Issues
Select Version
(MN) Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
  • Ganthārambhakathā
  • Ganthārambhakathā
  • Nidānakathā
  • 1. Mūlapariyāyavaggo
  • 1. Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā
  • Suttanikkhepavaṇṇanā
  • Pathavīvāravaṇṇanā
  • Āpovārādivaṇṇanā
  • Bhūtavārādivaṇṇanā
  • Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā
  • Diṭṭhasutavārādivaṇṇanā
  • Ekattavārādivaṇṇanā
  • Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā
  • Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā
  • Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā
  • Tathāgatavāraaṭṭhamanayavaṇṇanā
  • 2. Sabbāsavasuttavaṇṇanā
  • Dassanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Saṃvarāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Paṭisevanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Adhivāsanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Parivajjanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Vinodanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • 3. Dhammadāyādasuttavaṇṇanā
  • 4. Bhayabheravasuttavaṇṇanā
  • Kāyakammantavārakathā
  • Vacīkammantavārādivaṇṇanā
  • Bhayabheravasenāsanādivaṇṇanā
  • Asammohavihāravaṇṇanā
  • Pubbabhāgapaṭipadādivaṇṇanā
  • Pubbenivāsakathāvaṇṇanā
  • Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā
  • Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā
  • Araññavāsakāraṇavaṇṇanā
  • Desanānumodanāvaṇṇanā
  • Pasannākāravaṇṇanā
  • Saraṇagamanakathāvaṇṇanā
  • Upāsakavidhikathāvaṇṇanā
  • 5. Anaṅgaṇasuttavaṇṇanā
  • (empty)
  • Sammutiparamatthadesanākathāvaṇṇanā
  • 6. Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā
  • 7. Vatthasuttavaṇṇanā
  • 8. Sallekhasuttavaṇṇanā
  • 9. Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā
  • Akusalakammapathavaṇṇanā
  • Kusalakammapathavaṇṇanā
  • Āhāravāravaṇṇanā
  • Saccavāravaṇṇanā
  • Jarāmaraṇavāravaṇṇanā
  • Jātivāravaṇṇanā
  • Bhavavāravaṇṇanā
  • Upādānavāravaṇṇanā
  • Taṇhāvāravaṇṇanā
  • Vedanāvāravaṇṇanā
  • Phassavāravaṇṇanā
  • Saḷāyatanavāravaṇṇanā
  • Nāmarūpavāravaṇṇanā
  • Viññāṇavāravaṇṇanā
  • Saṅkhāravāravaṇṇanā
  • Avijjāvāravaṇṇanā
  • Āsavavāravaṇṇanā
  • 10. Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā
  • Uddesavārakathāvaṇṇanā
  • Kāyānupassanāānāpānapabbavaṇṇanā
  • Iriyāpathapabbavaṇṇanā
  • Catusampajaññapabbavaṇṇanā
  • Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā
  • Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā
  • Navasivathikapabbavaṇṇanā
  • Vedanānupassanāvaṇṇanā
  • Cittānupassanāvaṇṇanā
  • Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā
  • Khandhapabbavaṇṇanā
  • Āyatanapabbavaṇṇanā
  • Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
  • Catusaccapabbavaṇṇanā
  • 2. Sīhanādavaggo
  • 1. Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā
  • 2. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
  • Vesālinagaravaṇṇanā
  • Uttarimanussadhammādivaṇṇanā
  • Dasabalañāṇādivaṇṇanā
  • Aṭṭhaparisavaṇṇanā
  • Catuyonivaṇṇanā
  • Pañcagativaṇṇanā
  • Ñāṇappavattākāravaṇṇanā
  • Āsavakkhayavāravaṇṇanā
  • Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā
  • Āhārasuddhivaṇṇanā
  • Saṃsārasuddhiādivaṇṇanā
  • 3. Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
  • 5. Anumānasuttavaṇṇanā
  • 6. Cetokhilasuttavaṇṇanā
  • 7. Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā
  • 8. Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā
  • 9. Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā
  • 10. Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā
  • 3. Opammavaggo
  • 1. Kakacūpamasuttavaṇṇanā
  • 2. Alagaddūpamasuttavaṇṇanā
  • 3. Vammikasuttavaṇṇanā
  • 4. Rathavinītasuttavaṇṇanā
  • Dhammagarubhāvavaṇṇanā
  • Appicchatādivaṇṇanā
  • Dvādasavidhasantosavaṇṇanā
  • Tividhapavivekavaṇṇanā
  • Pañcavidhasaṃsaggavaṇṇanā
  • Gāhagāhakādivaṇṇanā
  • Pañcalābhavaṇṇanā
  • Cārikādivaṇṇanā
  • Sattavisuddhipañhavaṇṇanā
  • Sattarathavinītavaṇṇanā
  • 5. Nivāpasuttavaṇṇanā
  • 6. Pāsarāsisuttavaṇṇanā
  • 7. Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā
  • 8. Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā
  • 9. Mahāsāropamasuttavaṇṇanā
  • 10. Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā
  • 4. Mahāyamakavaggo
  • 1. Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā
  • 2. Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā
  • 3. Mahāgopālakasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā
  • 6. Mahāsaccakasutavaṇṇanā
  • 7. Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
  • 8. Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
  • 9. Mahāassapurasuttavaṇṇanā
  • 10. Cūḷaassapurasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷayamakavaggo
  • 1. Sāleyyakasuttavaṇṇanā
  • 2. Verañjakasuttavaṇṇanā
  • 3. Mahāvedallasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷavedallasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā
  • 6. Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā
  • 7. Vīmaṃsakasuttavaṇṇanā
  • 8. Kosambiyasuttavaṇṇanā
  • 9. Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā
  • 10. Māratajjanīyasuttavaṇṇanā
(MN) Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
  • Ganthārambhakathā
  • Ganthārambhakathā
  • Nidānakathā
  • 1. Mūlapariyāyavaggo
  • 1. Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā
  • Suttanikkhepavaṇṇanā
  • Pathavīvāravaṇṇanā
  • Āpovārādivaṇṇanā
  • Bhūtavārādivaṇṇanā
  • Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā
  • Diṭṭhasutavārādivaṇṇanā
  • Ekattavārādivaṇṇanā
  • Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā
  • Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā
  • Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā
  • Tathāgatavāraaṭṭhamanayavaṇṇanā
  • 2. Sabbāsavasuttavaṇṇanā
  • Dassanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Saṃvarāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Paṭisevanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Adhivāsanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Parivajjanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Vinodanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • 3. Dhammadāyādasuttavaṇṇanā
  • 4. Bhayabheravasuttavaṇṇanā
  • Kāyakammantavārakathā
  • Vacīkammantavārādivaṇṇanā
  • Bhayabheravasenāsanādivaṇṇanā
  • Asammohavihāravaṇṇanā
  • Pubbabhāgapaṭipadādivaṇṇanā
  • Pubbenivāsakathāvaṇṇanā
  • Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā
  • Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā
  • Araññavāsakāraṇavaṇṇanā
  • Desanānumodanāvaṇṇanā
  • Pasannākāravaṇṇanā
  • Saraṇagamanakathāvaṇṇanā
  • Upāsakavidhikathāvaṇṇanā
  • 5. Anaṅgaṇasuttavaṇṇanā
  • (empty)
  • Sammutiparamatthadesanākathāvaṇṇanā
  • 6. Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā
  • 7. Vatthasuttavaṇṇanā
  • 8. Sallekhasuttavaṇṇanā
  • 9. Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā
  • Akusalakammapathavaṇṇanā
  • Kusalakammapathavaṇṇanā
  • Āhāravāravaṇṇanā
  • Saccavāravaṇṇanā
  • Jarāmaraṇavāravaṇṇanā
  • Jātivāravaṇṇanā
  • Bhavavāravaṇṇanā
  • Upādānavāravaṇṇanā
  • Taṇhāvāravaṇṇanā
  • Vedanāvāravaṇṇanā
  • Phassavāravaṇṇanā
  • Saḷāyatanavāravaṇṇanā
  • Nāmarūpavāravaṇṇanā
  • Viññāṇavāravaṇṇanā
  • Saṅkhāravāravaṇṇanā
  • Avijjāvāravaṇṇanā
  • Āsavavāravaṇṇanā
  • 10. Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā
  • Uddesavārakathāvaṇṇanā
  • Kāyānupassanāānāpānapabbavaṇṇanā
  • Iriyāpathapabbavaṇṇanā
  • Catusampajaññapabbavaṇṇanā
  • Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā
  • Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā
  • Navasivathikapabbavaṇṇanā
  • Vedanānupassanāvaṇṇanā
  • Cittānupassanāvaṇṇanā
  • Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā
  • Khandhapabbavaṇṇanā
  • Āyatanapabbavaṇṇanā
  • Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
  • Catusaccapabbavaṇṇanā
  • 2. Sīhanādavaggo
  • 1. Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā
  • 2. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
  • Vesālinagaravaṇṇanā
  • Uttarimanussadhammādivaṇṇanā
  • Dasabalañāṇādivaṇṇanā
  • Aṭṭhaparisavaṇṇanā
  • Catuyonivaṇṇanā
  • Pañcagativaṇṇanā
  • Ñāṇappavattākāravaṇṇanā
  • Āsavakkhayavāravaṇṇanā
  • Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā
  • Āhārasuddhivaṇṇanā
  • Saṃsārasuddhiādivaṇṇanā
  • 3. Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
  • 5. Anumānasuttavaṇṇanā
  • 6. Cetokhilasuttavaṇṇanā
  • 7. Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā
  • 8. Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā
  • 9. Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā
  • 10. Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā
  • 3. Opammavaggo
  • 1. Kakacūpamasuttavaṇṇanā
  • 2. Alagaddūpamasuttavaṇṇanā
  • 3. Vammikasuttavaṇṇanā
  • 4. Rathavinītasuttavaṇṇanā
  • Dhammagarubhāvavaṇṇanā
  • Appicchatādivaṇṇanā
  • Dvādasavidhasantosavaṇṇanā
  • Tividhapavivekavaṇṇanā
  • Pañcavidhasaṃsaggavaṇṇanā
  • Gāhagāhakādivaṇṇanā
  • Pañcalābhavaṇṇanā
  • Cārikādivaṇṇanā
  • Sattavisuddhipañhavaṇṇanā
  • Sattarathavinītavaṇṇanā
  • 5. Nivāpasuttavaṇṇanā
  • 6. Pāsarāsisuttavaṇṇanā
  • 7. Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā
  • 8. Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā
  • 9. Mahāsāropamasuttavaṇṇanā
  • 10. Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā
  • 4. Mahāyamakavaggo
  • 1. Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā
  • 2. Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā
  • 3. Mahāgopālakasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā
  • 6. Mahāsaccakasutavaṇṇanā
  • 7. Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
  • 8. Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
  • 9. Mahāassapurasuttavaṇṇanā
  • 10. Cūḷaassapurasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷayamakavaggo
  • 1. Sāleyyakasuttavaṇṇanā
  • 2. Verañjakasuttavaṇṇanā
  • 3. Mahāvedallasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷavedallasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā
  • 6. Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā
  • 7. Vīmaṃsakasuttavaṇṇanā
  • 8. Kosambiyasuttavaṇṇanā
  • 9. Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā
  • 10. Māratajjanīyasuttavaṇṇanā

Uddesavārakathāvaṇṇanā

Author: 注释—善巧 @ 小僧善巧

Uddesavārakathāvaṇṇanā

106. Kasmā bhagavā imaṃ suttamabhāsīti asādhāraṇasamuṭṭhānaṃ pucchati , sādhāraṇaṃ pana pākaṭanti anāmaṭṭhaṃ , tena suttanikkhepo pucchitoti katvā itaro ‘‘ kururaṭṭhavāsīnan ’’ tiādinā aparajjhāsayoyaṃ suttanikkhepoti dasseti .Etena bāhirasamuṭṭhānaṃ vibhāvitanti daṭṭhabbaṃ .Ajjhattikaṃ pana asādhāraṇañca mūlapariyāyasuttādiṭīkāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Kururaṭṭhaṃ kira ( dī . ni . ṭī .2.373) tadā tannivāsīnaṃ sattānaṃ yebhuyyena yonisomanasikāravantatāya pubbe ca katapuññatābalena utuādisampannameva ahosi .Tena vuttaṃ ‘‘ utupaccayādisampannattā ’’ ti .Ādi -saddena bhojanādisampattiṃ saṅgaṇhāti .Keci pana ‘‘ pubbe kuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hontaṃ bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ taṃ raṭṭhaṃ ahosī ’’ ti vadanti .
Cittasarīrakallatāyāti cittassa sarīrassa ca arogatāya .Anuggahitapaññābalāti laddhupakārañāṇānubhāvā , anu anu vā āciṇṇapaññātejā .
Ekavīsatiyā ṭhānesūti kāyānupassanāvasena cuddasasuṭhānesu , vedanānupassanāvasena ekasmiṃ ṭhāne , tathā cittānupassanāvasena , dhammānupassanāvasena pañcasu ṭhānesūti evaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu .Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvāti catusaccakammaṭṭhānaṃ yathā arahattaṃ pāpeti , evaṃ desanāvasena arahatte pakkhipitvā .
Suvaṇṇacaṅkoṭakasuvaṇṇamañjūsāsu pakkhittāni sumanacampakādinānāpupphāni maṇiputtādisattaratanāni ca yathā bhājanasampattiyā savisesaṃ sobhanti , kiccakarāniM1.330 ca honti manuññābhāvato , evaṃ sīladassanādisampattiyā bhājanavisesabhūtāya kururaṭṭhavāsiparisāya desitāV1.295 ca bhagavato ayaṃ desanā bhiyyosomattāya sobhati , kiccakārī ca hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ yathā hi puriso ’’ tiādinā .
Etthāti kururaṭṭhe .
Pakatiyāti sarasato , imissā satipaṭṭhānasuttadesanāya pubbepīti adhippāyo .Anuyuttā viharanti satthu desanānusāratoti adhippāyo .
Vissaṭṭhaattabhāvanāti aniccādivasena kismiñci yonisomanasikāre cittaṃ aniyojetvā rūpādiārammaṇe abhirativasena vissaṭṭhacittena bhavituṃ na vaṭṭati , pamādavihāraṃ pahāya appamattena bhavitabbanti adhippāyo .
Ekāyanoti ettha ayana -saddo maggapariyāyo .
Na kevalamayanameva , atha kho aññepi bahū maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto ‘‘ maggassa hī ’’ tiādi vatvā yadi maggapariyāyo ayana-saddo , kasmā puna maggoti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .Tattha ekamaggoti eko eva maggo .Na hi nibbānagāmī maggo añño atthīti .Nanu satipaṭṭhānaṃ idha ‘‘ maggo ’’ ti adhippetaṃ , tadaññe ca bahū maggadhammā atthīti ?Saccaṃ atthi , te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato .Tathā hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā .Uddese pana satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ .
Na dvedhāpathabhūtoti iminā imassa maggassa anekamaggatābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti .
Ekenāti asahāyena .
Asahāyatā ca duvidhā attadutiyatābhāvena vā , yā ‘‘ vūpakaṭṭhakāyatā ’’ ti vuccati , taṇhādutiyatābhāvena vā , yā ‘‘ pavivittacittatā ’’ ti vuccati .Tenāha ‘‘ vūpakaṭṭhena pavivittacittenā ’’ ti .
Seṭṭhopi loke ‘‘ eko ’’ ti vuccati ‘‘ yāva pare ekato karosī ’’ tiādīsūti āha ‘‘ ekassāti seṭṭhassā ’’ ti .
Yadi saṃsārato nissaraṇaṭṭho ayanaṭṭho aññesampi upanissayasampannānaṃ sādhāraṇo kathaṃ bhagavatoti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Imasmiṃ khoti ettha kho -saddo avadhāraṇe , tasmā imasmiṃ yevāti attho .
Desanābhedoyeva heso , yadidaṃ maggoti vā ayanoti vā .Tenāha ‘‘ attho paneko ’’ ti .
NānāmukhabhāvanānayappavattotiM1.331 kāyānupassanādimukhena tatthāpi ānāpānādimukhena bhāvanānayena pavatto .
Ekāyanan ti ekagāminaṃ , nibbānagāminanti attho .Nibbānañhi adutiyattā seṭṭhattā ca ‘‘ ekan ’’ ti vuccati .Yathāha ‘‘ ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī ’’ ti ( su . ni .890)‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ ti ( a . ni .4.34; itivu .90) ca .Khayo eva antoti khayantoV1.296 , jātiyā khayantaṃ diṭṭhavāti jātikhayantadassī .
Avibhāgena sabbepi satte hitena anukampatīti hitānukampī .
Atariṃsūti tariṃsu .Pubbeti purimakā buddhā , pubbe vā atītakāle .
Tan ti taṃ tesaṃ vacanaṃ , taṃ vā kiriyāvuttivācakattaṃ na yujjati .Na hi saṅkheyyappadhānatāya sattavācino eka-saddassa kiriyāvuttivācakatā atthi .
‘‘ Sakimpi uddhaṃ gaccheyyā ’’ tiādīsu ( a . ni .7.72) viya ‘‘ sakiṃ ayano ’’ ti iminā byañjanena bhavitabbaṃ .
Evaṃ atthaṃ yojetvāti evaṃ padatthaṃ yojetvā .Ubhayathāpīti purimanayena pacchimanayena ca .Na yujjati idhādhippetamaggassa anekavāraṃ pavattisabbhāvato .
Tenāha ‘‘ kasmā ’’ tiādi .
Anekavārampi ayatīti purimanayassa , anekañcassa ayanaṃ hotīti pacchimanayassa ca paṭikkhepo .
Missakamaggoti lokiyena missako lokuttaramaggo .
Visuddhiādīnaṃ nippariyāyahetuṃ saṅgaṇhanto ācariyatthero ‘‘ missakamaggo ’’ ti āha , itaro pariyāyahetu idhādhippetoti ‘‘ pubbabhāgamaggo ’’ ti .
Saddaṃ sutvāvāti ‘‘ kālo , bhante , dhammassavanāyā ’’ ti kālārocanasaddaṃ sutvā .
Evaṃ ukkhipitvāti .Evaṃ ‘‘ madhuraṃ imaṃ kuhiṃ chaḍḍemā ’’ ti achaḍḍentā ucchubhāraṃ viya paggahetvā na vicaranti .
Āluḷetīti viluḷito ākulo hotīti attho .Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti .
Ettāvatā idhādhippetatthe siddhe tasseva alaṅkāratthaṃ so pana yassa pubbabhāgamaggo , taṃ dassetuṃ ‘‘ maggānaṭṭhaṅgiko ’’ tiādikāM1.332 gāthāpi paṭisambhidāmaggatova ānetvā ṭhapitā .
Nibbānagamanaṭṭhenāti nibbānaṃ gacchati adhigacchati etenāti nibbānagamanaṃ , so eva aviparītasabhāvatāya attho , tena nibbānagamanaṭṭhena , nibbānādhigamupāyatāyāti attho .Magganīyaṭṭhenāti gavesitabbatāya ,‘‘ gamanīyaṭṭhenā ’’ ti vā pāṭho , upagantabbattāti attho .
Rāgādīhīti .Iminā rāgadosamohānaṃyeva gahaṇaṃ ‘‘ rāgo malaṃ , doso malaṃ , moho malan ’’ ti ( vibha .924) vacanato .‘‘ Abhijjhāvisamalobhādīhī ’’ ti pana iminā sabbesampi upakkilesānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ te visuṃ uddhaṭā .Sattānaṃ visuddhiyāti vuttassa atthassa ekantikataṃV1.297 dassento ‘‘ tathā hī ’’ tiādimāha .
Kāmaṃ ‘‘ visuddhiyā ’’ ti sāmaññajotanā , cittavisuddhi eva panettha adhippetāti dassetuṃ ‘‘ rūpamalavasena panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Na kevalaṃ aṭṭhakathā vacanameva , atha kho idamettha āhaccabhāsitanti dassento ‘‘ tathā hī ’’ tiādimāha .
Sā panāyaṃ cittavisuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati , tasmā vuttaṃ ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamāyā ’’ tiādi .Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ soko .Ñātibyasanādinimittameva sokādhikatāya ‘‘ kahaṃ , ekaputtaka , kahaṃ , ekaputtakā ’’ ti paridevavasena lapanaṃ paridevo , āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha ‘‘ pahānāyā ’’ ti .
Taṃ panassa samatikkamāvahataṃ nidassanavasena dassento ‘‘ ayaṃ hī ’’ tiādimāha .
Tattha yaṃ pubbe taṃ visodhehīti atītesu khandhesu taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ .Pacchāti parato .Teti tuyhaṃ .Māhūti mā ahu .Kiñcanan ti rāgādikiñcanaṃ .Etena anāgatesu khandhesu saṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ .
Majjheti tadubhayavemajjhe .No ce gahessasīti na upādiyissasi ce .Etena paccuppanne khandhapabandhe upādānappavatti vuttā .Upasanto carissasīti evaṃ addhattayagatasaṃkilesavisodhane sati nibbutasabbapariḷāhatāya upasanto hutvā viharissasīti arahattanikūṭena gāthaṃ niṭṭhapesi .Tenāha ‘‘ imaṃ gāthan ’’ tiādi .
PuttātiM1.333 orasā , aññepi vā ye keci .Pitāti janako .Bandhavāti ñātakā .
Ayañhettha attho – puttā vā pitā vā bandhavā vā antakena maccunā adhipannassa abhibhūtassa maraṇato tāṇāya na honti , tasmā natthi ñātīsu tāṇatāti .Na hi ñātīnaṃ vasena maraṇato ārakkhā atthi , tasmā paṭācāre ‘‘ ubho puttā kālakatā ’’ tiādinā ( apa . therī 2.2.498) mā niratthakaṃ paridevi , dhammaṃyeva pana yāthāvato passāti adhippāyo .
Sotāpattiphale patiṭṭhitāti yathānulomaṃ pavattitāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya pariyosāne sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi .
Kathaṃ panāyaṃ satipaṭṭhānamaggavasena sotāpattiphale patiṭṭhāsīti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .Na hi catusaccakammaṭṭhānakathāya vinā sāvakānaṃ ariyamaggādhigamo atthi .‘‘ Imaṃ gāthaṃ sutvā ’’ ti pana idaṃ sokavinodanavasena pavattitāya gāthāya paṭhamaṃ sutattā vuttaṃ .Esa nayo itaragāthāyapi .BhāvanātiV1.298 paññābhāvanā .Sā hi idhādhippetā .Tasmāti yasmā rūpādīnaṃ aniccādito anupassanāpi satipaṭṭhānabhāvanā , tasmā .Tepīti santatimahāmattapaṭācārā .
Pañcasate coreti satasatacoraparivāre pañca core paṭipāṭiyā pesesi .
Te araññaṃ pavisitvā theraṃ pariyesantā anukkamena therassa samīpe samāgacchiṃsu .Tenāha ‘‘ te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsū ’’ ti .Vedanaṃ vikkhambhetvā pītipāmojjaṃ uppajjīti sambandho .Therassa hi sīlaṃ paccavekkhato suparisuddhaṃ sīlaṃ nissāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajjamānaṃ ūruṭṭhibhedajanitaṃ dukkhavedanaṃ vikkhambhesi .
Pādānīti pāde .Saññapessāmīti saññattiṃ karissāmi .
Aḍḍiyāmīti jigucchāmi .Harāyāmīti lajjāmi .
Vipassisan ti sammasiṃ .
Pacalāyantānan ti pacalāyanaṃ niddaṃ upagatānaṃ .
Vatasampannoti dhutacaraṇasampanno .
Pamādan ti pacalāyanaṃ sandhāyāha .Oruddhamānasoti uparuddhaadhicitto .
Pañjarasmin ti sarīre .Sarīrañhi nhārusambandhaaṭṭhisaṅghātatāya idha ‘‘ pañjaran ’’ ti vuttaṃ .
Pītavaṇṇāya paṭākāya pariharaṇato mallayuddhacittakatāya ca pītamallo .Tīsu rajjesūti paṇḍucoḷagoḷarajjesu .Mallā sīhaḷadīpe sakkārasammānaṃM1.334 labhantīti tambapaṇṇidīpaṃ āgamma .
Taṃyeva aṅkusaṃ katvāti ‘‘ rūpādayo ‘ mamā ’ ti na gahetabbā ’’ ti na tumhākavaggena ( saṃ . ni .3.33-34) pakāsitamatthaṃ attano cittamattahatthino aṅkusaṃ katvā .
Jaṇṇukehi caṅkamati ‘‘ nisinne niddāya avasaro hotī ’’ ti .
Byākaritvāti attano vīriyārambhassa saphalatāpavedanamukhena sabrahmacārīnaṃ ussāhaṃ janento aññaṃ byākaritvā .
Bhāsitan ti vacanaṃ .Kassa pana tanti āha ‘‘ buddhaseṭṭhassa , sabbalokaggavādino ’’ ti .
Na tumhākan tiādi tassa pavattiākāradassanaṃ .
Tayidaṃ me saṅkhārānaṃ accantavūpasamakāraṇanti dassento ‘‘ aniccā vatā ’’ ti gāthaṃ āhari .Tena idānāhaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhaṅgasaṅkhātassa rogassa abhāvena arogo parinibbutoti dasseti .
Assāti sakkassa .Upapattīti devūpapatti .Punapākatikāva ahosi sakkabhāveneva upapannattā .
Subrahmāti evaṃ nāmo .
Accharānaṃ nirayūpapattiṃ disvā tato pabhuti satataṃ pavattamānaṃ attano cittutrāsaṃ sandhāyāha ‘‘ niccaṃ utrastamidaṃ cittan ’’ tiādi .Tattha utrastan ti santastaṃ bhītaṃ .Ubbiggan ti saṃviggaṃ .Utrastan ti vā saṃviggaṃ .Ubbiggan ti bhayavasena saha kāyena sañcalitaṃ .
Anuppannesūti anāgatesu .Kicchesūti dukkhesu .Nimittatthe bhummavacanaṃ , bhāvīdukkhapavattinimittantiV1.299 attho .Uppatitesūti uppannesu kicchesūti yojanā , tadā attano parivārassa uppannadukkhanimittanti adhippāyo .
Bojjhāti bodhito , ariyamaggatoti attho .Aññatrāti ca padaṃ apekkhitvā nissakkavacanaṃ , tasmā bodhiṃ ṭhapetvāti attho .Esa nayo sesesupi .Tapasāti tapokammato .Tena maggādhigamassa upāyabhūtaṃ dhutaṅgasevanādisallekhapaṭipadaṃ dasseti .Indriyasaṃvarāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇato .Etena satisaṃvarasīsena sabbampi saṃvarasīlaṃ , lakkhaṇahāranayena vā sabbampi catupārisuddhisīlaṃ dasseti .
Sabbanissaggāti sabbupadhinissajjanato sabbakilesappahānato .Kilesesu hi nissaṭṭhesu kammavaṭṭaṃ vipākavaṭṭañca nissaṭṭhameva hotīti .Sotthin ti khemaṃ anupaddavataṃ .
Ñāyassa adhigamāyāti ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , tassa adhigamāya , pattiyāti vuttaṃ hoti .
Ayañhi pubbabhāge lokiyo satipaṭṭhānamaggo bhāvito lokuttarassa maggassa adhigamāya saṃvattati .Tenāha ‘‘ ñāyassa adhigamāyā ’’ ti .Nibbānassa sacchikiriyāyāti taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa amatassa sacchikiriyāya , attapaccakkhatāyāti vuttaṃ hoti .Ayañhi maggo bhāvito anupubbena nibbānasacchikiriyaṃ sādheti .Tenāha ‘‘ nibbānassa sacchikiriyāyā ’’ ti .
Nanu ‘‘ visuddhiyā ’’ ti cittavisuddhiyā adhippetattā visuddhiggahaṇenevettha sokasamatikkamādayopi gahitā eva honti , te puna kasmā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘ tattha kiñcāpī ’’ tiādi vuttaṃ .Sāsanayuttikovideti saccapaṭiccasamuppādādilakkhaṇāyaṃ dhammanītiyaṃ cheke .
Taṃ taṃ atthaṃ ñāpetīti ye ye bodhaneyyapuggalā saṅkhepavitthārādivasena yathā yathā bodhetabbā , attano desanāvilāsena bhagavā te te tathā tathā bodhento taṃ tamatthaṃ ñāpeti .
Taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassentoti atthāpattiṃ agaṇento taṃ taṃ atthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento .Na hi sammāsambuddhā atthāpattiñāpakādisādhanīyavacanāti .
Saṃvattatīti jāyati , hotīti attho .Yasmā anatikkantasokaparidevassa na kadāci cittavisuddhi atthi sokaparidevasamatikkamamukheneva cittavisuddhiyā ijjhanato , tasmā āha ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamena hotī ’’ ti .Yasmā pana domanassapaccayehi dukkhadhammehi puṭṭhaṃ puthujjanaṃ sokādayo abhibhavanti , pariññātesu ca tesu te na honti , tasmā vuttaṃ ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamenā ’’ ti .Ñāyassāti aggamaggassa tatiyamaggassa ca .Tadadhigamena hi yathākkamaṃV1.300 dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo .Sacchikiriyābhisamayasahabhāvīpi itarābhisamayo tadavinābhāvato sacchikiriyābhisamayahetuko viya vutto ‘‘ ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāyā ’’ ti .Phalañāṇena vā paccakkhakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ nibbānassa sacchikiriyāyā ’’ ti .Sampadānavacanañcetaṃ daṭṭhabbaṃ .
Vaṇṇabhaṇanan ti pasaṃsāvacanaṃ .
Tayidaṃ na idheva , atha kho aññatthāpi satthā akāsiyevāti dassento ‘‘ yatheva hī ’’ tiādimāha .Tatthaādimhi kalyāṇaṃ , ādi vā kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ .Sesapadadvayepi eseva nayo .Atthasampattiyā sātthaṃ .Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ .Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūrito upanetabbassa abhāvā ca kevalaparipuṇṇaṃ .Nirupakkilesato apanetabbassa abhāvāM1.336 ca parisuddhaṃ .Seṭṭhacariyabhāvato sāsana brahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca vo pakāsessāmīti ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ( visuddhi .1.147) vuttanayena veditabbo .Ariyavaṃsāti ariyānaṃ buddhādīnaṃ vaṃsā paveṇiyo .Aggaññāti ‘‘ aggā ’’ ti jānitabbā sabbavaṃsehi seṭṭhabhāvato .Rattaññāti ‘‘ cirarattā ’’ ti jānitabbā .Vaṃsaññāti ‘‘ buddhādīnaṃ vaṃsā ’’ ti jānitabbā .Porāṇāti purātanā anadhunātanattā .Asaṃkiṇṇāti avikiṇṇā anapanītā .Asaṃkiṇṇapubbāti ‘‘ kiṃ imehī ’’ ti ariyehi na apanītapubbā .Na saṃkīyantīti idānipi tehi na apanīyanti .Na saṃkīyissantīti anāgatepi tehi na apanīyissanti .Appaṭikuṭṭhā … pe … viññūhīti ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā , tehi apaccakkhatā aninditā , agarahitāti attho .Visuddhiyātiādīhīti visuddhiādidīpanehi .Padehīti vākyehi , visuddhiatthatādibhedabhinnehi vā dhammakoṭṭhāsehi .
Upaddaveti anatthe .Visuddhin ti visujjhanaṃ saṃkilesappahānaṃ .Vācuggatakaraṇaṃ uggaho .Pariyāpuṇanaṃ paricayo .Atthassa hadaye ṭhapanaṃ dhāraṇaṃ .Parivattanaṃ vācanaṃ .
Gandhārakoti gandhāradese uppanno .Pahontīti sakkonti aniyyānamaggāti micchāmaggā , micchattaniyatāniyatamaggāpi vā .
Suvaṇṇanti kūṭasuvaṇṇampi vuccati .Paṇīti kācamaṇipi .Muttāti veḷujāpi .Pavāḷan ti pallavopi vuccatīti rattajambunadā dipadehi te visesitā .
Na tato heṭṭhāti ( saṃ . ni . ṭī .2.5.367; dī . ni . ṭī .2.373) idhādhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā , kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhāgahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ , pañcamassaV1.301 pana vipallāsavatthuno abhāvā ‘‘ na uddhan ’’ ti āha .Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti .
Tayo satipaṭṭhānāti satipaṭṭhānasaddassa atthuddhāradassanaṃ , na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhānasaddassa atthadassananti .Ādīsu hi satigocaroti ettha ādi -saddena ‘‘ phassasamudayā vedanānaṃ samudayo , nāmarūpasamudayā cittassa samudayo , manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo ’’ ti satipaṭṭhānāti vuttānaṃM1.337 satigocarānaṃ pakāsake suttapadese saṅgaṇhāti .Evaṃ paṭisambhidāpāḷiyampi ( paṭi . ma .3.34) avasesapāḷippadesadassanattho ādi -saddo daṭṭhabbo .
Satiyā paṭṭhānan ti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ .
Dānādīni satiyā karontassa rūpādīni kasiṇādīni ca satiyā ṭhānaṃ hontīti taṃnivāraṇatthamāha ‘‘ padhānaṃ ṭhānan ’’ ti .Pa-saddo hi idha ‘‘ paṇītā dhammā ’’ tiādīsu ( dha . sa .14 tikamātikā ) viya padhānatthadīpakoti adhippāyo .
Ariyoti ariyaṃ sabbasattaseṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha .Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutte ( ma . ni .3.311).Suttekadesena hi suttaṃ dasseti .Tattha hi – ‘‘ Tayo satipaṭṭhānā yadariyo … pe … marahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ , kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ .Idha , bhikkhave , satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘‘ idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā ’ ti .Tassa sāvakā na sussūsanti , na sotaṃ odahanti , na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti , vokkamma ca satthusāsanā vattanti .Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno .Idaṃ , bhikkhave , paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ , yadariyo … pe … arahati . Puna caparaṃ , bhikkhave , satthā … pe … idaṃ vo sukhāyāti .Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti … pe … vattanti .Ekacce sāvakā sussūsanti … pe … na ca vokkamma satthusāsanā vattanti .Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti , na ceva attamano hoti , na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti .Anattamanatañca attamanatañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhato viharati sato sampajāno .Idaṃ vuccati , bhikkhave , dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ … pe … arahati . Puna caparaṃ … pe … sukhāyāti .Tassa sāvakā sussūsanti … pe … vattanti .Tatra , bhikkhave , tathāgato attamano ceva hoti , attamanatañca paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharatiV1.302 sato sampajānoM1.338 .Idaṃ vuccati , bhikkhave , tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ … pe … arahatī ’’ ti ( ma . ni .3.311)– Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā , niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘ satipaṭṭhānan ’’ ti vuttā .Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato , na paccekabuddhādīnaṃ .
Pa -saddo ārambhaṃ joteti , ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘ pavattayitabbatoti attho ’’ ti .
Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhapetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ .Ana-saddo hi bahulavacanena kammatthopi hotīti .
Tathāssa kattuatthopi labbhatīti ‘‘ patiṭṭhātīti paṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .Tattha pa -saddo bhūsatthavisiṭṭhaṃ pakkhandhanaṃ dīpetīti ‘‘ okkantitvā pakkhanditvā pavattatīti attho ’’ ti āha .
Puna bhāvatthaṃ sati-saddaṃ paṭṭhāna-saddañca vaṇṇento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .Tena purimavikappe sati-saddo paṭṭhāna-saddo ca katthuatthoti viññāyati .Saraṇaṭṭhenāti cirakatassa cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena .
Idan ti yaṃ ‘‘ satiyeva satipaṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ , idaṃ idha imasmiṃ suttapadese adhippetaṃ .
Yadi evan ti yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ , sati nāma eko dhammo , evaṃ sante kasmā ‘‘ satipaṭṭhānā ’’ ti bahuvacananti āha ‘‘ satibahuttā ’’ tiādi .Yadi bahukā etā satiyo , atha kasmā ‘‘ maggo ’’ ti ekavacananti yojanā .
Maggaṭṭhenāti niyyānaṭṭhena .
Niyyāniko hi maggadhammo , teneva niyyānikabhāvena ekattupagato ekantato nibbānaṃ gacchati , atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti attanāva pubbe vuttaṃ paccāharati ‘‘ vuttañcetan ’’ ti .
Tattha catassopi cetāti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo .Aparabhāgeti ariyamaggakkhaṇe .Kiccaṃ sādhayamānāti pubbabhāge kāyādīsu ārammaṇesu subhasaññādividhamanena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe sakiṃyeva tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchanti .Catubbidhakiccasādhaneneva hettha bahuvacananiddeso .
Evañca satīti maggaṭṭhena ekattaṃ upādāya ‘‘ maggo ’’ ti ekavacanena ārammaṇabhedenaM1.339 catubbidhataṃ upādāya ‘‘ cattāro ’’ ti ca vattabbatāya sativijjamānattā .Vacanānusandhinā ‘‘ ekāyano ayan ’’ tiādikā desanā sānusandhikāva , na ananusandhikāti adhippāyo .Vuttamevatthaṃ nidassanena paṭipādetuṃ ‘‘ mārasenappamaddanan ’’ ti suttapadaṃ ( saṃ . ni .5.224) ānetvāV1.303 ‘‘ yathā ’’ tiādinā nidassanaṃ saṃsandeti .
Tasmātiādi nigamanaṃ .
Visesato kāyo ca vedanā ca assādassakāraṇanti tappahānatthaṃ tesu taṇhāvatthūsu oḷārikasukhumesu asubhadukkhabhāvadassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ ‘‘ visuddhimaggo ’’ ti vuttāni tathā ‘‘ niccaṃ attā ’’ ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni sarāgādivasena saññāphassādivasena nīvaraṇādivasena ca nātippabhedaatippabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhapaññānaṃ diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti tesaṃ tāni ‘‘ visuddhimaggo ’’ ti vuttāni .Ettha ca yathā cittadhammānampi taṇhāya vatthubhāvo sambhavati , tathā kāyavedanānampi diṭṭhiyāti satipi nesaṃ catunnampi taṇhādiṭṭhiyā vatthubhāve yo yassa sātisayapaccayo , taṃdassanatthaṃ visesaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ .Tikkhapaññasamathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti vuttaṃ .‘‘ Oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato ’’ ti .Vipassanāyānikassa pana sukhume citte dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti cittadhammānupassanānaṃ mandatikkhapaññāvipassanāyānikānaṃ visuddhimaggatā vuttā .
Tesaṃ tatthāti ettha tattha-saddassa ‘‘ pahānatthan ’’ ti etena yojanā .Parato tesaṃ tatthāti etthāpi esevanayo .
Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu , bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hoti bhavoghassa vedanā vatthu , santatighanagahaṇavasena visesato citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ vatthu , dhammesu vinibbhogassa dukkarattā dhammānaṃ dhammamattatāya duppaṭivijjhattā sammoho hotīti avijjoghassa dhammā vatthu , tasmā tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā .YadaggenaM1.340 ca kāyo kāmoghassa vatthu , tadaggena abhijjhākāyaganthassa vatthu , dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetīti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu , citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhītiādi parāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu , nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthu , sukhavedanāssādavasena paralokanirapekkho ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādikaṃ parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā vatthu santatighanagahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃV1.304 vatthu , dhammasabhāvānavabodhena bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthu .Ye panettha avuttā , tesaṃ vuttanayena vatthubhāvo yojetabbo .Tathā hi oghesu vuttanayā eva yogāsavesupi yojanā atthato abhinnattā .Tathā paṭhamoghatatiyacatutthaganthayojanāya vuttanayā eva kāyacittadhammānaṃ itarūpādānavatthutā yojanā , tathā kāmoghabyāpādakāyaganthayojanāya vuttanayā eva kāyavedanānaṃ chandadosāgati vatthutā yojanā vā .
‘‘ Āhārasamudayā kāyasamudayo , phassasamudayā vedanāsamudayo ,( saṃ . ni .5.408) saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ , viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti ( ma . ni .3.126; udā .1; vibha .225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkārāhāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ‘‘ catubbidhāhārapariññatthan ’’ ti pakaraṇanayoti nettipakaraṇavasena suttantasaṃvaṇṇanānayo .
Saraṇavasenāti kāyādīnaṃ kusalādidhammānañca upadhāraṇavasena .Saranti gacchanti nibbānaṃ etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte ekasabhāve nibbāne samosaraṇaṃ samāgamo ekattasamosaraṇaṃ .Etadeva hi dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .Ekanibbānapavesahetubhūtā vā samānatā eko satipaṭṭhānassa bhāvo ekattaṃ , tattha samosaraṇaṃM1.341 taṃsabhāgatā ekattasamosaraṇaṃ .Ekanibbānapavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saheva satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇatthena vuttānīti daṭṭhabbāni , purimasmiṃ visuṃ .Saraṇavasenāti vā ‘‘ gamanavasenā ’’ ti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti , samosaraṇe vā satisaddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti satisaddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ , pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni vuttāni honti .
Cuddasavidhena , navavidhena , soḷasavidhena , pañcavidhenāti idaṃ upari pāḷiyaṃ ( ma . ni .1.107) āgatānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena vuttaṃ , tesaṃ pana antarabhedavasena tadanugatabhedavasena ca bhāvanāya anekavidhatā labbhatiyeva .Catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā kāyānupassanāditaṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā .
‘‘ Gocare , bhikkhave , caratha sake pettike visaye ’’ tiādivacanato ( dī . ni .3.80; saṃ . ni .5.372) bhikkhugocarā ete dhammā , yadidaṃ kāyānupassanādayo .Tattha yasmā kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hoti , tasmā ‘‘ kāyānupassī viharatī ’’ tiādinā bhikkhuṃ dasseti , bhikkhumhi taṃ niyamatoti āha ‘‘ paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato ’’ ti .
Satthu cariyānuvidhāyakattāV1.305 sakalasāsanasampaṭiggāhakattā ca sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvo .
Samaṃ careyyāti kāyādivisamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya .
Rāgādivūpasamena santo .Indriyadamena danto .Catumagganiyāmena niyato .Seṭṭhacaritāya brahmacārī .
Kāyadaṇḍādioropanena nidhāya daṇḍaṃ .
Ariyabhāve ṭhito so evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi brāhmaṇo samaṇo bhikkhūti veditabbo .
‘‘ Ayañceva kāyo bahiddho ca nāmarūpan ’’ tiādīsu ( dī . ni . ṭī .2.373) khandhapañcakaṃ ,‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.271,287; pārā .11) nāmakāyo kāyoti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘ kāyeti rūpakāye ’’ ti āha .
AsammissatotiM1.342 ‘‘ vedanādayopi ettha sitā ettha paṭibaddhā ’’ ti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tato asammissatoti attho .Samūhavisayatāya cassa kāya-saddassa samudāyupādānatāya ca asubhākārassa ‘‘ kāye ’’ ti ekavacanaṃ , tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘ citte ’’ ti ekavacanaṃ , vedanā pana sukhādibhedabhinnā visuṃ visuṃ anupassitabbāti dassentena ‘‘ vedanāsū ’’ ti bahuvacanena vuttā , tatheva ca niddeso pavattito , dhammā ca paropaṇṇāsabhedā anupassitabbākārena ca anekabhedā evāti tepi bahuvacanavaseneva vuttā .
Avayavīgāha-samaññātidhāvana-sārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi , tāni ca kesādīhi , kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhujjanto ‘‘ tathā na kāye ’’ tiādimāha .
Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti , nagaraṃ nāma koci attho atthīti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ .Aṅgapaccaṅgasamūho , kesalomādisamūho bhūtupādāyasamūho ca yathāvuttasamūhe tabbinimutto kāyopi nāma koci natthi , pageva itthiādayoti āha ‘‘ kāyo vā … pe … dissatī ’’ ti .Koci dhammoti iminā sattajīvādiṃ paṭikkhipati , avayavī pana kāyapaṭikkhepeneva paṭikkhittoti .Yadi evaṃ kathaṃ kāyādisaññābhidhānānītiāha ‘‘ yathāvutta … pe … karontī ’’ ti .
Yaṃ passati itthiṃ purisaṃ vā .Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti ?Saccametaṃ ,‘‘ itthiṃV1.306 passāmi , purisaṃ passāmī ’’ ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘ yaṃ passatī ’’ ti vuttaṃ .Micchādassanena vā diṭṭhiyā yaṃ passati , na taṃ diṭṭhaṃ , taṃ rūpāyatanaṃ na hotīti attho viparītaggāhavasena micchāparikappitarūpattā .Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti acakkhuviññāṇaviññeyyattā , diṭṭhaṃ vā taṃ na hoti .Yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ , taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho .
Apassaṃ bajjhateti imaṃ attabhāvaṃ yathābhūtaṃ paññācakkhunā apassanto ‘‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me atto ’’ ti kilesabandhanena bajjhati .
NaM1.343 aññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī , asubhādito aññākārānupassī na hotīti attho .
Kiṃ vuttaṃ hotītiādinā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti .
Pathavīkāyan ti kesādikoṭṭhāsapathaviṃ dhammasamūhattā ‘‘ kāyo ’’ ti vadati , lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedaṃ sakalasarīragataṃ pubbāpariyabhāvena ca pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘ kāyo ’’ ti vadati .Āpokāyan tiādīsupi eseva nayo .
Evaṃ gahetabbassāti ‘‘ ahaṃ maman ’’ ti evaṃ attattaniyabhāvena andhabālehi gahetabbassa .
Idāni sattannaṃ anupassanākārānampi vasena kāyānupassanaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi āraddhaṃ .Tattha aniccato anupassatīti catusamuṭṭhānikakāyaṃ ‘‘ aniccan ’’ ti anupassati , evaṃ passanto evaṃ cassa aniccākārampi anupassatīti vuccati .Tathābhūtassa cassa niccaggāhassa lesopi na hotīti vuttaṃ ‘‘ no niccato ’’ ti tathāhesa ‘‘ niccasaññaṃ pajahatī ’’ ti ( paṭi . ma .3.35) vutto .Ettha ca ‘‘ aniccato eva anupassatī ’’ ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ no niccato ’’ ti vuttaṃ .Na cettha dukkhato anupassanādinivattanamāsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā eva-kārassa , uparidesanāruḷhattā ca tāsaṃ .
Dukkhato anupassatītiādīsupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattā tameva kāyaṃ dukkhato anupassati , dukkhassa anattattā anattato anupassati .
Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā , taṃ anabhinanditabbaṃ , na tattha rajjitabbaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ nibbindati no nandati , virajjati no rajjatī ’’ ti .
So evaṃ arajjanto rāgaṃ nirodheti no samudeti , samudayaṃ na karotīti attho .
Evaṃ paṭipanno ca paṭinissajjati no ādiyati .Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyatannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃV1.307 pariccajanato , saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘ pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā ’’ ti vuccati , tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese ca pariccajati , nibbāne ca pakkhandatiM1.344 , tathābhūto ca nibbattanavasena kilese na ādiyati , nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ .Tena vuttaṃ ‘‘ paṭinissajjati no ādiyatī ’’ ti .
Idānissa tāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ so taṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī ’’ ti .Tattha niccasaññan ti ‘‘ saṅkhārā niccā ’’ ti evaṃ pavattaviparītasaññaṃ .Diṭṭhicittavipallāsapahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāgahaṇaṃ , saññāsīsena vā tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .Nandin ti sappītikataṇhaṃ .Sesaṃ vuttanayemeva .
Viharatīti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha ‘‘ iriyatī ’’ ti iriyāpathaṃ pavattetīti attho .
Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato ‘‘ tīsu bhavesū ’’ ti vuttaṃ , uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti .Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva , ātāpa-saddo pana vīriyeyeva niruḷhoti vuttaṃ ‘‘ vīriyassetaṃ nāman ’’ ti .
Atha vā paṭipakkhapahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati , na aññe dhammā .
Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya , atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti .
Sammā , samantato , sāmañca pajānanto sampajāno , asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ , sabbākārapajānanena samantato , uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sayaṃ pajānantoti attho .
Yadi paññāya anupassati , kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Sabbatthikan ti sabbattha bhavaṃ sabbattha līne uddhate ca citte icchitabbattā , sabbe vā līne uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā .
Satiyā laddhūpakārāya eva paññāya ettha yathāvutte kāye kammaṭṭhāniko bhikkhu kāyānupassī viharati .Antosaṅkhepo anto olīyano , kosajjanti attho .Upāyapariggaheti ettha sīlavisodhanādi gaṇanādi uggahakosallādi ca upāyo , tabbipariyāyato anupāyo veditabbo .Yasmā ca upaṭṭhitassati yathāvuttaupāyaṃ na pariccajati , anupāyañca na upādiyati , tasmā vuttaṃ ‘‘ muṭṭhassati … pe … asamatthoM1.345 hotī ’’ ti .Tenāti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu apariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena assa yogino .
YasmāV1.308 satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttā , tasmāssa sampayuttā dhammā vīriyādayo aṅganti āha ‘‘ sampayogaṅgañcassa dassetvā ’’ ti .Aṅga-saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo , satiggahaṇeneva cettha samādhissati gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā .Yasmā vā satisīsenāyaṃ desanā .Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ hoti , nibbānādhigamo vā , na ca kevalā sati pavattati , tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā .Pahānaṅgan ti ‘‘ vivicceva kāmehī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.226; ma . ni .1.271,287; saṃ . ni .2.152; a . ni .4.123; pārā .11) viya pahātabbaṅgaṃ dassetuṃ .
Yasmā ettha lokiyamaggo adhippeto , na lokuttaramaggo , tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento ‘‘ tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā ’’ ti āha .
Tesaṃ dhammānan ti vedanādidhammānaṃ .Tesañhi tattha anadhippetattā ‘‘ atthuddhāranayenetaṃ vuttan ’’ ti vuttaṃ .
Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttaṃ pahānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘ visesenā ’’ ti āha .Atha vā ‘‘ vineyya nīvaraṇānī ’’ ti avatvā abhijjhādomanassavacanassa payojanaṃ dassento ‘‘ visesenā ’’ tiādimāha .Kāyānupassanābhāvanāya hi ujuvipaccanīkānaṃ anurodhādīnaṃ pahānaṃ dassanaṃ etassa payojananti .Kāyasampattimūlakassāti rūpa-bala-yobbanārogyādi-sarīrasampadā-nimittassa .Vuttavipariyāyato kāyavipattimūlako virodho veditabbo .Kāyabhāvanāyāti kāyānupassanābhāvanāya .Sā hi idha ‘‘ kāyabhāvanā ’’ ti adhippetā .
Tenāti anurodhādippahānavacanena .
Yogānubhāvo hītiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ .
Satisampajaññenāti atisampajaññaggahaṇena .Sabbatthikakammaṭṭhānan ti buddhānussati mettā maraṇassati asubhabhāvanā ca .Idañhi catukkaṃ yoginā parihariyamānaṃ ‘‘ sabbatthikakammaṭṭhānan ’’ ti vuccati atisampajaññabalena avicchinnassa tassa pariharitabbattā , satiyā vā samatho vutto tassā samāddhikkhandhena saṅgahitattā .
TenātiM1.346 saddatthaṃ anādiyitvā bhāvatthasseva vibhajanavasena pavattena vibhaṅgapāṭhena saha .Aṭṭhakathānayoti saddatthassapi vivaraṇavasena yathārahaṃ vutto atthasaṃvaṇṇanānayo .Yathā saṃsandatīti yathā atthato adhippāyato ca avilomento aññadatthu saṃsandati sameti , evaṃ veditabbo .
VedanādīnaṃV1.309 puna vacaneti ettha nissayapaccayabhāvavasena cittadhammānaṃ vedanāsannissitattā pañcavokārabhave arūpadhammānaṃ rūpapaṭibaddhavuttito ca vedanāya kāyādianupassanāpasaṅgepi āpanne tadasammissato vavatthānadassanatthaṃ ghanavinibbhogādidassanatthañca dutiyavedanāgahaṇaṃ .Tena na vedanāyaṃ kāyānupassī , cittadhammānupassī vā , atha kho vedanānupassīyevāti vedanāsaṅkhāte vatthusmiṃ vedanānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti .Tathā ‘‘ yasmiṃ samaye sukhā vedanā , na tasmiṃ samaye dukkhā adukkhamasukhā vā vedanā .Yasmiṃ vā pana samaye dukkhā adukkhamasukhā vā vedanā , na tasmiṃ samaye itarā vedanā ’’ ti vedanābhāvasāmaññe aṭṭhatvā taṃ taṃ vedanaṃ vinibbhujitvā dassanena ghanavinibbhogo dhuvabhāvaviveko dassito hoti .Tena tāsaṃ khaṇamattāvaṭṭhānadassanena aniccatāya tato eva dukkhatāya anattatāya ca dassanaṃ vibhāvitaṃ hoti .Ghanavinibbhogādīti ādi -saddena ayampi attho veditabbo .Ayañhi vedanāyaṃ vedanānupassīyeva , na aññadhammānupassī .Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma bālo amaṇisabhāvepi udakabubbuḷake maṇiākārānupassī hoti , na evamayaṃ ṭhitiramaṇīyepi vedayite , pageva itarasmiṃ manuññākārānupassī , atha kho khaṇabhaṅguratāya avasavattitāya kilesāsucipaggharaṇatāya ca aniccaanattaasubhākārānupassī , vipariṇāmadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya ca visesato dukkhānupassīyevāti vuttaṃ hoti .Evaṃ cittadhammesupi yathārahaṃ puna vacane payojanaṃ vattabbaṃ .
‘‘ Kevalaṃ panidhā ’’ tiādinā idha ‘ ettakaṃ veditabban ’’ ti veditabbaparicchedaṃ dasseti .
Esa nayoti iminā yathā cittaṃ dhammā ca anupassitabbā , tathā tāni anupassanto ‘‘ citte cittānupassī , dhammesu dhammānupassī ’’ ti veditabboti imamatthaṃ atidisati .
YoM1.347 sukhaṃ dukkhato addāti yo bhikkhu sukhavedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya ‘‘ dukkhan ’’ ti paññācakkhunā addakkhi .Dukkhamaddakkhi sallatoti dukkhavedanaṃ pīḷājananato antotudanato dunnīharaṇato ca sallanti addakkhi passi .
Adukkhamasukhan ti upekkhāvedanaṃ .Santan ti sukhadukkhāni viya anoḷārikatāya paccayavasena vūpasantasabhāvatāya ca santaṃ .Aniccatoti hutvā abhāvato udayabbayavantato tāvakālikatoniccapaṭikkhepato ca ‘‘ aniccan ’’ ti yo addakkhi .
Sa ve sammaddaso bhikkhu ekaṃsena paribyattaṃ vā vedanāya sammā passanakoti attho .
Dukkhātipīti saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi .
Sabbaṃ taṃ dukkhasmin ti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ pariyāpannaṃ vadāmi saṅkhāradukkhatānativattanato .
Sukhadukkhatopi cātiV1.310 sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmaññāṇasukhatāya vipariṇāmaṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi sukhato , tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho .Rūpādi -ārammaṇa chandādi- adhipati- ñāṇādi- sahajāta- kāmāvacarādi- bhūmi nānattabhedānaṃ kusalākusala-taṃvipākakiriyā-nānattādibhedānañca , ādi-saddena saṅkhārikāsaṅkhārikasa-vatthukāvatthukādi-nānattabhedānañca vasenāti yojetabbaṃ .
Suññatadhammassāti ‘‘ dhammā hontī ’’ tiādinā ( dha . sa .121) suññatavāre āgatasuññatasabhāvassa vasena .
‘‘ Kāmañcetthā ’’ tiādinā pubbe pahīnattā puna pahānaṃ na vattabbanti codanaṃ dasseti , maggacittakkhaṇe vā ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnameva hotīti visuṃ visuṃ na vattabbanti .Tattha purimāya codanāya nānāpuggalaparihāro , pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro .Lokiyabhāvanāya hi kāye pahīnaṃ na vedanādīsu pahīnaṃ hoti yadipi na pavatteyya , na paṭipakkhabhāvanāya tattha sā abhijjhādomanassassa appavatti hotīti puna tappahānaṃ vattabbamevāti .
Ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hotīti maggasatipaṭṭhānabhāvanaṃ , lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ .‘‘ Pañcapi khandhā loko ’’ ti hi vibhaṅge ( vibha .362,364,366,373) catūsupi ṭhānesu vuttanti .