Issues
Select Version
Dhātukathā-aṭṭhakathā
Dhātukathā-aṭṭhakathā

Bāhiramātikāvaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

5. Bāhiramātikāvaṇṇanā

5. Etena ṭhapanākārenāti sarūpena aggahetvā yathāvuttena pakaraṇantaramātikāya idha mātikābhāvakittanasaṅkhātena ṭhapanākārena . Pakaraṇantaraṭhapitāya mātikāya avibhāgena pacchato gahaṇaṃ bahi ṭhapananti āha ‘‘ bahi piṭṭhito ṭhapitattā ’’ ti . Idha aṭṭhapetvāti imissā dhātukathāya sarūpena avatvā . Tathā pakāsitattāti mātikābhāvena jotitattā . Dhammasaṅgaṇīsīsena hi dhammasaṅgaṇiyaṃ āgatamātikāva gahitāti . Yehi nayehi dhātukathāya niddeso , tesu nayesu , tehi vibhajitabbesu khandhādīsu , tesaṃ nayānaṃ pavattidvāralakkhaṇesu ca uddiṭṭhesu dhātukathāya uddesavasena vattabbaṃ vuttameva hotīti yaṃ uddesavasena vattabbaṃ , taṃ vatvā puna yathāvuttānaṃ khandhādīnaṃ kusalādivibhāgadassanatthaṃ ‘‘ sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā ’’ ti vuttanti evamettha mātikāya nikkhepavidhi veditabbo .
5. Evaṃ dhātukathāya mātikato bahi ṭhapitattāti ‘‘ sabbāpi … pe … mātikā ’’ ti etena ṭhapanākārena bahi piṭṭhito ṭhapitattāti attho . Etena vā ṭhapanākārena kusalādīnaṃ araṇantānaṃ idha aṭṭhapetvā dhātukathāya mātikato bahi pakaraṇantaramātikāya imassa pakaraṇassa mātikābhāvena ṭhapitattā tathā pakāsitattāti attho .
Saṅgaho asaṅgahotiādīsu saṅgaho ekavidhova , so kasmā ‘‘ catubbidho ’’ ti vuttoti ? Saṅgahoti atthaṃ avatvā aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā . Saṅgaho asaṅgahotiādīsu saddesu saṅgahasaddo tāva attano atthavasena catubbidhoti ayañhetthattho . Atthopi vā aniddhāritaviseso sāmaññena gahetabbataṃ patto ‘‘ saṅgaho asaṅgaho ’’ tiādīsu ‘‘ saṅgaho ’’ ti vuttoti na koci doso . Niddhārite hi visese tassa ekavidhatā siyā , na tato pubbeti . ‘‘ Gāvīti ayamāhā ’’ ti ettha gāvī-saddo viya ‘‘ saṅgaho asaṅgaho ’’ ti ettha padatthavipallāsakārinā iti-saddena atthapadatthako saṅgahāsaṅgaha-saddo saddapadatthako jāyatīti adhippāyenāha ‘‘ aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā ’’ ti . Tena atthuddhārato saṅgahasaddaṃ saṃvaṇṇetīti dasseti . Aniddhāritavisesoti asaṅgahitajātisañjātiādiviseso . Sāmaññena gahetabbatan ti saṅgahasaddābhidheyyatāsāmaññena viññāyamāno vuccamāno vā . Na cettha sāmaññañca ekarūpamevāti codanā kātabbā bhedāpekkhattā tassa . Yattakā hi tassa visesā , tadapekkhameva tanti . ‘‘ Attano jātiyā ’’ ti viññāyati yathā ‘‘ matteyyā ’’ ti vutte attano mātu hitāti . Dhammavisesaṃ aniddhāretvāti saṅgahitatādinā pucchitabbavissajjetabbadhammānaṃ visesanaṃ akatvā . Sāmaññenāti avisesena . Dhammānan ti khandhādidhammānaṃ .
Jātisaddassa sāpekkhasaddattā ‘‘ jātiyā saṅgaho ’’ ti vutte ‘‘ attano jātiyā ’’ ti viññāyati sambandhārahassa aññassa avuttattāti jātisaṅgahoti rūpakaṇḍe vutto sajātisaṅgaho vutto hoti . EtthaM0.6V0.6 nayamātikāya ‘‘ saṅgaho asaṅgaho , sampayogo vippayogo ’’ ti ime dve pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesā , avasesā niddhāretvā . ‘‘ Saṅgahitena asaṅgahitan ’’ ti hi ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitaṃ asaṅgahitan ’’ ti vattabbe ekassa asaṅgahitasaddassa lopo daṭṭhabbo . Tena saṅgahitavisesavisiṭṭho yo asaṅgahito dhammaviseso , tannissito asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo uddiṭṭho hoti ,‘‘ saṅgahitenā ’’ ti ca visesane karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ . Esa nayo tatiyādīsu dasamāvasānesu nayuddesesu chaṭṭhavajjesu . Tesupi hi vuttanayena dvīhi dvīhi padehi pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā tattha tattha antimapadasadisena tatiyapadena pucchanavissajjananayā uddiṭṭhāti . Tattha catutthapañcamesu kattuatthe karaṇaniddeso , sattamādīsu ca catūsu sahayoge daṭṭhabbo , na dutiyatatiyesu viya samānādhikaraṇe visesane . Tattha hi sabhāvantarena sabhāvantarassa visesanaṃ kataṃ , etesu dhammantarena dhammantarassāti . Ekādasamādīsu pana catūsu ādipadeneva dhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā itarehi pucchanavissajjananayā uddiṭṭhā . Visesane eva cettha karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ . Pucchāvissajjanānañhi nissayabhūtā dhammā saṅgahitatādivisesena karaṇabhūtena sampayuttavippayuttādibhāvaṃ attano visesentīti .
Avasesā niddhāretvāti ‘‘ saṅgahitenaV0.8 asaṅgahitan ’’ tiādikā avasesāM0.7 dvādasapi pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesāti yojanā . Nanu ca ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ tiādayopi yathāvuttavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayuddesāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ tiādi . Yassa attho ñāyati , saddo ca na payujjati , so lopoti veditabbo , āvuttiādivasena vā ayamattho dīpetabbo . Tenāti luttaniddiṭṭhena asaṅgahita-saddena . Saṅgahitavisesavisiṭṭhoti cakkhāyatanena khandhasaṅgahena saṅgahitatāvisesavisiṭṭho , tena sotāyatanādibhāvena asaṅgahito sotapasādādiko yo ruppanasabhāvo dhammaviseso . Tannissito taṃ dhammavisesaṃ nissāya labbhamāno . ‘‘ Te dhammā katihi khandhehi … pe … catūhi khandhehi asaṅgahitā ’’ tiādinā asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo parato pucchitvā vissajjiyamāno idha uddiṭṭho hoti . Visesane karaṇavacanan ti iminā tassa dhammassa yathāvuttasaṅgahitatāvisesavisiṭṭhataṃyeva vibhāveti . Evamete pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā pucchanavissajjananayuddesā pavattāti veditabbā . Nanu ca ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ ti ettāvatāpi ayamattho labbhatīti ? Na labbhati tassa dhammamattadīpanato . Nayuddeso heso , na dhammuddeso . Tathā hi pāḷiyaṃ saṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , āyatana … pe … dhātusaṅgahena asaṅgahitā ’’ ti vatvā ‘‘ te dhammā katihi khandhehi … pe … asaṅgahitā ’’ ti ( dhātu .171) pucchitvā ‘‘ te dhammā catūhi khandhehi dvīhāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi asaṅgahitā ’’ ti dutiyaṃ asaṅgahitapadaṃ gahitaṃ . Aññathā ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , te dhammā āyatanasaṅgahena asaṅgahitā , dhātusaṅgahena asaṅgahitā . Te katame ’’ icceva niddisitabbaṃ siyā .
Vikappatoti vividhakappanato , vibhāgatoti attho . Esa nayoti atidesena dassitamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ tesupī ’’ tiādi vuttaṃ . Tatiyapadenāti luttaniddesena gahetabbanti vuttapadaṃ sandhāyāha . Kattuatthe karaṇaniddeso saṅgahitāsaṅgahitehi tehi dhammehi dhammānaṃ saṅgahitatāsaṅgahitatāya vuttattā . TathāM0.8 hi tattha pāḷiyaṃ ‘‘ tehi dhammehi ye dhammā ’’ ti dhammamukheneva saṅgahitatāsaṅgahitatā vuttā . Dutiyatatiyesu pana saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātavisesanadvārena dhammānaṃ asaṅgahitatāsaṅgahitatā vuttāti tattha ‘‘ visesane karaṇavacanan ’’ ti vuttaṃ . Tenāha ‘‘ tattha hi … pe … dhammantarassā ’’ ti . Tattha sabhāvantarenāti saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātenaV0.9 sabhāvantarena pakārantarena . Sabhāvantarassāti asaṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātassa sabhāvantarassa . Etesūti catutthapañcamesu . Dhammantarenāti aññadhammena . Dhammantarassāti tato aññassa dhammassa visesanaṃ kataṃ . Tattha hi antarena pakāravisesāmasanaṃ dhammeneva dhammo visesitoti . Ādipadenevāti ‘‘ saṅgahitenā ’’ tiādinā vuttena paṭhamapadeneva . Itarehīti ‘‘ sampayuttaṃ vippayuttan ’’ tiādinā vuttehi dutiyatatiyapadehi . Etthāti ekādasamādīsu catūsu . Dutiyatatiyesu viya visesane eva karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ , na catutthapañcamesu viya kattuattheti adhippāyo . Pucchāvissajjanānan tiādinā tamevatthaṃ vibhāveti . Vividhakappanatoti vividhaṃ bahudhā kappanato , saṅgahāsaṅgahānaṃ visuṃ saha ca visesanavisesitabbabhāvakappanatoti attho . Taṃ pana vikappanaṃ vuttākārena vibhajanaṃ hotīti āha ‘‘ vibhāgatoti attho ’’ ti .
Sanniṭṭhānavasenāti adhimokkhasampayogavasena . Sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādā , tesaṃ sādhāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo . Adhimokkho hi sanniṭṭhānavasena vuttānaṃ cittuppādānaṃ sādhāraṇavasena vutto , itare sabbesanti . Tattha sādhāraṇā pasaṭā pākaṭā cāti ādito pariggahetabbā , tasmā tesaṃ saṅgahādipariggahatthaṃ uddeso kato , asādhāraṇāpi pana pariggahetabbāvāti tesu mahāvisayena aññesampi saṅgahādipariggahaṃ dassetuṃ adhimokkho uddiṭṭho . ‘‘ Sanniṭṭhānavasena vuttā ’’ ti ca dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge ca vacanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ . Sanniṭṭhānavasena ye vuttā , tesaṃ sabbesaṃ sādhāraṇatoti pana atthe satiM0.7 sādhāraṇāsādhāraṇesu vattabbesu yo asādhāraṇesu mahāvisayo adhimokkho , tassa vasena vuttasabbacittuppādasādhāraṇato phassādayo sabbasādhāraṇāti adhimokkho ca asādhāraṇesu mahāvisayoti katvā vutto aññassa tādisassa abhāvāti ayamadhippāyo daṭṭhabbo . JīvitindriyaṃV0.7 panettha rūpamissakattā na vuttanti veditabbaṃ , cittekaggatā pana asamādhisabhāvā sāmaññasaddeneva sāmaññavisesasaddehi ca samādhisabhāvā visesasaddavacanīyaṃ aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca natthīti anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanato tasseva dhammassa bhedadīpakehi vattabbā , na sukhādisabhāvā vedanā viya vuttalakkhaṇaviparītehi sāmaññavisesasaddeheva , tasmā ‘‘ cittekaggatā ’’ ti ayaṃ sāmaññasaddo samādhisabhāve visesasaddanirapekkho pavattamāno sayameva visesasaddamāpajjitvā asamādhisabhāvameva pakāseyya , itaro ca samādhisabhāvamevāti dvidhā bhinnā cittekaggatā asādhāraṇā ceva appavisayā cāti idha uddesaṃ na arahati . Abhinnāpi vā phassādīnaṃ viya pākaṭattābhāvato aññadhammanissayena vattabbato ca sā jīvitañca na arahatīti na uddiṭṭhāti . Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā . 2. Niddesavaṇṇanā 1. Paṭhamanayo saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā 1. Khandhapadavaṇṇanā
Sanniṭṭhānalakkhaṇena adhimokkhena sampayuttadhammā ārammaṇe nicchayanākārena pavattiyā sanniṭṭhānavasena vuttadhammā . Te ca tehi saddhiṃ tadavasiṭṭhe dvipañcaviññāṇavicikicchāsahagatadhamme ca saṅgahetvā āha ‘‘ sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādā ’’ ti . Itareti phassādayo . Sabbesan ti ekūnanavutiyā cittuppādānaṃ . Pariggahetabbāti saṅgahādivasena pariggaṇhitabbā . Mahāvisayena adhimokkhena . Aññesan ti vitakkādīnaṃ . Vacanaṃ sandhāyāti ‘‘ adhimuccanaṃ adhimokkho , so sanniṭṭhānalakkhaṇo ’’ ti dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha . yevāpanakavaṇṇanā )‘‘ taṇhāpaccayā adhimokkho , adhimokkhapaccayā bhavo ’’ ti paṭiccasamuppādavibhaṅge ca āgataṃ vacanaṃ sandhāya . Atthe satīti ‘‘ sanniṭṭhāna … pe … sādhāraṇato ’’ ti evamatthe vuccamāne . Vattabbesūti saṅgahādipariggahatthaṃ vattabbesu . Vuttā phassādayo manasikārapariyosānā . TādisassātiM0.9 phassādisadisassa sādhāraṇassa adhimokkhasadisassa asādhāraṇassa aññassa dhammassa abhāvā . Nanu jīvitindriyacittaṭṭhitiyopi sādhāraṇāti ? Saccaṃ sādhāraṇā , atthi pana visesoti dassento āha ‘‘ jīvitindriyaṃ panā ’’ tiādi . Asamādhisabhāvā balabhāvaṃ appattā sāmaññasaddeneva vattabbāti yojanā . Sāmaññavisesasaddehi cāti sāmaññavisesasaddehi vattabbā ca samādhisabhāvā cittekaggatā . Visesasaddavacanīyaṃ aññan ti balappattasamādhito aññaṃ sāmaññasaddena byāpetabbaṃ , visesasaddena ca nivattetabbaṃ natthi samādhisabhāvāya eva cittekaggatāya gahitattā . Na aññabyāpakanivattako sāmaññaviseso anañña … pe … visesoV0.10 , tassa dīpanato . Tasseva dhammassāti tasseva balappattasamādhidhammassa . Bhedadīpakehīti visesadīpakehi samādhibalādivacanehi vattabbā . Vuttalakkhaṇā anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanā saddā . Tato viparītehi aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca gahetvā pavattehi sāmaññavisesasaddeheva na sukhādisabhāvā vedanā viya vattabbā . Tasmāti yasmā asamādhisabhāvā samādhisabhāvāti dvedhā bhinditvā gahitā cittekaggatā , tasmā . Asamādhisabhāvameva pakāseyya visesasaddanirapekkhaṃ pavattamānattā . Itaroti samādhibalādiko visesasaddo . Idhāti imasmiṃ abbhantaramātikuddese , sādhāraṇe phassādike , mahāvisaye vā adhimokkhe uddisiyamāne . Nanu ca abhinditvā gayhamānā cittekaggatā vedanā viya sādhāraṇā hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ abhinnāpi vā ’’ tiādi . ‘‘ Cittassa ṭhiti cittekaggatā avisāhaṭamānasatā ( dha . sa .11,15). Arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhitī ’’ ti ( dha . sa .19) vacanato samādhijīvitindriyānaṃ aññadhammanissayena vattabbatā veditabbā . Na arahatīti idha uddesaṃ na arahati samukheneva vattabbesu phassādīsu uddisiyamānesūti attho .
Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Niddesavaṇṇanā