5. Bāhiramātikāvaṇṇanā
5. Etena ṭhapanākārenāti sarūpena aggahetvā yathāvuttena pakaraṇantaramātikāya idha mātikābhāvakittanasaṅkhātena ṭhapanākārena .
Pakaraṇantaraṭhapitāya mātikāya avibhāgena pacchato gahaṇaṃ bahi ṭhapananti āha ‘‘ bahi piṭṭhito ṭhapitattā ’’ ti .
Idha aṭṭhapetvāti imissā dhātukathāya sarūpena avatvā .
Tathā pakāsitattāti mātikābhāvena jotitattā .
Dhammasaṅgaṇīsīsena hi dhammasaṅgaṇiyaṃ āgatamātikāva gahitāti .
Yehi nayehi dhātukathāya niddeso , tesu nayesu , tehi vibhajitabbesu khandhādīsu , tesaṃ nayānaṃ pavattidvāralakkhaṇesu ca uddiṭṭhesu dhātukathāya uddesavasena vattabbaṃ vuttameva hotīti yaṃ uddesavasena vattabbaṃ , taṃ vatvā puna yathāvuttānaṃ khandhādīnaṃ kusalādivibhāgadassanatthaṃ ‘‘ sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā ’’ ti vuttanti evamettha mātikāya nikkhepavidhi veditabbo .
5. Evaṃ dhātukathāya mātikato bahi ṭhapitattāti ‘‘ sabbāpi … pe … mātikā ’’ ti etena ṭhapanākārena bahi piṭṭhito ṭhapitattāti attho .
Etena vā ṭhapanākārena kusalādīnaṃ araṇantānaṃ idha aṭṭhapetvā dhātukathāya mātikato bahi pakaraṇantaramātikāya imassa pakaraṇassa mātikābhāvena ṭhapitattā tathā pakāsitattāti attho .
Saṅgaho asaṅgahotiādīsu saṅgaho ekavidhova , so kasmā ‘‘ catubbidho ’’ ti vuttoti ?
Saṅgahoti atthaṃ avatvā aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā .
Saṅgaho asaṅgahotiādīsu saddesu saṅgahasaddo tāva attano atthavasena catubbidhoti ayañhetthattho .
Atthopi vā aniddhāritaviseso sāmaññena gahetabbataṃ patto ‘‘ saṅgaho asaṅgaho ’’ tiādīsu ‘‘ saṅgaho ’’ ti vuttoti na koci doso .
Niddhārite hi visese tassa ekavidhatā siyā , na tato pubbeti .
‘‘ Gāvīti ayamāhā ’’ ti ettha gāvī-saddo viya ‘‘ saṅgaho asaṅgaho ’’ ti ettha padatthavipallāsakārinā iti-saddena atthapadatthako saṅgahāsaṅgaha-saddo saddapadatthako jāyatīti adhippāyenāha ‘‘ aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā ’’ ti .
Tena atthuddhārato saṅgahasaddaṃ saṃvaṇṇetīti dasseti .
Aniddhāritavisesoti asaṅgahitajātisañjātiādiviseso .
Sāmaññena gahetabbatan ti saṅgahasaddābhidheyyatāsāmaññena viññāyamāno vuccamāno vā .
Na cettha sāmaññañca ekarūpamevāti codanā kātabbā bhedāpekkhattā tassa .
Yattakā hi tassa visesā , tadapekkhameva tanti .
‘‘ Attano jātiyā ’’ ti viññāyati yathā ‘‘ matteyyā ’’ ti vutte attano mātu hitāti .
Dhammavisesaṃ aniddhāretvāti saṅgahitatādinā pucchitabbavissajjetabbadhammānaṃ visesanaṃ akatvā .
Sāmaññenāti avisesena .
Dhammānan ti khandhādidhammānaṃ .
Jātisaddassa sāpekkhasaddattā ‘‘ jātiyā saṅgaho ’’ ti vutte ‘‘ attano jātiyā ’’ ti viññāyati sambandhārahassa aññassa avuttattāti jātisaṅgahoti rūpakaṇḍe vutto sajātisaṅgaho vutto hoti .
Ettha
M0.6V0.6 nayamātikāya ‘‘ saṅgaho asaṅgaho , sampayogo vippayogo ’’ ti ime dve pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesā , avasesā niddhāretvā .
‘‘ Saṅgahitena asaṅgahitan ’’ ti hi ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitaṃ asaṅgahitan ’’ ti vattabbe ekassa asaṅgahitasaddassa lopo daṭṭhabbo .
Tena saṅgahitavisesavisiṭṭho yo asaṅgahito dhammaviseso , tannissito asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo uddiṭṭho hoti ,‘‘ saṅgahitenā ’’ ti ca visesane karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Esa nayo tatiyādīsu dasamāvasānesu nayuddesesu chaṭṭhavajjesu .
Tesupi hi vuttanayena dvīhi dvīhi padehi pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā tattha tattha antimapadasadisena tatiyapadena pucchanavissajjananayā uddiṭṭhāti .
Tattha catutthapañcamesu kattuatthe karaṇaniddeso , sattamādīsu ca catūsu sahayoge daṭṭhabbo , na dutiyatatiyesu viya samānādhikaraṇe visesane .
Tattha hi sabhāvantarena sabhāvantarassa visesanaṃ kataṃ , etesu dhammantarena dhammantarassāti .
Ekādasamādīsu pana catūsu ādipadeneva dhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā itarehi pucchanavissajjananayā uddiṭṭhā .
Visesane eva cettha karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Pucchāvissajjanānañhi nissayabhūtā dhammā saṅgahitatādivisesena karaṇabhūtena sampayuttavippayuttādibhāvaṃ attano visesentīti .Avasesā niddhāretvāti ‘‘ saṅgahitena
V0.8 asaṅgahitan ’’ tiādikā avasesāM0.7 dvādasapi pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesāti yojanā .
Nanu ca ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ tiādayopi yathāvuttavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayuddesāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ tiādi .
Yassa attho ñāyati , saddo ca na payujjati , so lopoti veditabbo , āvuttiādivasena vā ayamattho dīpetabbo .
Tenāti luttaniddiṭṭhena asaṅgahita-saddena .
Saṅgahitavisesavisiṭṭhoti cakkhāyatanena khandhasaṅgahena saṅgahitatāvisesavisiṭṭho , tena sotāyatanādibhāvena asaṅgahito sotapasādādiko yo ruppanasabhāvo dhammaviseso .
Tannissito taṃ dhammavisesaṃ nissāya labbhamāno .
‘‘ Te dhammā katihi khandhehi … pe … catūhi khandhehi asaṅgahitā ’’ tiādinā asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo parato pucchitvā vissajjiyamāno idha uddiṭṭho hoti .
Visesane karaṇavacanan ti iminā tassa dhammassa yathāvuttasaṅgahitatāvisesavisiṭṭhataṃyeva vibhāveti .
Evamete pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā pucchanavissajjananayuddesā pavattāti veditabbā .
Nanu ca ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ ti ettāvatāpi ayamattho labbhatīti ?
Na labbhati tassa dhammamattadīpanato .
Nayuddeso heso , na dhammuddeso .
Tathā hi pāḷiyaṃ saṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , āyatana … pe … dhātusaṅgahena asaṅgahitā ’’ ti vatvā ‘‘ te dhammā katihi khandhehi … pe … asaṅgahitā ’’ ti ( dhātu .171) pucchitvā ‘‘ te dhammā catūhi khandhehi dvīhāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi asaṅgahitā ’’ ti dutiyaṃ asaṅgahitapadaṃ gahitaṃ .
Aññathā ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , te dhammā āyatanasaṅgahena asaṅgahitā , dhātusaṅgahena asaṅgahitā .
Te katame ’’ icceva niddisitabbaṃ siyā .Vikappatoti vividhakappanato , vibhāgatoti attho .
Esa nayoti atidesena dassitamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ tesupī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatiyapadenāti luttaniddesena gahetabbanti vuttapadaṃ sandhāyāha .
Kattuatthe karaṇaniddeso saṅgahitāsaṅgahitehi tehi dhammehi dhammānaṃ saṅgahitatāsaṅgahitatāya vuttattā .
Tathā
M0.8 hi tattha pāḷiyaṃ ‘‘ tehi dhammehi ye dhammā ’’ ti dhammamukheneva saṅgahitatāsaṅgahitatā vuttā .
Dutiyatatiyesu pana saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātavisesanadvārena dhammānaṃ asaṅgahitatāsaṅgahitatā vuttāti tattha ‘‘ visesane karaṇavacanan ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ tattha hi … pe … dhammantarassā ’’ ti .
Tattha sabhāvantarenāti saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātenaV0.9 sabhāvantarena pakārantarena .
Sabhāvantarassāti asaṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātassa sabhāvantarassa .
Etesūti catutthapañcamesu .
Dhammantarenāti aññadhammena .
Dhammantarassāti tato aññassa dhammassa visesanaṃ kataṃ .
Tattha hi antarena pakāravisesāmasanaṃ dhammeneva dhammo visesitoti .
Ādipadenevāti ‘‘ saṅgahitenā ’’ tiādinā vuttena paṭhamapadeneva .
Itarehīti ‘‘ sampayuttaṃ vippayuttan ’’ tiādinā vuttehi dutiyatatiyapadehi .
Etthāti ekādasamādīsu catūsu .
Dutiyatatiyesu viya visesane eva karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ , na catutthapañcamesu viya kattuattheti adhippāyo .
Pucchāvissajjanānan tiādinā tamevatthaṃ vibhāveti .
Vividhakappanatoti vividhaṃ bahudhā kappanato , saṅgahāsaṅgahānaṃ visuṃ saha ca visesanavisesitabbabhāvakappanatoti attho .
Taṃ pana vikappanaṃ vuttākārena vibhajanaṃ hotīti āha ‘‘ vibhāgatoti attho ’’ ti .Sanniṭṭhānavasenāti adhimokkhasampayogavasena .
Sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādā , tesaṃ sādhāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Adhimokkho hi sanniṭṭhānavasena vuttānaṃ cittuppādānaṃ sādhāraṇavasena vutto , itare sabbesanti .
Tattha sādhāraṇā pasaṭā pākaṭā cāti ādito pariggahetabbā , tasmā tesaṃ saṅgahādipariggahatthaṃ uddeso kato , asādhāraṇāpi pana pariggahetabbāvāti tesu mahāvisayena aññesampi saṅgahādipariggahaṃ dassetuṃ adhimokkho uddiṭṭho .
‘‘ Sanniṭṭhānavasena vuttā ’’ ti ca dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge ca vacanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ .
Sanniṭṭhānavasena ye vuttā , tesaṃ sabbesaṃ sādhāraṇatoti pana atthe sati
M0.7 sādhāraṇāsādhāraṇesu vattabbesu yo asādhāraṇesu mahāvisayo adhimokkho , tassa vasena vuttasabbacittuppādasādhāraṇato phassādayo sabbasādhāraṇāti adhimokkho ca asādhāraṇesu mahāvisayoti katvā vutto aññassa tādisassa abhāvāti ayamadhippāyo daṭṭhabbo .
JīvitindriyaṃV0.7 panettha rūpamissakattā na vuttanti veditabbaṃ , cittekaggatā pana asamādhisabhāvā sāmaññasaddeneva sāmaññavisesasaddehi ca samādhisabhāvā visesasaddavacanīyaṃ aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca natthīti anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanato tasseva dhammassa bhedadīpakehi vattabbā , na sukhādisabhāvā vedanā viya vuttalakkhaṇaviparītehi sāmaññavisesasaddeheva , tasmā ‘‘ cittekaggatā ’’ ti ayaṃ sāmaññasaddo samādhisabhāve visesasaddanirapekkho pavattamāno sayameva visesasaddamāpajjitvā asamādhisabhāvameva pakāseyya , itaro ca samādhisabhāvamevāti dvidhā bhinnā cittekaggatā asādhāraṇā ceva appavisayā cāti idha uddesaṃ na arahati .
Abhinnāpi vā phassādīnaṃ viya pākaṭattābhāvato aññadhammanissayena vattabbato ca sā jīvitañca na arahatīti na uddiṭṭhāti .
Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Niddesavaṇṇanā
1. Paṭhamanayo saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā
1. KhandhapadavaṇṇanāSanniṭṭhānalakkhaṇena adhimokkhena sampayuttadhammā ārammaṇe nicchayanākārena pavattiyā sanniṭṭhānavasena vuttadhammā .
Te ca tehi saddhiṃ tadavasiṭṭhe dvipañcaviññāṇavicikicchāsahagatadhamme ca saṅgahetvā āha ‘‘ sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādā ’’ ti .
Itareti phassādayo .
Sabbesan ti ekūnanavutiyā cittuppādānaṃ .
Pariggahetabbāti saṅgahādivasena pariggaṇhitabbā .
Mahāvisayena adhimokkhena .
Aññesan ti vitakkādīnaṃ .
Vacanaṃ sandhāyāti ‘‘ adhimuccanaṃ adhimokkho , so sanniṭṭhānalakkhaṇo ’’ ti dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha . yevāpanakavaṇṇanā )‘‘ taṇhāpaccayā adhimokkho , adhimokkhapaccayā bhavo ’’ ti paṭiccasamuppādavibhaṅge ca āgataṃ vacanaṃ sandhāya .
Atthe satīti ‘‘ sanniṭṭhāna … pe … sādhāraṇato ’’ ti evamatthe vuccamāne .
Vattabbesūti saṅgahādipariggahatthaṃ vattabbesu .
Vuttā phassādayo manasikārapariyosānā .
Tādisassāti
M0.9 phassādisadisassa sādhāraṇassa adhimokkhasadisassa asādhāraṇassa aññassa dhammassa abhāvā .
Nanu jīvitindriyacittaṭṭhitiyopi sādhāraṇāti ?
Saccaṃ sādhāraṇā , atthi pana visesoti dassento āha ‘‘ jīvitindriyaṃ panā ’’ tiādi .
Asamādhisabhāvā balabhāvaṃ appattā sāmaññasaddeneva vattabbāti yojanā .
Sāmaññavisesasaddehi cāti sāmaññavisesasaddehi vattabbā ca samādhisabhāvā cittekaggatā .
Visesasaddavacanīyaṃ aññan ti balappattasamādhito aññaṃ sāmaññasaddena byāpetabbaṃ , visesasaddena ca nivattetabbaṃ natthi samādhisabhāvāya eva cittekaggatāya gahitattā .
Na aññabyāpakanivattako sāmaññaviseso anañña … pe … visesoV0.10 , tassa dīpanato .
Tasseva dhammassāti tasseva balappattasamādhidhammassa .
Bhedadīpakehīti visesadīpakehi samādhibalādivacanehi vattabbā .
Vuttalakkhaṇā anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanā saddā .
Tato viparītehi aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca gahetvā pavattehi sāmaññavisesasaddeheva na sukhādisabhāvā vedanā viya vattabbā .
Tasmāti yasmā asamādhisabhāvā samādhisabhāvāti dvedhā bhinditvā gahitā cittekaggatā , tasmā .
Asamādhisabhāvameva pakāseyya visesasaddanirapekkhaṃ pavattamānattā .
Itaroti samādhibalādiko visesasaddo .
Idhāti imasmiṃ abbhantaramātikuddese , sādhāraṇe phassādike , mahāvisaye vā adhimokkhe uddisiyamāne .
Nanu ca abhinditvā gayhamānā cittekaggatā vedanā viya sādhāraṇā hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ abhinnāpi vā ’’ tiādi .
‘‘ Cittassa ṭhiti cittekaggatā avisāhaṭamānasatā ( dha . sa .11,15).
Arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhitī ’’ ti ( dha . sa .19) vacanato samādhijīvitindriyānaṃ aññadhammanissayena vattabbatā veditabbā .
Na arahatīti idha uddesaṃ na arahati samukheneva vattabbesu phassādīsu uddisiyamānesūti attho .Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Niddesavaṇṇanā