(7)2. Yamakavaggo
1-7.Avijjāsuttādivaṇṇanā
61-67.
Dutiyassa
V3.309 paṭhamādīni uttānatthāni .Sattame naḷakapānaketi evaṃnāmake nigame .
Pubbe kira ( jā . aṭṭha .1.1.19 ādayo ) amhākaṃ bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbatto
M3.334 mahākāyo kapirājā hutvā anekasatavānarasahassaparivuto pabbatapāde vicari , paññavā kho pana hoti mahāpañño .So parisaṃ evaṃ ovadati ,‘‘ tātā , imasmiṃ pabbatapāde visaphalāni honti , amanussapariggahitā pokkharaṇikā nāma honti , tumhe pubbe khāditapubbāneva phalāni khādatha , pītapubbāneva pānīyāni pivatha , ettha vo paṭipucchitakiccaṃ natthī ’’ ti .
Te apītapubbaṃ disvā sahasāva apivitvā samantā paridhāvitvā mahāsattassa āgamanaṃ olokayamānā nisīdiṃsu .
Mahāsatto āgantvā ‘‘ kiṃ , tātā , pānīyaṃ na pivathā ’’ ti āha .
Tumhākaṃ āgamanaṃ olokemāti .
‘‘ Sādhu , tātā ’’ ti samantā padaṃ pariyesamāno otiṇṇapadaṃyeva addasa , na uttiṇṇapadaṃ .
Adisvā ‘‘ saparissayā ’’ ti aññāsi .
Tāvadeva ca tattha abhinibbattaamanusso udakaṃ dvedhā katvā uṭṭhāsi – setamukho , nīlakucchi , rattahatthapādo , mahādāṭhiko , vantadāṭho , virūpo , bībhaccho , udakarakkhaso .
So evamāha –
‘‘ kasmā pānīyaṃ na pivatha , madhuraṃ udakaṃ pivatha , kiṃ tumhe etassa vacanaṃ suṇāthā ’’ ti .
Mahāsatto āha ‘‘ tvaṃ adhivattho amanusso ’’ ti ?
Āmāhanti .
‘‘ Tvaṃ idha otiṇṇe labhasī ’’ ti āha .
Āma , tumhe pana sabbe khādissāmīti .
Na sakkhissasi yakkhāti .
Pānīyaṃ pana pivissathāti .
Āma , pivissāmāti .
Evaṃ sante ekampi vānaraṃ na muñcissanti .
‘‘ Pānīyañca pivissāma , na ca te vasaṃ gamissāmā ’’ ti naḷaṃ āharāpetvā koṭiyaṃ gahetvā dhami .
Sabbo ekacchiddo ahosi .
Tīre nisīditvāva pānīyaṃ pivi .
Sesavānarānampi pāṭiyekkaṃ naḷaṃ āharāpetvā dhamitvā adāsi .
Sabbe te passantasseva pānīyaṃ piviṃsu .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Disvā padamanuttiṇṇaṃ , disvānotaritaṃ padaṃ ;
Naḷena vāriṃ pissāma , neva maṃ tvaṃ vadhissasī ’’ ti .( jā .1.1.20);
Tato
V3.310 paṭṭhāya yāva ajjadivasā tasmiṃ ṭhāne naḷā ekacchiddāva honti .Imasmiñhi kappe kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma cande sasalakkhaṇaṃ ( jā .1.4.61 ādayo ), vaṭṭajātake ( jā .1.1.35) saccakiriyaṭṭhāne aggijālassa āgamanupacchedo , ghaṭīkārassa mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhāne anovassanaṃ ( ma . ni .2.291), pokkharaṇiyā tīre naḷānaṃ ekacchiddabhāvoti .
Iti sā pokkharaṇī naḷena pānīyassa pivitattā ‘‘ naḷakapānakā ’’ ti nāmaṃ labhi .
Aparabhāge taṃ pokkharaṇiṃ nissāya
M3.335 nigamo patiṭṭhāsi , tassapi ‘‘ naḷakapānan ’’ tveva nāmaṃ jātaṃ .Taṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘ naḷakapāne ’’ ti .
Palāsavaneti kiṃsukavane .
Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtan ti byāpanicchāyaṃ idaṃ āmeḍitavacananti dassetuṃ ‘‘ yaṃ yaṃ disan ’’ tiādi vuttaṃ .
Anuviloketvāti ettha anu -saddo ‘‘ parī ’’ ti iminā samānatthoti āha ‘‘ tato tato viloketvā ’’ ti .
Kasmā āgilāyati koṭisahassahatthināgānaṃ balaṃ dhārentassāti codakassa adhippāyo .
Ācariyo panassa ‘‘ esa saṅkhārānaṃ sabhāvo , yadidaṃ aniccatā .
Ye pana aniccā , te ekanteneva udayavayappaṭipīḷitatāya dukkhā eva .
Dukkhasabhāvesu tesu satthukāye dukkhuppattiyā ayaṃ paccayo ’’ ti dassetuṃ ‘‘ bhagavato ’’ tiādi vuttaṃ .
Piṭṭhivāto uppajji , so ca kho pubbekatakammapaccayā .
Etthāha ‘‘ kiṃ pana taṃ kammaṃ , yena aparimāṇakālaṃ sakkaccaṃ upacitavipulapuññasambhāro satthā evarūpaṃ dukkhavipākamanubhavatī ’’ ti ?
Vuccate – ayameva bhagavā bodhisattabhūto atītajātiyaṃ mallaputto hutvā pāpajanasevī ayonisomanasikārabahulo carati .
So ekadivasaṃ nibbuddhe vattamāne ekaṃ mallaputtaṃ gahetvā gāḷhataraṃ nippīḷesi .
Tena kammena idāni buddho hutvāpi dukkhamanubhavi .
Yathā cetaṃ , evaṃ ciñcamāṇavikādīnamitthīnaṃ yāni bhagavato abbhakkhānādīni dukkhāni , sabbāni pubbekatassa vipākāvasesāni , yāni kammapilotikānīti vuccanti .
Vuttañhetaṃ apadāne ( apa . thera 1.39.64-96)–
‘‘ Anotattasarāsanne , ramaṇīye silātale ;
Nānāratanapajjote , nānāgandhavanantare .
‘‘ Mahatā bhikkhusaṅghena , pareto lokanāyako ;
Āsīno byākarī tattha , pubbakammāni attano .
‘‘ Suṇātha
V3.311 bhikkhavo mayhaṃ , yaṃ kammaṃ pakataṃ mayā ;Pilotikassa kammassa , buddhattepi vipaccati .
1.
‘‘ Munāḷi nāmahaṃ dhutto , pubbe aññāsu jātisu ;
Paccekabuddhaṃ surabhiṃ , abbhācikkhiṃ adūsakaṃ .
‘‘ Tena
M3.336 kammavipākena , niraye saṃsariṃ ciraṃ ;Bahū vassasahassāni , dukkhaṃ vedesi vedanaṃ .
‘‘ Tena kammāvasesena , idha pacchimake bhave ;
Abbhakkhānaṃ mayā laddhaṃ , sundarikāya kāraṇā .
2.
‘‘ Sabbābhibhussa buddhassa , nando nāmāsi sāvako ;
Taṃ abbhakkhāya niraye , ciraṃ saṃsaritaṃ mayā .
‘‘ Dasa vassasahassāni , niraye saṃsariṃ ciraṃ ;
Manussabhāvaṃ laddhāhaṃ , abbhakkhānaṃ bahuṃ labhiṃ .
‘‘ Tena kammāvasesena , ciñcamāṇavikā mamaṃ ;
Abbhācikkhi abhūtena , janakāyassa aggato .
3.
‘‘ Brāhmaṇo sutavā āsiṃ , ahaṃ sakkatapūjito ;
Mahāvane pañcasate , mante vācesi māṇave .
‘‘ Tatthāgato isi bhīmo , pañcābhiñño mahiddhiko ;
Tañcāhaṃ āgataṃ disvā , abbhācikkhiṃ adūsakaṃ .
‘‘ Tatohaṃ avacaṃ sisse , kāmabhogī ayaṃ isi ;
Mayhampi bhāsamānassa , anumodiṃsu māṇavā .
‘‘ Tato
V3.312 māṇavakā sabbe , bhikkhamānaṃ kule kule ;Mahājanassa āhaṃsu , kāmabhogī ayaṃ isi .
‘‘ Tena kammavipākena , pañca bhikkhusatā ime ;
Abbhakkhānaṃ labhuṃ sabbe , sundarikāya kāraṇā .
4.
‘‘ Vemātubhātaraṃ pubbe , dhanahetu haniṃ ahaṃ ;
Pakkhipiṃ giriduggasmiṃ , silāya ca apiṃsayiṃ .
‘‘ Tena kammavipākena , devadatto silaṃ khipi ;
Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde , mama pāsāṇasakkharā .
5.
‘‘ Purehaṃ dārako hutvā , kīḷamāno mahāpathe ;
Paccekabuddhaṃ disvāna , magge sakalikaṃ khipiṃ .
‘‘ Tena
M3.337 kammavipākena , idha pacchimake bhave ;Vadhatthaṃ maṃ devadatto , abhimāre payojayi .
6.
‘‘ Hatthāroho pure āsiṃ , paccekamunimuttamaṃ ;
Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ , āsādesiṃ gajenahaṃ .
‘‘ Tena kammavipākena , bhanto nāḷāgirī gajo ;
Giribbaje puravare , dāruṇo samupāgami .
7.
‘‘ Rājāhaṃ patthivo āsiṃ , sattiyā purisaṃ haniṃ ;
Tena kammavipākena , niraye paccisaṃ bhusaṃ .
‘‘ Kammuno tassa sesena , idāni sakalaṃ mama ;
Pāde chaviṃ pakappesi , na hi kammaṃ vinassati .
8.
‘‘ Ahaṃ
V3.313 kevaṭṭagāmasmiṃ , ahuṃ kevaṭṭadārako ;Macchake ghātite disvā , janayiṃ somanassakaṃ .
‘‘ Tena kammavipākena , sīsadukkhaṃ ahū mama ;
Sabbe sakkā ca haññiṃsu , yadā hani viṭaṭūbho .
9.
‘‘ Phussassāhaṃ pāvacane , sāvake paribhāsayiṃ ;
Yavaṃ khādatha bhuñjatha , mā ca bhuñjatha sālayo .
‘‘ Tena kammavipākena , temāsaṃ khāditaṃ yavaṃ ;
Nimantito brāhmaṇena , verañjāyaṃ vasiṃ tadā .
10.
‘‘ Nibbuddhe vattamānamhi , mallaputtaṃ niheṭhayiṃ ;
Tena kammavipākena , piṭṭhidukkhaṃ ahū mama .
11.
‘‘ Tikicchako ahaṃ āsiṃ , seṭṭhiputtaṃ virecayiṃ ;
Tena kammavipākena , hoti pakkhandikā mama .
12.
‘‘ Avacāhaṃ jotipālo , sugataṃ kassapaṃ tadā ;
Kuto nu bodhi muṇḍassa , bodhi paramadullabhā .
‘‘ Tena kammavipākena , acariṃ dukkaraṃ bahuṃ ;
Chabbassānuruvelāyaṃ , tato bodhimapāpuṇiṃ .
‘‘ Nāhaṃ
M3.338 etena maggena , pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ ;Kummaggena gavesissaṃ , pubbakammena vārito .
‘‘ Puññapāpaparikkhīṇo , sabbasantāpavajjito ;
Asoko anupāyāso , nibbāyissamanāsavo .
‘‘ Evaṃ
V3.314 jino viyākāsi , bhikkhusaṅghassa aggato ;Sabbābhiññābalappatto , anotatte mahāsare ’’ ti .( apa . thera 1.39.64-96);
Avijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
9-10.Paṭhamakathāvatthusuttādivaṇṇanā
69-70.
Navame ( dī . ni . ṭī .1.17; dī . ni . abhi . ṭī .1.17; saṃ . ni . ṭī .2.5.1080) duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ , saggamaggo , mokkhamaggo ca .
Taṃ niyyānaṃ arahati , niyyāne vā niyuttā , niyyānaṃ vā phalabhūtaṃ etissā atthīti niyyānikā .
Vacīduccaritasaṃkilesato niyyātīti vā īkārassa rassattaṃ , yakārassa ca kakāraṃ katvā niyyānikā , cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi .
Tappaṭipakkhato aniyyānikā , tassā bhāvo aniyyānikattaṃ , tasmā aniyyānikattā .
Tiracchānabhūtan ti tirokaraṇabhūtaṃ .
Gehassitakathāti gehappaṭisaṃyuttā .
Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve .
Saha atthenāti sātthakaṃ , hitappaṭisaṃyuttanti attho .
‘‘ Surākathā ’’ tipi pāṭhoti āha ‘‘ surākathanti pāḷiyaṃ panā ’’ ti .
Sā panesā kathā ‘‘ evarūpā navasurā pītā ratijananī hotī ’’ ti assādavasena na vaṭṭati , ādīnavavasena pana ‘‘ ummattakasaṃvattanikā ’’ tiādinā nayena vaṭṭati .
Tenāha ‘‘ anekavidhaṃ … pe … ādīnavavasena vaṭṭatī ’’ ti .
Visikhāti gharasanniveso .
Visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘ gāmo āgato ’’ tiādīsu viya .
Tenevāha ‘‘ sūrā samatthā ’’ ti ca ‘‘ saddhā pasannā ’’ ti ca .
Kumbhaṭṭhānappadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘ kumbhadāsikathā vā ’’ ti .
Rājakathādipurimakathāya
M3.339 , lokakkhāyikādipacchimakathāya vā vinimuttā purimapacchimakathā vimuttā .Uppattiṭhitisaṃhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā .
Asukena nāmāti pajāpatinā brahmunā , issarena vā .
Vitaṇḍasallāpakathāti ‘‘ aṭṭhīnaṃ setattā setoti na vattabbo , pattānaṃ kāḷattā kāḷoti pana vattabbo ’’ ti evamādikā .
Ādi -saddena ‘‘ selapupphalakāni viya jīvidāvirapārayattivisālā natthi , yaṃ yo koci tiriyāmānā katattā ’’ ti
V3.315 evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .Sāgaradevenāti sāgaraputtarājūhi .
Khatoti etaṃ ekavacanaṃ tehi paccekaṃ khatattā ‘‘ sāgaradevena khatattā ’’ ti vuttaṃ .
Sahamuddā samuddoti vutto .
Bhavati vaddhati etenāti bhavo .
Bhavābhavā hontīti itibhavābhavakathā .
Ettha ca bhavoti sassataṃ , abhavoti ucchedaṃ .
Bhavoti vuddhi , abhavoti hāni .
Bhavoti kāmasukhaṃ , abhavoti attakilamathoti iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma honti .
Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā itisaddena saṅgaṇhitvā bāttiṃsa tiracchānakathā vuttā .
Dasame natthi vattabbaṃ .
Paṭhamakathāvatthusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .