṭṭhahi .

Te tattha tīṇi cattāri vassāni vasitvā taṃ āpucchitvā cārikaṃ carantā bārāṇasisamīpe atimuttakasusāne vasiṃsu .

Tattha dīpāyanoM0.235 yathābhirantaṃ viharitvā puna tasmiṃ nigame maṇḍabyassa attano sahāyassa santikaṃ gato .

Maṇḍabyatāpaso tattheva vasi .

Athekadivasaṃ eko coro antonagare corikaṃ katvā dhanasāraṃ ādāya nikkhanto paṭibuddhehi gehasāmikehi nagarārakkhakamanussehi ca anubaddho niddhamanena nikkhamitvā vegena susānaṃ pavisitvā tāpasassa paṇṇasāladvāre bhaṇḍikaṃ chaḍḍetvā palāyi .

Manussā bhaṇḍikaṃ disvā ‘‘ are duṭṭhajaṭila , rattiṃ , corikaṃ katvā divā tāpasavesena carasī ’’ ti tajjetvā pothetvā taṃ ādāya rañño dassayiṃsu .

Rājā anupaparikkhitvāva ‘‘ sūle uttāsethā ’’ ti āha .

Taṃ susānaṃ netvā khadirasūle āropayiṃsu .

Tāpasassa sarīre sūlaṃ na pavisati .

Tato nimbasūlaṃ āhariṃsu , tampi na pavisati .

Tato ayasūlaṃ āhariṃsu , tampi na pavisati .

Tāpaso ‘‘ kiṃ nu kho me pubbakamman ’’ ti cintesi .

Tassa jātissarañāṇaṃ uppajji .

Tena pubbakammaṃ addasa – so kira purimattabhāve vaḍḍhakīputto hutvā pitu rukkhatacchanaṭṭhānaṃ gantvā ekaṃ makkhikaṃ gahetvā koviḷārasakalikāya sūlena viya vijjhi .

Tassa taṃ pāpaṃ imasmiṃ ṭhāne okāsaṃ labhi .

So ‘‘ na sakkā ito pāpato muccitun ’’ ti ñatvā rājapurise āha –

‘‘ sace maṃ sūle uttāsetukāmattha , koviḷārasūlaṃ āharathā ’’ ti .

Te tathā katvā taṃ sūle uttāsetvā ārakkhaṃ datvā pakkamiṃsu .

TadāV0.221 kaṇhadīpāyano ‘‘ ciradiṭṭho me sahāyo ’’ ti maṇḍabyassa santikaṃ āgacchanto taṃ pavattiṃ sutvā taṃ ṭhānaṃ gantvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘ kiṃ , samma , kārakosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ akārakomhī ’’ ti vutte ‘‘ attano manopadosaṃ rakkhituṃ sakkhi na sakkhī ’’ ti pucchi .

‘‘ Samma , yehi ahaṃ gahito , neva tesaṃ na rañño upari mayhaṃ manopadosoP0.245 atthī ’’ ti .

‘‘ Evaṃ sante tādisassa sīlavato chāyā mayhaṃ sukhā ’’ ti vatvā kaṇhadīpāyano sūlaṃ nissāya nisīdi .

Ārakkhakapurisā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ .

Rājā ‘‘ anisāmetvā me katan ’’ ti vegena tattha gantvā ‘‘ kasmā , bhante , tvaṃ sūlaṃ nissāya nisinnosī ’’ ti dīpāyanaṃ pucchi .

‘‘ Mahārāja , imaṃ tāpasaṃ rakkhanto nisinnosmī ’’ ti .

‘‘ Kiṃ pana tvaṃ imassa kārakabhāvaṃ ñatvā evaṃ karosī ’’ ti .

So kammassa avisodhitabhāvaṃ ācikkhi .

Athassa dīpāyano ‘‘ raññā nāma nisammakārinā bhavitabbaṃ .

‘‘ AlasoM0.236 gihī kāmabhogī na sādhu , asaññato pabbajito na sādhu ;

Rājā na sādhu anisammakārī , yo paṇḍito kodhano taṃ na sādhū ’’ ti .( jā .1.4.127;1.5.4;1.10.153;1.15.229)–

Ādīni vatvā dhammaṃ desesi .

Rājā maṇḍabyatāpasassa niddosabhāvaṃ ñatvā ‘‘ sūlaṃ harathā ’’ ti āṇāpesi .

Sūlaṃ harantā harituṃ nāsakkhiṃsu .

Maṇḍabyo āha –

‘‘ mahārāja , ahaṃ pubbe katakammadosena evarūpaṃ ayasaṃ patto , mama sarīrato sūlaṃ harituṃ na sakkā , sacepi mayhaṃ jīvitaṃ dātukāmo , kakacena imaṃ sūlaṃ cammasamaṃ katvā chindāpehī ’’ ti .

Rājā tathā kāresi .

Sūlaṃ antoyeva ahosi , na kañci pīḷaṃ janesi .

Tadā kira sukhumaṃ sakalikahīraṃ gahetvā makkhikāya vaccamaggaṃ pavesesi , taṃ tassa anto eva ahosi .

So tena kāraṇena amaritvā , attano āyukkhayeneva mari , tasmā ayampi na matoti .

Rājā tāpase vanditvā khamāpetvā ubhopi uyyāneyeva vasāpento paṭijaggi .

Tato paṭṭhāya so āṇimaṇḍabyo nāma jāto .

So rājānaṃ upanissāya tattheva vasi .

Dīpāyano pana tassa vaṇaṃ phāsukaṃ karitvā attano gihisahāyamaṇḍabyena kāritaṃ paṇṇasālameva gato .

Tena vuttaṃ –

95.

‘‘ TamahaṃV0.222 upaṭṭhahitvāna , ārogyamanupāpayiṃ ;

Āpucchitvāna āgañchiṃ , yaṃ mayhaṃ sakamassaman ’’ ti .

Tattha āpucchitvānāti mayhaṃ sahāyaṃ maṇḍabyatāpasaṃ āpucchitvā .

Yaṃ mayhaṃ sakamassaman ti yaṃ taṃ mayhaṃ gihisahāyena maṇḍabyabrāhmaṇena kāritaṃ sakaṃ mama santakaṃ assamapadaṃ paṇṇasālā , taṃ upāgañchiṃ .

96. Taṃ pana paṇṇasālaṃ pavisantaṃ disvā sahāyassa ārocesuṃ .

So sutvāva tuṭṭhacitto saputtadāro bahugandhamālaphāṇitādīni ādāya paṇṇasālaṃM0.237 gantvā dīpāyanaṃ vanditvā pāde dhovitvā pānakaṃ pāyetvā āṇimaṇḍabyassa pavattiṃ suṇanto nisīdi .

Athassa putto yaññadattakumāro nāma caṅkamanakoṭiyaṃ geṇḍukena kīḷi .

Tattha cekasmiṃ vammike āsiviso vasati .

Kumārena bhūmiyaṃ pahatageṇḍuko gantvā vammikabile āsivisassa matthake pati .

Kumāro ajānanto bile hatthaṃ pavesesi .

Atha naṃ kuddho āsiviso hatthe ḍaṃsi .

So visavegena mucchito tattheva pati .

Athassa mātāpitaro sappena daṭṭhabhāvaṃ ñatvā kumāraṃ ukkhipitvā tāpasassa pādamūle nipajjāpetvā ‘‘ bhante , osadhena vā mantena vā puttakaṃ no nīrogaṃ karothā ’’ ti āhaṃsu .

So ‘‘ ahaṃ osadhaṃ na jānāmi , nāhaṃ vejjakammaṃ karissāmi , pabbajitomhī ’’ ti .

‘‘ Tena hi , bhante , imasmiṃ kumārake mettaṃ katvā saccakiriyaṃ karothā ’’ ti .

Tāpaso ‘‘ sādhu saccakiriyaṃ karissāmī ’’ ti vatvā yaññadattassa sīse hatthaṃ ṭhapetvā saccakiriyaṃP0.246 akāsi .

Tena vuttaṃ ‘‘ sahāyo brāhmaṇo mayhan ’’ tiādi .

Tattha āgañchuṃ pāhunāgatan ti atithiabhigamanaṃ abhigamiṃsu .

97. Vaṭṭamanukkhipan ti khipanavaṭṭasaṇṭhānatāya ‘‘ vaṭṭan ’’ ti laddhanāmaṃ geṇḍukaṃ anukkhipanto , geṇḍukakīḷaṃ kīḷantoti attho .

Āsivisamakopayīti bhūmiyaṃ paṭihato hutvā vammikabilagatena geṇḍukena tattha ṭhitaṃ kaṇhasappaṃ sīse paharitvā rosesi .

98. Vaṭṭagataṃ maggaṃ , anvesantoti tena vaṭṭena gataṃ maggaṃ gavesanto .

Āsivisassa hatthena , uttamaṅgaṃ parāmasīti vammikabilaṃ pavesitena attano hatthena āsīvisassa sīsaṃ phusi .

99. VisabalassitotiV0.223 visabalanissito attano visavegaṃ nissāya uppajjanakasappo .

Aḍaṃsi dārakaṃ khaṇeti tasmiṃ parāmasitakkhaṇe eva taṃ brāhmaṇakumāraṃ ḍaṃsi .

100. Sahadaṭṭhoti ḍaṃsena saheva , daṭṭhasamakālameva .

Āsivisenāti ghoravisena .

Tenāti tena dārakassa visavegena mucchitassaM0.238 bhūmiyaṃ patanena ahaṃ dukkhito ahosiṃ .

Mama vāhasi taṃ dukkhan ti taṃ dārakassa mātāpitūnañca dukkhaṃ mama vāhasi , mayhaṃ sarīre viya mama karuṇāya vāhesi .

101. Tyāhan ti te tassa dārakassa mātāpitaro ahaṃ ‘‘ mā socatha , mā paridevathā ’’ tiādinā nayena samassāsetvā .

Sokasalliteti sokasallavante .

Aggan ti seṭṭhaṃ tato eva varaṃ uttamaṃ saccakiriyaṃ akāsiṃ .

102. Idāni taṃ saccakiriyaṃ sarūpena dassetuṃ ‘‘ sattāhamevā ’’ ti gāthamāha .

Tattha sattāhamevāti pabbajitadivasato paṭṭhāya satta ahāni eva .

Pasannacittoti kammaphalasaddhāya pasannamānaso .

Puññatthikoti puññena atthiko , dhammacchandayutto .

Athāparaṃ yaṃ caritan ti atha tasmā sattāhā uttari yaṃ mama brahmacariyacaraṇaṃ .

103. Akāmakovāhīti pabbajjaṃ anicchanto eva .

Etena saccena suvatthi hotūti sace atirekapaññāsavassāni anabhirativāsaṃ vasantena mayā kassaci ajānāpitabhāvo sacco , etena saccena yaññadattakumārassa sotthi hotu , jīvitaṃ paṭilabhatūti .

EvaṃP0.247 pana mahāsattena saccakiriyāya katāya yaññadattassa sarīrato visaṃ bhassitvā pathaviṃ pāvisi .

Kumāro akkhīni ummīletvā mātāpitaro oloketvā ‘‘ amma , tātā ’’ ti vatvā vuṭṭhāsi .

Tena vuttaṃ –

104.

‘‘ Saha sacce kate mayhaṃ , visavegena vedhito ;

Abujjhitvāna vuṭṭhāsi , arogo cāsi māṇavo ’’ ti .

Tassattho – mama saccakaraṇena saha samānakālameva tato pubbe visavegena vedhito kampitoV0.224 visaññibhāvena abujjhitvā ṭhito vigatavisattā paṭiladdhasañño sahasā vuṭṭhāsi .

So māṇavo kumāro visavegābhāvena arogo ca ahosīti .

Idāni satthā tassā attano saccakiriyāya paramatthapāramibhāvaṃ dassento ‘‘ saccena me samo natthi , esā me saccapāramī ’’ ti āha .

Taṃ uttānatthamevaM0.239 .

Jātakaṭṭhakathāyaṃ ( jā . aṭṭha .4.10.62) pana ‘‘ mahāsattassa saccakiriyāya kumārassa thanappadesato uddhaṃ visaṃ bhassitvā vigataṃ .

Dārakassa pitu saccakiriyāya kaṭito uddhaṃ , mātu saccakiriyāya avasiṭṭhasarīrato visaṃ bhassitvā vigatan ’’ ti āgataṃ .

Tathā hi vuttaṃ –

‘‘ Yasmā dānaṃ nābhinandiṃ kadāci , disvānahaṃ atithiṃ vāsakāle ;

Na cāpi me appiyataṃ aveduṃ , bahussutā samaṇabrāhmaṇā ca ;

Akāmako vāpi ahaṃ dadāmi , etena saccena suvatthi hotu ;

Hataṃ visaṃ jīvatu yaññadatto .

‘‘ Āsīviso tāta pahūtatejo , yo taṃ adaṃsī patarā udicca ;

Tasmiñca me appiyatāya ajja , pitari ca te natthi koci viseso ;

Etena saccena suvatthi hotu , hataṃ visaṃ jīvatu yaññadatto ’’ ti .

Tattha vāsakāleti vasanatthāya gehaṃ āgatakāle .

Na cāpiP0.248 me appiyataṃ avedun ti bahussutāpi samaṇabrāhmaṇā ayaṃ neva dānaṃ abhinandati , na amheti imaṃ mama appiyabhāvaṃ neva jāniṃsu .

Ahañhi te piyacakkhūhiyeva olokemīti dīpeti .

Etena saccenāti sace ahaṃ dadamānopi vipākaṃ asaddahitvā attano anicchāya demi , anicchabhāvañca me pare na jānanti , etena saccena suvatthi hotūti attho .

Itaragāthāya , tātāti puttaṃ ālapati .

Pahūtatejoti balavaviso .

Patarāti padarā , ayameva vā pāṭho .

Udiccāti uddhaṃ gantvā , vammikabilato uṭṭhahitvāti attho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta yaññadatta , tasmiñca āsivise tava ca pitari appiyabhāvena mayhaṃ koci viseso natthi , tañca pana appiyabhāvaṃ ṭhapetvā ajja mayā na koci jānāpitapubbo , sace etaṃ saccaṃ , etena saccena suvatthi hotūti .

EvaṃM0.240 bodhisatto kumāre aroge jāte tassa pitaraṃ ‘‘ dānaṃ dadantena nāma kammañca phalañcaV0.225 saddahitvā dātabban ’’ ti kammaphalasaddhāya nivesetvā sayaṃ anabhiratiṃ vinodetvā jhānābhiññāyo uppādetvā āyupariyosāne brahmalokaparāyano ahosi .

Tadā maṇḍabyo ānandatthero ahosi , tassa bhariyā visākhā , putto rāhulatthero , āṇimaṇḍabyo sāriputtatthero , kaṇhadīpāyano lokanātho .

Tassa idha pāḷiyā āruḷhā saccapāramī , sesā ca pāramiyo heṭṭhā vuttanayeneva niddhāretabbā .

Tathā anavasesamahābhogapariccāgādayo guṇānubhāvā vibhāvetabbāti .

Kaṇhadīpāyanacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā