2. Nāthavaggo
1-4.Senāsanasuttādivaṇṇanā
11-14.
Dutiyassa paṭhame nātidūran ti gocaraṭṭhānato aḍḍhagāvutato orabhāgatāya nātidūraṃ .
Nāccāsannan ti pacchimena pamāṇena gocaraṭṭhānato pañcadhanusatikatāya na atiāsannaṃ .
Tāya ca pana nātidūranāccāsannatāya gocaraṭṭhānapaṭiparissayādirahitamaggatāya ca gamanassa ca āgamanassa ca yuttarūpattā gamanāgamanasampannaṃ .
Divasabhāge mahājanasaṃkiṇṇatābhāvena divā appākiṇṇaṃ .
Abhāvattho hi ayaṃ appa -saddo ‘‘ appiccho ’’ tiādīsu viya .
Rattiyaṃ manussasaddābhāvena rattiṃ appasaddaṃ .
Sabbadāpi janasannipātanigghosābhāvena appanigghosaṃ .
Appakasirenāti
V3.285 akasirena sukheneva .Sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā .
Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā .
Tamuggahadhāraṇena sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena ca āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā .
Suttābhidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā .
Vinayassa dhāraṇena vinayadharā .
Tesaṃ dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā .
Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati .
Atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti .
Idaṃ , bhante , kathaṃ , imassa ko atthoti paripucchāparipañhākāradassanaṃ .
Avivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti .
Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttāniṃ karonti .
Kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā hetutāya gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷippadesesu yāthāvato vinicchayappadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti .
Ettha
M3.307 ca nātidūraṃ nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannanti ekaṃ aṅgaṃ , divā appākiṇṇaṃ , rattiṃ appasaddaṃ , appanigghosanti ekaṃ , appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ekaṃ , tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa … pe … parikkhārāti ekaṃ , tasmiṃ kho pana senāsane therā … pe … kaṅkhaṃ paṭivinodentīti ekaṃ .Evaṃ pañca aṅgāni veditabbāni .
Dutiyādīni uttānatthāni .
Senāsanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
5-6.Appamādasuttādivaṇṇanā
15-16.
Pañcame kārāpakaappamādo nāma ‘‘ ime akusalā dhammā pahātabbā , ime kusalā dhammā upasampādetabbā ’’ ti taṃtaṃparivajjetabbavajjanasampādetabbasampādanavasena pavatto appamādo .
Esāti appamādo .
Lokiyova na lokuttaro .
Ayañcāti ca esāti ca appamādameva vadati .
Tesan ti cātubhūmakadhammānaṃ .
Paṭilābhakattenāti paṭilābhāpanakattena .
Jaṅgalānan ti jaṅgalacārīnaṃ .
Jaṅgala-saddo cettha kharabhāvasāmaññena pathavīpariyāyo , na anupaṭṭhānavidūradesavācī .
Tenāha ‘‘ pathavītalacārīnan ’’ ti .
Padānaṃ vuccamānattā ‘‘ sapādakapāṇānan ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Samodhānan ti antogadhabhāvaṃ .
Tenāha ‘‘ odhānaṃ pakkhepan ’’ ti .
‘‘ Upakkhepan ’’ tipi paṭhanti , upanetvā pakkhipitabbanti attho .
Vassikāya pupphaṃ vassikaṃ yathā ‘‘ āmalakiyā phalaṃ āmalakan ’’ ti .
Mahātalasmin ti uparipāsāde .
Chaṭṭhaṃ uttānameva .
Appamādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
7-8.Paṭhamanāthasuttādivaṇṇanā
17-18.
Sattame
V3.286 yehi sīlādīhi samannāgato bhikkhu dhammasaraṇatāya dhammeneva nāthati āsīsati abhibhavatīti nātho vuccati , teM3.308 tassa nāthabhāvakarā dhammā nāthakaraṇāti vuttāti āha ‘‘ attano sanāthabhāvakarā patiṭṭhakarāti attho ’’ ti .Tattha attano patiṭṭhakarāti yassa nāthabhāvakarā , tassa attano patiṭṭhāvidhāyino .
Appatiṭṭho anātho , sappatiṭṭho sanāthoti patiṭṭhattho nātha-saddo .
Kalyāṇaguṇayogato kalyāṇāti dassento ‘‘ sīlādiguṇasampannā ’’ ti āha .
Mijjanalakkhaṇā mettā etassa atthīti mitto .
So vuttanayena kalyāṇo assa atthīti tassa atthitāmattaṃ kalyāṇamittapadena vuttaṃ .
Assa tena sabbakālaṃ avijahitavāsoti taṃ dassetuṃ ‘‘ kalyāṇasahāyo ’’ ti vuttanti āha ‘‘ tevassā ’’ ti .
Te eva kalyāṇamittā assa bhikkhuno .
Saha ayanatoti saha pavattanato .
Asamodhāne cittena , samodhāne pana cittena ceva kāyena ca sampavaṅko .
Sukhaṃ vaco etasmiṃ anukūlagāhimhi ādaragāravavati puggaleti suvaco .
Tenāha ‘‘ sukhena vattabbo ’’ tiādi .
Khamoti khanto .
Tamevassa khamabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ gāḷhenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Vāmatoti micchā , ayoniso vā gaṇhāti .
Paṭippharatīti paṭāṇikabhāvena tiṭṭhati .
Padakkhiṇaṃ gaṇhātīti sammā , yoniso vā gaṇhāti .
Uccāvacānīti vipulakhuddakāni .
Tatrupagamaniyāyāti tatra tatra mahante khuddake ca kamme sādhanavasena upāyena upagacchantiyā , tassa tassa kammassa nipphādane samatthāyāti attho .
Tatrupāyāyāti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya .
Dhamme assa kāmoti dhammakāmoti byadhikaraṇānampi bāhirattho samāso hotīti katvā vuttaṃ .
Kāmetabbato vā piyāyitabbato kāmo , dhammo .
Dhammo kāmo assāti dhammakāmo .
Dhammoti pariyattidhammo adhippetoti āha ‘‘ tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho ’’ ti .
Samudāharaṇaṃ kathanaṃ samudāhāro , piyo samudāhāro etassāti piyasamudāhāro .
Sayañcāti ettha ca -saddena ‘‘ sakkaccan ’’ ti padaṃ anukaḍḍhati .
Tena sayañca sakkaccaṃ desetukāmo hotīti yojanā .
Abhidhammo satta pakaraṇāni ‘‘ adhiko abhivisiṭṭho ca pariyattidhammo ’’ ti katvā .
Vinayo ubhatovibhaṅgā
M3.309 vinayanato kāyavācānaṃ .Abhivinayo khandhakaparivārā visesato ābhisamācārikadhammakittanato .
Ābhisamācārikadhammapāripūrivaseneva hi ādibrahmacariyakadhammapāripūrī .
Dhammo eva piṭakadvayassapi pariyattidhammabhāvato .
Maggaphalāni abhidhammo ‘‘ nibbānadhammassa
V3.287 abhimukho ’’ ti katvā .Kilesavūpasamakaraṇaṃ pubbabhāgiyā tisso sikkhā saṅkhepato vivaṭṭanissito samatho vipassanā ca .
Uḷārapāmojjoti balavapāmojjo .
Kāraṇattheti nimittatthe .
Kusaladhammanimittaṃ hissa vīriyārambho .
Tenāha ‘‘ tesaṃ adhigamatthāyā ’’ ti .
Kusalesu dhammesūti vā nipphādetabbe bhummaṃ yathā ‘‘ cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānan ’’ ti .
Aṭṭhame natthi vattabbaṃ .
Paṭhamanāthasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā
19. Navame ariyānaṃ eva āvāsāti ariyāvāsā anariyānaṃ tādisānaṃ asambhavato .
Ariyāti cettha ukkaṭṭhaniddesena khīṇāsavā gahitā .
Te ca yasmā tehi sabbakālaṃ avijahitavāsā eva , tasmā vuttaṃ ‘‘ te āvasiṃsu āvasanti āvasissantī ’’ ti .
Tattha āvasiṃsūti nissāya āvasiṃsu .
Pañcaṅgavippahīnatādayo hi ariyānaṃ apassayā .
Tesu pañcaṅgavippahānapaccekasaccapanodanaesanāosaṭṭhāni ,‘‘ saṅkhāyekaṃ paṭisevati , adhivāseti parivajjeti vinodetī ’’ ti ( dī . ni .3.308; ma . ni .2.168; a . ni .10.20) vuttesu apassenesu vinodanañca maggakiccāneva , itare maggena ca samijjhantīti .
Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā
20. Dasame kasmā pana bhagavā kurusu viharanto imaṃ suttaṃ abhāsīti āha ‘‘ yasmā ’’ tiādi .
Kururaṭṭhaṃ kira tadā tannivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā
M3.310 yebhuyyena suppaṭipannatāya pubbe ca katapuññatābalena vā tadā utuādisampattiyuttameva ahosi .Keci pana ‘‘ pubbe pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hoti .
Bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ raṭṭhaṃ ahosī ’’ ti vadanti .
Tattha bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo utupaccayādisampannattā tassa raṭṭhassa sappāyautupaccayasevanena niccaṃ kallasarīrā kallacittā ca honti .
Te cittasarīrakallatāya anuggahitapaññābalā gambhīrakathaṃ paṭiggahetuṃ samatthā paṭiccasamuppādanissitānaṃ
V3.288 gambhīrapaññānañca kārakā honti .Tenāha ‘‘ kururaṭṭhavāsino bhikkhū gambhīrapaññākārakā ’’ tiādi .
Yuttappayuttāti satipaṭṭhānabhāvanāya yuttā ceva payuttā ca .
Tasmiñhi ( dī . ni . aṭṭha .2.373; ma . ni . aṭṭha .1.106) janapade catasso parisā pakatiyāva satipaṭṭhānabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti , antamaso dāsakammakaraparijanāpi satipaṭṭhānappaṭisaṃyuttameva kathaṃ kathenti .
Udakatitthasuttakantanaṭṭhānādīsupi niratthakakathā nāma nappavattati .
Sace kāci itthī ,‘‘ amma , tvaṃ kataraṃ satipaṭṭhānabhāvanaṃ manasi karosī ’’ ti pucchitā ‘‘ na kiñcī ’’ ti vadati , taṃ garahanti ‘‘ dhīratthu tava jīvitaṃ , jīvamānāpi tvaṃ matasadisā ’’ ti .
Atha naṃ ‘‘ mā dāni puna evamakāsī ’’ ti ovaditvā aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti .
Yā pana ‘‘ ahaṃ asukaṃ satipaṭṭhānaṃ nāma manasi karomī ’’ ti vadati , tassā ‘‘ sādhu sādhū ’’ ti sādhukāraṃ datvā ‘‘ tava jīvitaṃ sujīvitaṃ , tvaṃ nāma manussattaṃ pattā , tavatthāya sammāsambuddho uppanno ’’ tiādīhi pasaṃsanti .
Na kevalañcettha manussajātikāyeva satipaṭṭhānamanasikārayuttā , te nissāya viharantā tiracchānagatāpi .
Tatridaṃ vatthu – eko kira naṭako suvapotakaṃ gahetvā sikkhāpento vicarati .
So bhikkhuniupassayaṃ upanissāya vasitvā gamanakāle suvapotakaṃ pamussitvā gato .
Taṃ sāmaṇeriyo gahetvā paṭijaggiṃsu ,‘‘ buddharakkhito ’’ ti cassa nāmaṃ akaṃsu .
Taṃ ekadivasaṃ purato nisinnaṃ disvā mahātherī āha ‘‘ buddharakkhitā ’’ ti .
Kiṃ , ayyoti .
Atthi te koci bhāvanāmanasikāroti ?
Natthayyeti .
Āvuso
M3.311 , pabbajitānaṃ santike vasantena nāma vissaṭṭhaattabhāvena bhavituṃ na vaṭṭati , kocideva manasikāro icchitabbo , tvaṃ pana aññaṃ na sakkhissasi ,‘‘ aṭṭhi aṭṭhī ’’ ti sajjhāyaṃ karohīti .So theriyā ovāde ṭhatvā ‘‘ aṭṭhi aṭṭhī ’’ ti sajjhāyanto carati .
Taṃ ekadivasaṃ pātova toraṇagge nisīditvā bālātapaṃ tapamānaṃ eko sakuṇo nakhapañjarena aggahesi .
So ‘‘ kiri kirī ’’ ti saddamakāsi .
Sāmaṇeriyo sutvā ,‘‘ ayye , buddharakkhito sakuṇena gahito , mocema nan ’’ ti leḍḍuādīni gahetvā anubandhitvā mocesuṃ .
Taṃ ānetvā purato ṭhapitaṃ therī āha ,‘‘ buddharakkhita , sakuṇena gahitakāle kiṃ cintesī ’’ ti .
Ayye , na aññaṃ cintesiṃ ,‘‘ aṭṭhipuñjova aṭṭhipuñjaṃ gahetvā gacchati , katarasmiṃ ṭhāne vippakirissatī ’’ ti evaṃ , ayye , aṭṭhipuñjameva cintesinti .
Sādhu sādhu , buddharakkhita
V3.289 , anāgate bhavakkhayassa te paccayo bhavissatīti .Evaṃ tattha tiracchānagatāpi satipaṭṭhānamanasikārayuttā .
Dīghanikāyādīsu mahānidānādīnīti dīghanikāye mahānidānaṃ ( dī . ni .2.95 ādayo ) satipaṭṭhānaṃ ( dī . ni .2.372 ādayo ) majjhimanikāye satipaṭṭhānaṃ ( ma . ni .1.105 ādayo ) sāropamaṃ ( ma . ni .1.307 ādayo ) rukkhopamaṃ raṭṭhapālaṃ māgaṇḍiyaṃ āneñjasappāyanti ( ma . ni .3.66 ādayo ) evamādīni .
Ñāṇādayoti ñāṇañceva taṃsampayuttadhammā ca .
Tenāha ‘‘ ñāṇanti vutte ’’ tiādi .
Ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato .
Mahācittānīti aṭṭhapi mahākiriyacittāni labbhanti ‘‘ satatavihārā ’’ ti vacanato ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattijotanato .
Dasa cittānīti aṭṭha mahākiriyacittāni hasituppādavoṭṭhabbanacittehi saddhiṃ dasa cittāni labbhanti .
Arajjanādussanavasena pavatti tesampi sādhāraṇāti .
‘‘ Upekkhako viharatī ’’ ti vacanato chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ somanassaṃ kathaṃ labbhatīti āha ‘‘ āsevanavasena labbhatī ’’ ti .
Kiñcāpi khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatto viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato .
Kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ
M3.312 , tattha yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ somanassasahagataṃ hutvā pavattateva , tañca kho pubbāsevanavasena .Tena vuttaṃ ‘‘ āsevanavasena labbhatī ’’ ti .
Ārakkhakiccaṃ sādheti sativepullappattattā .
Caratotiādinā niccasamādānaṃ dasseti , taṃ vikkhepābhāvena daṭṭhabbaṃ .
Pabbajjūpagatāti yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā , na samitapāpā .
Bhovādinoti jātimattabrāhmaṇe vadati .
Pāṭekkasaccānīti tehi tehi diṭṭhigatikehi pāṭiyekkaṃ gahitāni ‘‘ idameva saccan ’’ ti abhiniviṭṭhāni diṭṭhisaccādīni .
Tānipi hi ‘‘ idameva saccan ’’ ti gahaṇaṃ upādāya ‘‘ saccānī ’’ ti voharīyanti .
Tenāha ‘‘ idamevā ’’ tiādi .
Nīhaṭānīti attano santānato nīharitāni apanītāni .
Gahitaggahaṇassāti ariyamaggādhigamato pubbe gahitassa diṭṭhiggāhassa .
Vissaṭṭhabhāvavevacanānīti ariyamaggena sabbaso pariccāgabhāvassa adhivacanāni .
Natthi etāsaṃ vayo vekallanti avayāti āha ‘‘ anūnā ’’ ti , anavasesoti attho .
Esanāti
V3.290 kāmesanādayo .Maggassa kiccanipphatti kathitā rāgādīnaṃ pahīnabhāvadīpanato .
Paccavekkhaṇaphalaṃ kathitan ti paccavekkhaṇamukhena ariyaphalaṃ kathitaṃ .
Adhigate hi aggaphale sabbaso rāgādīnaṃ anuppādadhammataṃ pajānāti , tañca pajānanaṃ paccavekkhaṇañāṇanti .
Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Nāthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .