1. Mātuposakacariyāvaṇṇanā

1. DutiyavaggassaM0.111V0.107P0.110 paṭhame kuñjaroti hatthī .

Mātuposakoti andhāya jarājiṇṇāya mātuyā paṭijagganako .

Mahiyāti bhūmiyaṃ .

Guṇenāti sīlaguṇena , tadā mama sadiso natthi .

Bodhisatto hi tadā himavantappadese hatthiyoniyaṃ nibbatti .

So sabbaseto abhirūpo lakkhaṇasampanno mahāhatthī anekahatthisatasahassaparivāro ahosi .

Mātā panassa andhā .

So madhuraphalāphalāni hatthīnaṃ hatthesu datvā mātu peseti .

Hatthino tassā adatvā sayaṃ khādanti .

So pariggaṇhanto taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘ yūthaṃ pahāya mātarameva posessāmī ’’ ti rattibhāge aññesaṃ hatthīnaṃ ajānantānaṃ mātaraṃ gahetvā caṇḍoraṇapabbatapādaṃ gantvā ekaṃ naḷiniṃ upanissāya ṭhitāya pabbataguhāya mātaraṃ ṭhapetvā posesi .

2-3.

Pavane disvā vanacaroti eko vanacarako puriso tasmiṃ mahāvane vicaranto maṃ disvā .

Rañño maṃ paṭivedayīti bārāṇasirañño maṃ ārocesi .

So hi maggamūḷho disaṃ vavatthapetuṃ asakkonto mahantena saddena paridevi .

Bodhisattopi tassa saddaṃ sutvā ‘‘ ayaṃ puriso anātho , na kho panetaṃ patirūpaṃ , yaṃ esa mayi ṭhite idha vinasseyyā ’’ ti tassa santikaṃ gantvā taṃP0.111 bhayena palāyantaṃ disvā ‘‘ ambho purisa , natthi te maṃ nissāya bhayaṃ , mā palāyi , kasmā tvaṃ paridevanto vicarasī ’’ ti pucchitvā ‘‘ sāmi , ahaṃ maggamūḷho ajja me sattamo divaso ’’ ti vutte ‘‘ bho purisa , mā bhāyi , ahaṃ taṃ manussapathe ṭhapessāmī ’’ ti taṃ attano piṭṭhiyaṃ nisīdāpetvā araññato nīharitvā nivatti .

Sopi pāpo ‘‘ nagaraṃ gantvā rañño ārocessāmī ’’ ti rukkhasaññaṃ pabbatasaññañca karontova nikkhamitvā bārāṇasiṃ agamāsi .

Tasmiṃ kāle rañño maṅgalahatthī matoV0.108 .

So puriso rājānaṃ upasaṅkamitvā mahāpurisassa attano diṭṭhabhāvaṃ ārocesi .

Tena vuttaṃ ‘‘ tavānucchavo , mahārāja , gajo vasati kānane ’’ tiādi .

TatthaM0.112 tavānucchavoti tava opavayhaṃ kātuṃ anucchaviko yutto .

Na tassa parikkhāyatthoti tassa gahaṇe gamanupacchedanatthaṃ samantato khaṇitabbaparikkhāya vā kareṇuyā kaṇṇapuṭena attānaṃ paṭicchādetvā khittapāsarajjuyā bandhitabba āḷaka saṅkhātaālānena vā yattha paviṭṭho katthaci gantuṃ na sakkoti , tādisavañcanakāsuyā vā attho payojanaṃ natthi .

Sahagahiteti gahaṇasamakālaṃ eva .

Ehitīti āgamissati .

Rājā imaṃ maggadesakaṃ katvā araññaṃ gantvā ‘‘ iminā vuttaṃ hatthināgaṃ ānehī ’’ ti hatthācariyaṃ saha parivārena pesesi .

So tena saddhiṃ gantvā bodhisattaṃ naḷiniṃ pavisitvā gocaraṃ gaṇhantaṃ passi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ Tassa taṃ vacanaṃ sutvā , rājāpi tuṭṭhamānaso ;

Pesesi hatthidamakaṃ , chekācariyaṃ susikkhitaṃ .

‘‘ Gantvā so hatthidamako , addasa padumassare ;

Bhisamuḷālaṃ uddharantaṃ , yāpanatthāya mātuyā ’’ ti .

Tattha chekācariyan ti hatthibandhanādividhimhi kusalaṃ hatthācariyaṃ .

Susikkhitan ti hatthīnaṃ sikkhāpanavijjāya niṭṭhaṅgamanena suṭṭhu sikkhitaṃ .

6. Viññāya me sīlaguṇan ti ‘‘ bhaddo ayaṃ hatthājānīyo na mando , na caṇḍo , na vomissasīlo vā ’’ ti mama sīlaguṇaṃ jānitvā .

Kathaṃ ?

LakkhaṇaṃP0.112 upadhārayīti susikkhitahatthisippattā mama lakkhaṇaṃ samantato upadhāresi .

Tena so ehi puttāti vatvāna , mama soṇḍāya aggahi .

7. Bodhisatto hatthācariyaṃ disvā –

‘‘ idaṃ bhayaṃ mayhaṃ etassa purisassa santikā uppannaṃ , ahaṃ kho pana mahābalo hatthisahassampi viddhaṃsetuṃ samattho , pahomi kujjhitvā saraṭṭhakaṃ senāvāhanaṃ nāsetuṃ , sace pana kujjhissāmi , sīlaṃ me bhijjissati , tasmā sattīhi koṭṭiyamānopiV0.109 na kujjhissāmī ’’ ti cittaṃ adhiṭṭhāya sīsaṃ onāmetvā niccalova aṭṭhāsi .

Tenāha bhagavā ‘‘ yaṃ me tadā pākatikaṃ , sarīrānugataṃ balan ’’ tiādi .

TatthaM0.113 pākatikan ti sabhāvasiddhaṃ .

Sarīrānugatan ti sarīrameva anugataṃ kāyabalaṃ , na upāyakusalatāsaṅkhātañāṇānugatanti adhippāyo .

Ajja nāgasahassānan ti ajjakāle anekesaṃ hatthisahassānaṃ samuditānaṃ .

Balena samasādisan ti tesaṃ sarīrabalena samasamameva hutvā sadisaṃ , na upamāmattena .

Maṅgalahatthikule hi tadā bodhisatto uppannoti .

8. Yadihaṃ tesaṃ pakuppeyyan ti maṃ gahaṇāya upagatānaṃ tesaṃ ahaṃ yadi kujjheyyaṃ , tesaṃ jīvitamaddane paṭibalo bhaveyyaṃ .

Na kevalaṃ tesaññeva , atha kho yāva rajjampi mānusan ti yato rajjato tesaṃ āgatānaṃ manussānaṃ sabbampi rajjaṃ pothetvā cuṇṇavicuṇṇaṃ kareyyaṃ .

9. Api cāhaṃ sīlarakkhāyāti evaṃ samatthopi ca ahaṃ attani patiṭṭhitāya sīlarakkhāya sīlaguttiyā gutto bandho viya .

Na karomi citte aññathattan ti tassa sīlassa aññathattabhūtaṃ tesaṃ sattānaṃ pothanādividhiṃ mayhaṃ citte na karomi , tattha cittampi na uppādemi .

Pakkhipantaṃ mamāḷaketi ālānatthambhe pakkhipantaṃ ,‘‘ disvāpī ’’ ti vacanaseso .

Kasmāti ce , sīlapāramipūriyā īdisesu ṭhānesu sīlaṃ akhaṇḍentassa me nacirasseva sīlapāramī paripūressatīti sīlapāramiparipūraṇatthaṃ tassa aññathattaṃ citte na karomīti yojanā .

10.‘‘ Yadi te man ’’ ti gāthāyapi sīlarakkhāya daḷhaṃ katvā sīlassaP0.113 adhiṭṭhitabhāvameva dasseti .

Tattha koṭṭeyyun ti bhindeyyuṃ .

Sīlakhaṇḍabhayā mamāti mama sīlassa khaṇḍanabhayena .

Evaṃ pana cintetvā bodhisatte niccale ṭhite hatthācariyo padumasaraṃ otaritvā tassa lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘ ehi puttā ’’ ti rajatadāmasadisāya soṇḍāya gahetvā sattame divase bārāṇasiṃ pāpuṇi .

So antarāmagge vattamānova rañño sāsanaṃ pesesi .

Rājā nagaraṃ alaṅkārāpesi .

Hatthācariyo bodhisattaṃ katagandhaparibhaṇḍaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ hatthisālaṃ netvā vicitrasāṇiyā parikkhipāpetvā rañño ārocesi .

Rājā nānaggarasabhojanaṃ ādāya gantvā bodhisattassaV0.110 dāpesi .

So ‘‘ mātaraṃ vinā gocaraṃ na gaṇhissāmī ’’ ti piṇḍaṃ na gaṇhi .

Yācitopi aggahetvā –

‘‘ SāM0.114 nūnasā kapaṇikā , andhā apariṇāyikā ;

Khāṇuṃ pādena ghaṭṭeti , giriṃ caṇḍoraṇaṃ patī ’’ ti .

–

Āha .

Taṃ sutvā rājā –

‘‘ Kā nu te sā mahānāga , andhā apariṇāyikā ;

Khāṇuṃ pādena ghaṭṭeti , giriṃ caṇḍoraṇaṃ patī ’’ ti .

– pucchitvā –

‘‘ Mātā me sā mahārāja , andhā apariṇāyikā ;

Khāṇuṃ pādena ghaṭṭeti , giriṃ caṇḍoraṇaṃ patī ’’ ti .

–

Vutte ajja sattamo divaso ‘‘ mātā me gocaraṃ na labhitthā ’’ ti vadato imassa gocaraṃ agaṇhantassa .

Tasmā –

‘‘ Muñcathetaṃ mahānāgaṃ , yoyaṃ bharati mātaraṃ ;

Sametu mātarā nāgo , saha sabbehi ñātibhī ’’ ti .

– vatvā muñcāpesi –

‘‘ Mutto ca bandhanā nāgo , muttadāmāya kuñjaro ;

Muhuttaṃ assāsayitvā , agamā yena pabbato ’’ ti .

Tattha kapaṇikāti varākā .

Khāṇuṃ pādena ghaṭṭetīti andhatāya puttaviyogadukkhena ca paridevamānā tattha tattha rukkhakaḷiṅgare pādena ghaṭṭeti .

Caṇḍoraṇaṃ patīti caṇḍoraṇapabbatābhimukhī , tasmiṃ pabbatapāde paribbhamamānāti attho .

Agamā yena pabbatoti so hatthināgoP0.114 bandhanā mutto thokaṃ vissamitvā rañño dasarājadhammagāthāhi dhammaṃ desetvā ‘‘ appamatto hohi , mahārājā ’’ ti ovādaṃ datvā mahājanena gandhamālādīhi pūjiyamāno nagarā nikkhamitvā tadaheva mātarā samāgantvā sabbaṃ pavattiṃ ācikkhi .

Sā tuṭṭhamānasā –

‘‘ CiraṃV0.111 jīvatu so rājā , kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano ;

Yo me puttaṃ pamocesi , sadā vuddhāpacāyikan ’’ ti .( jā .1.11.12)–

Rañño anumodanaṃ akāsi .

Rājā bodhisattassa guṇe pasīditvā naḷiniyā avidūre gāmaṃ māpetvā bodhisattassa mātu cassa nibaddhaṃ vattaṃ paṭṭhapesiM0.115 .

Aparabhāge bodhisatto mātari matāya tassā sarīraparihāraṃ katvā kuraṇḍakaassamapadaṃ nāma gato .

Tasmiṃ pana ṭhāne himavantato otaritvā pañcasatā isayo vasiṃsu .

Taṃ vattaṃ tesaṃ datvā rājā bodhisattassa samānarūpaṃ silāpaṭimaṃ kāretvā mahāsakkāraṃ pavattesi .

Jambudīpavāsino anusaṃvaccharaṃ sannipatitvā hatthimahaṃ nāma kariṃsu .

Tadā rājā ānando ahosi , hatthinī mahāmāyā , vanacarako devadatto , mātuposakahatthināgo lokanātho .

Idhāpi dānapāramiādayo yathārahaṃ niddhāretabbā .

Sīlapāramī pana atisayavatīti sā eva desanaṃ āsnḷahā .

Tathā tiracchānayoniyaṃ uppannopi brahmapubbadevapubbācariyaāhuneyyādibhāvena sabbaññubuddhenapi pasatthabhāvānurūpaṃ mātuyā garucittaṃ upaṭṭhapetvā ‘‘ mātā nāmesā puttassa bahūpakārā , tasmā mātupaṭṭhānaṃ nāma paṇḍitena paññattan ’’ ti manasi katvā anekesaṃ hatthisahassānaṃ issarādhipati mahānubhāvo yūthapati hutvā tehi anuvattiyamāno ekakavihāre antarāyaṃ agaṇetvā yūthaṃ pahāya ekako hutvā upakārikhettaṃ pūjessāmīti mātuposanaṃ , maggamūḷhapurisaṃ disvā anukampāya taṃ gahetvā manussagocarasampāpanaṃ , tena ca katāparādhasahanaṃP0.115 , hatthācariyappamukhānaṃ attānaṃ bandhituṃ āgatapurisānaṃ samatthopi samāno santāsanamattenapi tesaṃ pīḷanā bhavissati , mayhañca sīlassa khaṇḍādibhāvoti tathā akatvā sudantena opavayho viya sukheneva gahaṇūpagamanaṃ , mātaraṃ vinā na kañci ajjhoharissāmīti sattāhampi anāhāratā , imināpāhaṃ bandhāpitoti cittaṃ anuppādetvā rājānaṃ mettāya pharaṇaṃ , tassa ca nānānayehi dhammadesanāti evamādayo idha mahāpurisassa guṇānubhāvā vibhāvetabbā .

Tena vuttaṃ –

‘‘ evaṃ acchariyā ete , abbhutā ca mahesino … pe … dhammassa anudhammato ’’ ti .

Mātuposakacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā