7. Kapirājacariyāvaṇṇanā

67. SattameV0.207 yadā ahaṃ kapi āsin ti yasmiṃ kāle ahaṃ kapiyoniyaṃ nibbattitvā vuddhimanvāya nāgabalo thāmasampanno assapotakappamāṇo mahāsarīro kapi homi .

Nadīkūle darīsayeti ekissā nadiyā tīre ekasmiṃ darībhāge yadā vāsaṃ kappemīti attho .

Tadā kira bodhisatto yūthapariharaṇaṃ akatvā ekacaro hutvā vihāsi .

Tassā pana nadiyā vemajjhe eko dīpako nānappakārehi ambapanasādīhi phalarukkhehi sampanno .

BodhisattoP0.228 thāmajavasampannatāya nadiyā orimatīrato uppatitvā dīpakassa pana nadiyā ca majjhe eko piṭṭhipāsāṇo atthi , tasmiṃ patati .

Tato uppatitvā tasmiṃ dīpake patati .

So tattha nānappakārāni phalāphalāni khāditvā sāyaṃ teneva upāyena paccāgantvā attano vasanaṭṭhāne vasitvā punadivasepi tatheva karoti .

Iminā niyāmena vāsaṃ kappesi .

Tasmiṃ pana kāle eko kumbhīlo sapajāpatiko tassaṃ nadiyaṃ vasati .

Tassa bhariyā bodhisattaṃ aparāparaṃ gacchantaṃ disvā tassa hadayamaṃse dohaḷaṃ uppādetvā kumbhīlaṃ āha –

‘‘ mayhaṃ kho , ayyaputta , imassa vānarassa hadayamaṃse dohaḷo uppanno ’’ ti .

So ‘‘ sādhu , bhadde , lacchasī ’’ ti vatvā ‘‘ ajja taṃ sāyaṃ dīpakato āgacchantameva gaṇhissāmī ’’ ti gantvā piṭṭhipāsāṇe nipajji .

Bodhisatto taṃ divasaṃ gocaraṃ caritvāM0.221 sāyanhasamaye dīpake ṭhitova pāsāṇaṃ oloketvā ‘‘ ayaṃ pāsāṇo idāni uccataro khāyati , kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti cintesi .

Mahāsattassa hi udakappamāṇañca pāsāṇappamāṇañca suvavatthāpitameva hoti .

Tenassa etadahosi –

‘‘ ajja imissā nadiyā udakaṃ neva hāyati , atha ca panāyaṃ pāsāṇo mahā hutvā paññāyati , kacci nu kho ettha mayhaṃ gahaṇatthāya kumbhīlo nipanno ’’ ti ?

So ‘‘ vīmaṃsissāmi tāva nan ’’ ti tattheva ṭhatvā pāsāṇena saddhiṃ kathento viya ‘‘ bho , pāsāṇā ’’ ti vatvā paṭivacanaṃ alabhanto yāvatatiyaṃ ‘‘ bho , pāsāṇā ’’ ti āha .

Pāsāṇo paṭivacanaṃ na deti .

Punapi bodhisatto ‘‘ kiṃ , bho pāsāṇa , ajja mayhaṃ paṭivacanaṃ na desī ’’ tiP0.229 āha .

Kumbhīlo ‘‘ addhā ayaṃ pāsāṇo aññesu divasesu vānarindassa paṭivacanaṃ deti maññe , ajja pana mayā ottharitattā na deti , handāhaṃ dassāmissa paṭivacanan ’’ ti cintetvā ‘‘ kiṃ vānarindā ’’ ti āha .

‘‘ Kosi tvan ’’ ti ?

‘‘ Ahaṃ kumbhīlo ’’ tiV0.208 .

‘‘ Kimatthaṃ ettha nipannosī ’’ ti ?

‘‘ Tava hadayaṃ patthayamāno ’’ ti .

Bodhisatto cintesi –

‘‘ añño me gamanamaggo natthi , paṭiruddhaṃ vata me gamanan ’’ ti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ Pīḷito susumārena , gamanaṃ na labhāmahaṃ ’’.

68.

‘‘ Yamhokāse ahaṃ ṭhatvā , orā pāraṃ patāmahaṃ ;

Tatthacchi sattuvadhako , kumbhīlo luddadassano ’’ ti .

Tattha ‘‘ pīḷito susumārenā ’’ ti addhagāthāya vuttamevatthaṃ .

‘‘ Yamhokāse ’’ ti gāthāya pākaṭaṃ karoti .

Tattha yamhokāseti yasmiṃ nadīmajjhe ṭhitapiṭṭhipāsāṇasaṅkhāte padese ṭhatvā .

Orāti dīpakasaṅkhātā oratīrā .

Pāran ti tadā mama vasanaṭṭhānabhūtaṃ nadiyā paratīraṃ .

Patāmahan ti uppatitvā patāmi ahaṃ .

Tatthacchīti tasmiṃ piṭṭhipāsāṇappadese sattu bhūto vadhako ekanteneva ghātako paccatthiko luddadassano ghorarūpo bhayānakadassano nisīdi .

Atha mahāsatto cintesi –

‘‘ añño me gamanamaggo natthi , ajja mayā kumbhīlo vañcetabbo , evañhi ayañca mahatā pāpato mayā parimocito siyā , mayhañca jīvitaṃ laddhan ’’ ti .

So kumbhīlaṃ āha –

‘‘ samma , kumbhīla , ahaṃ tuyhaṃ upari patissāmī ’’ ti .

KumbhīloM0.222 ‘‘ vānarinda , papañcaṃ akatvā ito āgacchāhī ’’ ti āha .

Mahāsatto ‘‘ ahaṃ āgacchāmi , tvaṃ pana attano mukhaṃ vivaritvā maṃ tava santikaṃ āgatakāle gaṇhāhī ’’ ti avoca .

Kumbhīlānañca mukhe vivaṭe akkhīni nimmīlanti .

So taṃ kāraṇaṃ asallakkhento mukhaṃ vivari .

Athassa akkhīni nimmīliṃsu .

So mukhaṃ vivaritvāP0.230 sabbaso nimmīlitakkhī hutvā nipajji .

Mahāsatto tassa tathābhāvaṃ ñatvā dīpakato uppatito gantvā kumbhīlassa matthakaṃ akkamitvā tato uppatanto vijjulatā viya vijjotamāno paratīre aṭṭhāsi .

Tena vuttaṃ –

69.

‘‘ So maṃ asaṃsi ehīti , ahampemīti taṃ vadiṃ ;

Tassa matthakamakkamma , parakūle patiṭṭhahin ’’ ti .

Tattha asaṃsīti abhāsi .

Ahampemīti ahampi āgacchāmīti taṃ kathesiṃ .

YasmāV0.209 pana taṃ dīpakaṃ ambajambupanasādiphalarukkhasaṇḍamaṇḍitaṃ ramaṇīyaṃ nivāsayoggañca ,‘‘ āgacchāmī ’’ ti pana paṭiññāya dinnattā saccaṃ anurakkhanto mahāsattopi ‘‘ āgamissāmevā ’’ ti tathā akāsi .

Tena vuttaṃ –

70.

‘‘ Na tassa alikaṃ bhaṇitaṃ , yathā vācaṃ akāsahan ’’ ti .

Yasmā cetaṃ saccānurakkhaṇaṃ attano jīvitaṃ pariccajitvā kataṃ , tasmā āha –

‘‘ Saccena me samo natthi , esā me saccapāramī ’’ ti .

Kumbhīlo pana taṃ acchariyaṃ disvā ‘‘ iminā vānarindena atiaccherakaṃ katan ’’ ti cintetvā ‘‘ bho vānarinda , imasmiṃ loke catūhi dhammehi samannāgato puggalo amitte abhibhavati , te sabbepi tuyhaṃ abbhantare atthi maññe ’’ ti āha –

‘‘ Yassete caturo dhammā , vānarinda , yathā tava ;

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo , diṭṭhaṃ so ativattatī ’’ ti .( jā .1.2.147);

Tattha yassāti yassa kassaci puggalassa .

Eteti idāni vattabbe paccakkhato dasseti .

Caturo dhammāti cattāro guṇā .

Saccan ti vacīsaccaṃ ,‘‘ mamaM0.223 santikaṃ āgamissāmī ’’ ti vatvā musāvādaṃ akatvā āgato evāti etaṃ te vacīsaccaṃ .

Dhammoti vicāraṇapaññā ,‘‘ evaṃ kate idaṃ nāma bhavissatī ’’ ti pavattā te esā vicāraṇapaññā .

Dhitīti abbocchinnaṃ vīriyaṃ vuccati , etampi te atthi .

Cāgoti attapariccāgo , tvaṃ attānaṃ pariccajitvā mama santikaṃ āgato , yaṃ panāhaṃ gaṇhituṃ nāsakkhiṃ , mayhamevesa dosoP0.231 .

Diṭṭhan ti paccāmittaṃ .

So ativattatīti yassa puggalassa yathā tava evaṃ ete cattāro dhammā atthi , so yathā maṃ tvaṃ ajja atikkanto , tatheva attano paccāmittaṃ atikkamati abhibhavatīti .

Evaṃ kumbhīlo bodhisattaṃ pasaṃsitvā attano vasanaṭṭhānaṃ gato .

Tadā kumbhīlo devadatto ahosi , tassa bhariyā ciñcamāṇavikā , kapirājā pana lokanātho .

TassaV0.210 idhāpi heṭṭhā vuttanayeneva sesapāramiyo niddhāretabbā .

Tathā udakassa pāsāṇassa ca pamāṇavavatthānena idāni pāsāṇo uccataro khāyatīti pariggaṇhanavasena pāsāṇassa upari susumārassa nipannabhāvajānanaṃ , pāsāṇena kathanāpadesena tassatthassa nicchayagamanaṃ , susumārassa upari akkamitvā sahasā paratīre patiṭṭhānavasena sīghakāritāya tassa mahatā pāpato parimocanaṃ , attano jīvitarakkhaṇaṃ , saccavācānurakkhaṇañcāti evamādayo guṇānubhāvā vibhāvetabbāti .

Kapirājacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā