113. Sukhaṃ vedanan ti ettha sukhayatīti sukhā , sampayuttadhamme kāyañca laddhassāde karotīti attho .Suṭṭhu vā khādati , khanati vā kāyikaṃ cetasikañca
M1.368 ābādhanti sukhā .Sukaraṃ okāsadānaṃ etissāti sukhāti apare .Vedayati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti vedanā .Vedayamānoti anubhavamāno .Kāman tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ iriyāpathapabbe vuttameva .
Sampajānassa vediyanaṃ sampajānavediyanaṃ .
Vatthuārammaṇāti rūpādiārammaṇā .Rūpādiārammaṇañhi vedanāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘ vatthū ’’ ti adhippetaṃ .Assāti bhaveyya .
Dhammavinimuttassa aññassa kattu abhāvato dhammasseva kattubhāvaṃ dassento ‘‘ vedanāva vedayatī ’’ ti āha .
‘‘ Vohāramattaṃ hotī ’’ ti etena ‘‘ sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti idaṃ vohāramattanti dasseti .
Nitthunantoti .Balavato vedanāvegassa nirodhane ādīnavaṃ disvā tassa avasaradānavasena nitthunanto .
Vīriyasamataṃ yojetvāti adhivāsanavīriyassa adhimattattā tassa hāpanavasena samādhinā samarasatāpādanena vīriyasamataṃ yojetvā .Saha paṭisambhidāhīti lokuttarapaṭisambhidāhi saha .Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāyāha ‘‘ saha paṭisambhidāhī ’’ ti .Samasīsīti vārasamasīsī hutvā , paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyīti attho .
Yathā ca sukhaṃ , evaṃ dukkhan ti yathā ‘‘ sukhaṃ vedayatī ’’ tiādinā sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ , evaṃ dukkhampi .Tattha dukkhayatīti dukkhā , sampayuttadhamme kāyañca pīḷeti vibādhatīti
V1.329 attho .Duṭṭhuṃ vā khādati , khanati vā kāyikaṃ cetasikañca sātanti dukkhā .Dukkaraṃ okāsadānaṃ etissāti dukkhāti apare .Arūpakammaṭṭhānan ti arūpapariggahaṃ , arūpadhammamukhena vipassanābhinivesanti attho .
Rūpakammaṭṭhānena pana samathābhinivesopi saṅgayhati , vipassanābhiniveso pana idhādhippetoti dassento āha .‘‘ Rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva vuccatī ’’ ti .
Catudhātuvavatthānaṃ kathesīti etthāpi ‘‘ yebhuyyenā ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .Saṅkhepamanasikāravasena mahāsatipaṭṭhāne , vitthāramanasikāravasena rāhulovāda- ( ma . ni .2.115-117) dhātuvibhaṅgādīsu ( vibha .174-175).
Tadubhayan ti catudhātuvavatthānassa saṅkhepavitthāradvayamāha .
Yebhuyya ggahaṇena
M1.369 tadaññadhammavasenapi arūpakammaṭṭhānakathāya atthitā dīpitāti taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘ tividho hī ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha abhinivesoti anuppaveso , ārambhoti attho .Ārambhe eva hi ayaṃ vibhāgo , sammasanaṃ pana anavasesatova dhamme pariggahetvā vattati .
Pariggahite rūpakammaṭṭhāneti idaṃ rūpamukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ , arūpamukhena pana vipassanābhiniveso yebhūyyena samathayānikassa icchitabbo , so ca paṭhamaṃ jhānaṅgāni pariggahetvā tato paraṃ sesadhamme pariggaṇhāti .Paṭhamābhinipātoti sabbe cetasikā cittāyattā cittakiriyabhāvena vuccantīti phasso cittassa paṭhamābhinipāto vutto , uppannaphasso puggalo , cittacetasikarāsi vā ārammaṇena phuṭṭho phassasahajātāya vedanāya taṃsamakālameva vedeti , phasso pana obhāsassa viya padīpo vedanādīnaṃ paccayaviseso hotīti purimakālo viya vuccati , yā tassa ārammaṇābhiniropanalakkhaṇatā vuccati .Phusantoti ārammaṇassa phusanākārena .Ayañhi arūpadhammatā ekadesena anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhu , saddo viya ca sotaṃ cittaṃ ārammaṇañca phusanto viya saṅghaṭṭento viya ca pavattati .Tathāhesa ‘‘ saṅghaṭṭanaraso ’’ ti vuccati .
Ārammaṇaṃ anubhavantīti issaravatāya visavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasaṃ anubhavantī .Phassādīnañhi sampayuttadhammānaṃ ārammaṇe ekadeseneva pavatti phusanādimattabhāvato , vedanāya pana iṭṭhākārasambhogādivasena pavattanato ārammaṇe nippadesato pavatti .Phusanādibhāvena hi ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavanaṃ , vedayitābhāvena gahaṇaṃ yathākāmaṃ sabbānubhavanaṃ evasabhāvāneva tāni gahaṇānīti na vedanāya viya phassādīnampi yathāsakaṃ kiccakaraṇena sāmibhāvānubhavanaṃ codetabbaṃ .
Vijānantan ti paricchindanavasena visesato jānantaṃ .Viññāṇañhi minitabbavatthuṃ nāḷiyā minanto puriso viya ārammaṇaṃ paricchijja
V1.330 vibhāventaṃ pavattati , na saññā viya sañjānanamattaṃ hutvā .Tathā hi anena kadāci lakkhaṇattayavibhāvanāpi hoti .Imesaṃ pana phassādīnaṃ tassa tassa pākaṭabhāvo paccayavisesasiddhassa pubbābhogassa vasena veditabbā .Evaṃ
M1.370 tassa tasseva pākaṭabhāvepi ‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , abhiññeyyan ’’ ti ( saṃ . ni .4.46; paṭi . ma .1.3)‘‘ sabbañca kho , bhikkhave , abhijānan ’’ ti ( saṃ . ni .4.26) ca evamādivacanato sabbe sammasanupagā dhammā pariggahetabbāti dassento ‘‘ tattha yassā ’’ tiādimāha .Tattha phassapañcamakeyevāti avadhāraṇaṃ tadantogadhattā taggahaṇeneva gahitattā catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ .Phassapañcamakaggahaṇañhi tassa sabbacittuppādasādhāraṇabhāvato , tattha ca phassacetanāggahaṇena sabbasaṅkhārakkhandhadhammasaṅgaho cetanāpadhānattā tesaṃ .Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge ( vibha .12)‘‘ cakkhusamphassajā cetanā ’’ tiādinā cetanāva vibhattā , itare pana khandhā sarūpeneva gahitā .
Vatthuṃ nissitāti ettha vatthu-saddo karajakāyavisayoti kathamidaṃ viññāyatīti āha ‘‘ yaṃ sandhāya vuttan ’’ tiādi .Kattha pana vuttaṃ ?Sāmaññaphale .
Soti karajakāyo .
Pañcakkhandhavinimuttaṃ nāmarūpaṃ natthīti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ .Aññathā hi khandhavinimuttampi nāmaṃ atthevāti .
Avijjādihetukāti avijjātaṇhupādānādihetukā .
Vipassanāpaṭipāṭiyā … pe … vicaratīti iminā balavavipassanaṃ vatvā puna tassa ussukkāpanaṃ visesādhigamanañca dassento ‘‘ so ’’ tiādimāha .
Idhāti imissaṃ dutiyasatipaṭṭhānadesanāyaṃ , tassā pana vedanānupassanāvasena kathetabbattā bhagavā vedanāvasena kathesi .
Yathāvuttesu ca tīsu kammaṭṭhānābhinivesesu vedanāvasena kammaṭṭhānābhiniveso sukaro vedanānaṃ vibhūtabhāvatoti dassetuṃ ‘‘ phassavasena hī ’’ tiādi vuttaṃ .Na pākaṭaṃ hotīti idaṃ tādise puggale sandhāya vuttaṃ , yesaṃ ādito vedanāva vibhūtatarā hutvā upaṭṭhāti .Evañhi yaṃ vuttaṃ ‘‘ phasso pākaṭo hoti , viññāṇaṃ pākaṭaṃ hotī ’’ ti , taṃ avirodhitaṃ hoti .
Vedanānaṃ uppattipākaṭatāyāti ca idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ .
Tāsañhi pavatti oḷārikā , na itarāya .
Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti ‘‘ vedanānan ’’ ti avisesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yadā sukhaṃ uppajjatītiādi sukhavedanāya pākaṭabhāvavibhāvanaṃ .
Neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedetīti tasmiṃ sukhavedanāsamaṅgisamaye neva dukkhaṃ vedanaṃ vedeti niruddhattā , anuppannattā ca yathākkamaṃ
M1.371 atītānāgatānaṃV1.331 , paccuppannāya pana asambhavo vuttoyeva .Sakiccakkhaṇamattāvaṭṭhānato aniccā .Sameccasambhuyya paccayehi katattā saṅkhatā .Vatthārammaṇādipaccayaṃ paṭicca uppannattā paṭiccasamuppannā .Khayavayapalujjananirujjhanapakatitāya khayadhammā … pe … nirodhadhammāti daṭṭhabbā .
Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ nāma pañca kāmaguṇā , ārammaṇakaraṇavasena saha āmisehīti āmisā .Tenāha ‘‘ pañcakāmaguṇāmisanissitā ’’ ti .
Ito paran ti ‘‘ atthi vedanā ’’ ti evamādipāḷiṃ sandhāyāha ‘‘ kāyānupassanāyaṃ vuttanayamevā ’’ ti .