3. Mahāvaggo
1. Sīhanādasuttavaṇṇanā
21. Tatiyassa paṭhame visamaṭṭhānesūti papātādīsu visamaṭṭhānesu .
‘‘ Aññehi asādhāraṇānī ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu cetāni sāvakānampi ekaccānaṃ uppajjantīti ?
Kāmaṃ uppajjanti , yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni , na tādisāni tadaññesaṃ kadācipi uppajjantīti aññehi asādhāraṇānīti
M3.313 .Tenāha ‘‘ tathāgatasseva balānī ’’ ti .
Imameva hi yathāvuttalesaṃ apekkhitvā tadabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇasamaññā niruḷhā .
Kāmaṃ ñāṇabalānaṃ ñāṇasambhāro visesapaccayo , puññasambhāropi pana nesaṃ paccayo eva .
Ñāṇasambhārassapi vā puññasambhārabhāvato ‘‘ puññussayasampattiyā āgatānī ’’ ti vuttaṃ .
Pakatihatthikulan ti ( saṃ . ni . ṭī .2.2.22) giricaranadicaravanacarādippabhedā gocariyakālāvakanāmā sabbāpi balena pākatikā hatthijāti .
Dasannaṃ purisānan ti thāmamajjhimānaṃ dasannaṃ purisānaṃ .
Ekassa tathāgatassa kāyabalanti ānetvā sambandho .
Ekassāti ca tathā heṭṭhā kathāyaṃ āgatattā desanāsotena vuttaṃ .
Nārāyanasaṅghātabalan ti ettha nārā vuccanti rasmiyo .
Tā bahū nānāvidhā ito uppajjantīti nārāyanaṃ , vajiraṃ , tasmā nārāyanasaṅghātabalan ti vajirasaṅghātabalanti attho .
Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ āgatameva , na kāyabalaṃ viya aṭṭhakathāruḷhamevāti adhippāyo .
Saṃyuttake
V3.291 ( saṃ . ni .2.33) āgatāni tesattati ñāṇāni , sattasattati ñāṇānīti vuttaṃ , tattha ( vibha . mūlaṭī .760) pana nidānavagge sattasattati āgatāni catucattārīsañca .Tesattati pana paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .1.1) sutamayādīni āgatāni dissanti , na saṃyuttake .
Aññānipīti etena ñāṇavatthuvibhaṅge ( vibha .751 ādayo ) ekakādivasena vuttāni , aññattha ca ‘‘ pubbante ñāṇan ’’ tiādinā ( dha . sa .1063) brahmajālādīsu ca ‘‘ tayidaṃ tathāgato pajānāti ‘ imāni diṭṭhiṭṭhānāni evaṃ gahitānī ’ ti ’’ ādinā ( dī . ni .1.36) vuttāni anekāni ñāṇappabhedāni saṅgaṇhāti .
Yāthāvappaṭivedhato sayañca akampiyaṃ puggalañca taṃsamaṅginaṃ neyyesu adhibalaṃ karotīti āha ‘‘ akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena cā ’’ ti .
Usabhassa idanti āsabhaṃ , seṭṭhaṭṭhānaṃ .
Sabbaññutāpaṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti , aṭṭha vā parisā upasaṅkamantīti āsabhā , pubbabuddhā .
Idaṃ panāti buddhānaṃ ṭhānaṃ sabbaññutameva vadati .
Tiṭṭhamānovāti avadantopi tiṭṭhamānova paṭijānāti nāmāti attho .
Upagacchatīti anujānāti .
Aṭṭhasu
M3.314 parisāsūti ‘‘ abhijānāmi kho panāhaṃ , sāriputta , anekasataṃ khattiyaparisaṃ … pe … tatra vata maṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā okkamissatīti nimittametaṃ , sāriputta , na samanupassāmī ’’ ti ( ma . ni .1.151) vuttāsu aṭṭhasu parisāsu .Abhītanādaṃ nadatīti parato dassitañāṇayogena dasabalohanti abhītanādaṃ nadati .
Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ paṭivedhoti ‘‘ phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphatti parassa avabujjhanamattena hotīti ‘‘ aññāsikoṇḍaññassa sotāpattiphalakkhaṇe pavattaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇapavatti tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ pavattitacakkassa cakkavattino cakkaratanassa ṭhānaṃ viya .
Tiṭṭhatīti vuttaṃ , kiṃ bhūmiyaṃ puriso viya , noti āha ‘‘ tadāyattavuttitāyā ’’ ti .
Ṭhānan ti cettha attalābho dharamānatā ca , na gatinivattīti āha ‘‘ uppajjati ceva pavattati cā ’’ ti .
Yattha panetaṃ dasabalañāṇaṃ vitthāritaṃ , taṃ dassento ‘‘ abhidhamme panā ’’ tiādimāha .
Sesesupi eseva nayo .
Samādiyantīti
V3.292 samādānāni , tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘ samādiyitvā katānan ’’ ti .Kammameva vā kammasamādānan ti etena samādāna saddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya .
Gatīti nirayādigatiyo .
Upadhīti attabhāvo .
Kāloti kammassa vipaccanārahakālo .
Payogoti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā .
Agatigāminin ti nibbānagāminiṃ .
Vuttañhi ‘‘ nibbānañcāhaṃ , sāriputta , pajānāmi nibbānagāminiñca paṭipadan ’’ ti ( ma . ni .1.153).
Bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu kāmaṃ sabbesampi cetanā tassevekassa jīvitindriyārammaṇā , taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ .
Tesu ( vibha . aṭṭha .811) hi eko ādarena chandajāto karoti , eko ‘‘ ehi tvampi karohī ’’ ti parehi nippīḷito karoti , eko samānacchando viya hutvā appaṭibāhamāno vicarati .
Tesu eko teneva kammena niraye nibbattati , eko tiracchānayoniyaṃ , eko
M3.315 pettivisaye .Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva ‘‘ iminā nīhārena āyūhitattā esa niraye nibbattissati , esa tiracchānayoniyaṃ , esa pettivisaye ’’ ti jānāti .
Niraye nibbattamānampi ‘‘ esa mahāniraye nibbattissati , esa ussadaniraye ’’ ti jānāti .
Tiracchānayoniyaṃ nibbattamānampi ‘‘ esa apādako bhavissati , esa dvipādako , esa catuppado , esa bahuppado ’’ ti jānāti .
Pettivisaye nibbattamānampi ‘‘ esa nijjhāmataṇhiko bhavissati , esa khuppipāsiko , esa paradattūpajīvī ’’ ti jānāti .
Tesu ca kammesu ‘‘ idaṃ kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhissati , idaṃ aññena dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkaṃ bhavissatī ’’ ti jānāti .
Tathā sakalagāmavāsikesu ekato piṇḍapātaṃ dadamānesu kāmaṃ sabbesampi cetanā piṇḍapātārammaṇāva , taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ .
Tesu hi eko ādarena karotīti sabbaṃ purimasadisaṃ , tasmā tesu keci devaloke nibbattanti , keci manussaloke .
Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva jānāti .
‘‘ Iminā nīhārena āyūhitattā esa manussaloke nibbattissati , esa devaloke .
Tatthāpi esa khattiyakule , esa brāhmaṇakule , esa vessakule , esa suddakule , esa paranimmitavasavattīsu , esa nimmānaratīsu , esa tusitesu , esa yāmesu , esa tāvatiṃsesu , esa cātumahārājikesu , esa bhummadevesū ’’ tiādinā tattha tattha hīnapaṇītasuvaṇṇadubbaṇṇaappaparivāramahāparivāratādibhedaṃ taṃ taṃ visesaṃ āyūhanakkhaṇeyeva jānāti .
Tathā
V3.293 vipassanaṃ paṭṭhapentesuyeva ‘‘ iminā nīhārena esa kiñci sallakkhetuṃ na sakkhissati , esa mahābhūtamattameva vavatthapessati , esa rūpapariggaheyeva ṭhassati , esa arūpapariggaheyeva , esa nāmarūpapariggaheyeva , esa paccayapariggaheyeva , esa lakkhaṇārammaṇikavipassanāyameva , esa paṭhamaphaleyeva , esa dutiyaphaleyeva , esa tatiyaphaleyeva , esa arahattaṃ pāpuṇissatī ’’ ti jānāti .Kasiṇaparikammaṃ karontesupi ‘‘ imassa parikammamattameva bhavissati , esa nimittaṃ uppādessati , esa appanaṃ eva pāpuṇissati , esa jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ gaṇhissatī ’’ ti jānāti .
Tenāha ‘‘ imassa cetanā ’’ tiādi .
Kāmanato
M3.316 kāmetabbato kāmappaṭisaṃyuttato ca dhātu kāmadhātu .Ādi -saddena byāpādadhāturūpadhātuādīnaṃ saṅgaho .
Vilakkhaṇatāyāti visadisasabhāvatāya .
Khandhāyatanadhātulokan ti anekadhātuṃ nānādhātuṃ khandhalokaṃ āyatanalokaṃ dhātulokaṃ yathābhūtaṃ pajānātīti yojanā .
‘‘ Ayaṃ rūpakkhandho nāma … pe … ayaṃ viññāṇakkhandho nāma .
Tesupi ekavidhena rūpakkhandho , ekādasavidhena rūpakkhandho .
Ekavidhena vedanākkhandho , bahuvidhena vedanākkhandho .
Ekavidhena saññākkhandho … pe … saṅkhārakkhandho … pe … viññāṇakkhandho , bahuvidhena viññāṇakkhandho ’’ ti evaṃ tāva khandhalokassa ,‘‘ idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma … pe … idaṃ dhammāyatanaṃ nāma .
Tattha dasāyatanā kāmāvacarā , dve cātubhūmakā ’’ tiādinā āyatanalokassa ,‘‘ ayaṃ cakkhudhātu nāma … pe … ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma .
Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā , dve cātubhūmakā ’’ tiādinā dhātulokassa anekasabhāvaṃ nānāsabhāvañca pajānāti .
Na kevalaṃ upādinnasaṅkhāralokasseva , atha kho anupādinnakasaṅkhāralokassapi ‘‘ imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto , imassa kāḷo , imassa maṭṭho , imassa sakaṇṭako , imassa bahalattaco , imassa tanuttaco , imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ , imassa pupphaṃ nīlaṃ pītaṃ lohitaṃ odātaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ , imassa phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ dussaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ ambilaṃ kasāvaṃ , imassa kaṇṭako tikhiṇo kuṇṭho ujuko kuṭilo tambo kāḷo odāto hotī ’’ tiādinā pajānāti .
Sabbaññubuddhānaṃ eva hi etaṃ balaṃ , na aññesaṃ .
Nānādhimuttikatan ti nānajjhāsayataṃ .
Adhimutti nāma ajjhāsayadhātu ajjhāsayasabhāvo .
So pana hīnapaṇītatāsāmaññena pāḷiyaṃ dvidhāva vuttopi hīnapaṇītādibhedena anekavidhoti āha ‘‘ hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvan ’’ ti .
Tattha ye ye sattā yaṃyaṃadhimuttikā , te
V3.294 te taṃtadadhimuttike eva sevanti bhajanti payirupāsanti dhātusabhāgato .Yathā gūthādīnaṃ dhātūnaṃ sabhāvo eso , yaṃ gūthādīhi eva saṃsandanti samenti , evaṃ hīnajjhāsayā dussīlādīheva saṃsandanti samenti , sampannasīlādayo ca sampannasīlādīheva .
Taṃ nesaṃ nānādhimuttikataṃ bhagavā yathābhūtaṃ pajānātīti .
Vuddhiṃ
M3.317 hāniñcāti paccayavisesena sāmatthiyato adhikataṃ anadhikatañca .Indriyaparopariyattañāṇaniddese ( vibha .814; paṭi . ma .113)‘‘ āsayaṃ jānāti , anusayaṃ jānātī ’’ ti āsayādijānanaṃ kasmā niddiṭṭhanti ?
Āsayajānanādinā yehi indriyehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti , tesaṃ jānanassa vibhāvanato .
Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā , indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balavatā ca siddhā hoti .
Tattha āsayanti yattha sattā nivasanti , taṃ tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ , diṭṭhigataṃ vā yathābhūtañāṇaṃ vā āsayo , anusayo appahīnabhāvena thāmagato kileso .
Taṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ jānanto tesaṃ tesaṃ diṭṭhigatānaṃ vipassanāmaggañāṇānañca appavattikkhaṇepi jānāti .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Kāmaṃ sevantaṃyeva bhagavā jānāti –
‘ ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto ’ ti .
Kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti –
‘ ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto ’ ti .
Nekkhammaṃ sevantaṃyeva jānāti .
Byāpādaṃ , abyāpādaṃ , thinamiddhaṃ , ālokasaññaṃ sevantaṃyeva jānāti –
‘ ayaṃ puggalo thinamiddhagaruko thinamiddhāsayo thinamiddhādhimutto ’’’ ti ( paṭi . ma .1.113).
Paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānan ti rūpāvacarānaṃ paṭhamādīnaṃ paccanīkajjhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhāpanaṭṭhena ca jhānānaṃ .
Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ .
Aṭṭhannaṃ vimokkhānan ti ettha paṭipāṭiyā satta appitappitakkhaṇe paccanīkadhammehi vimuccanato ārammaṇe ca adhimuccanato vimokkhā nāma .
Aṭṭhamo pana sabbaso saññāvedayitehi vimuttattā apagamavimokkho nāma .
Catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānasamādhi savitakkasavicāro nāma .
Pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi avitakkavicāramatto .
Nayadvayepi upari tīsu jhānesu samādhi avitakkaavicāro .
Samāpattīsu paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ , samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato , nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ .
Hānabhāgiyadhamman ti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ
V3.295 .Visesabhāgiyadhamman ti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ
M3.318 dutiyajjhānādipakkhandanaṃ .Iti saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyā dhammāti dassitāni .
Tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā ca dhammasaddena vuttā .
Tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati .
Vodānan ti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ .
Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā ‘‘ vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Keci pana ‘‘ nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī ’’ ti vadanti .
Te ‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo ’’ ti imāya pāḷiyā ( paṭṭhā .1.1.417) paṭisedhetabbā .
Yo samāpattilābhī samāno eva ‘‘ na lābhīmhī ’’ ti , kammaṭṭhānaṃ samānaṃ eva ‘‘ na kammaṭṭhānan ’’ ti saññī hoti , so sampattiṃyeva samānaṃ ‘‘ vipattī ’’ ti paccetīti veditabbo .
Na tathā daṭṭhabban ti yathā paravādinā vuttaṃ , tathā na daṭṭhabbaṃ .
Sakasakakiccameva jānātīti ṭhānāṭṭhānajānanādisakasakameva kiccaṃ kātuṃ jānāti , yathāsakameva visayaṃ paṭivijjhatīti attho .
Tampīti tehi dasabalañāṇehi jānitabbampi .
Kammavipākantaramevāti kammantarassa vipākantarameva jānāti .
Cetanācetanāsampayuttadhamme nirayādinibbānagāminippaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha ‘‘ kammaparicchedamevā ’’ ti .
Dhātunānattañca dhātunānattakāraṇañca dhātunānattakāraṇan ti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo .
Tañhi ñāṇaṃ tadubhayampi jānāti .
‘‘ Imāya nāma dhātuyā ussannattā ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .812) tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ .
Saccaparicchedamevāti pariññābhisamayādivasena saccānaṃ paricchinnameva .
Appetuṃ na sakkoti aṭṭhamanavamabalāni viya taṃsadisaṃ , iddhividhañāṇamiva vikubbituṃ .
Etenassa balasadisatañca nivāreti .
Jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ vikubbituñca .
Yadipi hi jhānādipaccavekkhaṇañāṇaṃ sattamabalanti tassa savitakkasavicāratā vuttā , tathāpi jhānādīhi vinā paccavekkhaṇā natthīti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ ‘‘ jhānaṃ hutvā appetuṃ , iddhi hutvā vikubbituñca na sakkotī ’’ ti vuttaṃ , na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvatoti daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ
M3.319 kiccavisesavasenapi dasabalañāṇasabbaññutaññāṇavisesaṃ dassetvā idāni vitakkattikabhūmantaravasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .Paṭipāṭiyātiādito paṭṭhāya paṭipāṭiyā .
Anupadavaṇṇanaṃ
V3.296 ñatvā veditabbānīti sambandho .Kilesāvaraṇaṃ niyatamicchādiṭṭhi .
Kilesāvaraṇassa abhāvo āsavakkhayañāṇādhigamassa ṭhānaṃ , tabbhāvo aṭṭhānaṃ .
Anadhigamassa pana tadubhayampi yathākkamaṃ aṭṭhānaṃ ṭhānañcāti tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘ lokiya … pe … dassanato cā ’’ ti āha .
Tattha lokiyasammādiṭṭhiyā ṭhiti āsavakkhayādhigamassa ṭhānaṃ kilesāvaraṇābhāvassa kāraṇattā .
Sā hi tasmiṃ sati na hoti , asati ca hoti .
Etena tassā aṭṭhitiyā tassa aṭṭhānatā vuttā eva .
Nesaṃ veneyyasattānaṃ .
Dhātuvemattadassanatoti kāmadhātuādīnaṃ pavattibhedadassanato , yadaggena dhātuvemattaṃ jānāti , tadaggena cariyādivisesampi jānāti .
Dhātuvemattadassanatoti vā dhammadhātuvemattadassanato .
Sabbāpi hi cariyā dhammadhātupariyāpannā evāti .
Payogaṃ anādiyitvāpi santatimahāmattādīnaṃ viya .
Dibbacakkhānubhāvato pattabbenāti ettha dibbacakkhunā parassa hadayavatthusannissayalohitavaṇṇadassanamukhena tadā pavattamānacittajānanatthaṃ parikammakaraṇaṃ nāma sāvakānaṃ , tañca kho ādikammikānaṃ , yato dibbacakkhuānubhāvato cetopariyañāṇassa pattabbatā siyā .
Buddhānaṃ pana yadipi āsavakkhayañāṇādhigamato pageva dibbacakkhuñāṇādhigamo , tathāpi tathāparikammakaraṇaṃ natthi vijjāttayasiddhiyā sijjhanato .
Sesābhiññāttaye cetopariyañāṇaṃ dibbacakkhuñāṇādhigamena pattanti ca vattabbataṃ labhatīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .