90. Āharatīti
M1.308 ( saṃ . ni . ṭī .2.2.11) āneti , uppādeti upatthambheti cāti attho .Nibbattāti pasutā .Tato paṭṭhāya hi loke jātavohāro .Paṭisandhiggahaṇato pana paṭṭhāya yāva mātukucchito nikkhamanaṃ , tāva sambhavesino .Esa tāva gabbhaseyyakesu bhūtasambhavesivibhāgo , itaresu pana paṭhamacittādivasena vutto .
Sambhava -saddo cettha gabbhaseyyakānaṃ vasena pasūtipariyāyo , itaresaṃ vasena uppattipariyāyo .Paṭhamacittapaṭhamairiyāpathakkhaṇesu hi te sambhavaṃ uppattiṃ esanti upagacchanti nāma , na tāva bhūtā uppattiyā na suppatiṭṭhitattā .
Bhūtāyeva sabbaso bhavesanāya samucchinnattā .Na puna bhavissantīti avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dasseti ,‘‘ yo ca kālaghaso bhūto ’’ tiādīsu ( jā .1.2.190) bhūta-saddassa khīṇāsavavācitā daṭṭhabbā .
Vā-saddo cettha sampiṇḍanattho ‘‘ agginā vā udakena vā ’’ tiādīsu ( udā .76) viya .
Yathāsakaṃ paccayabhāvena attabhāvassa paṭṭhapanamevetthaāhārehi kātabbaanuggahoti adhippāyenāha ‘‘ vacanabhedo … pe … ekoyevā ’’ ti .
Sattassa uppannadhammānan ti sattassasantāne uppannadhammānaṃ .Yathā ‘‘ vassasataṃ tiṭṭhatī ’’ ti vutte anuppabandhavasena pavattatīti vuttaṃ hoti , evaṃ ṭhitiyāti anuppabandhavasena pavattiyāti attho , sā pana avicchedoti āha ‘‘ avicchedāyā ’’ ti .
Anuppabandhadhammuppattiyā sattasantāno anuggahito nāma hotīti āha ‘‘ anuppannānaṃ uppādāyā ’’ ti .
Etānīti ṭhitianuggahapadāni .
Ubhayattha daṭṭhabbāni , na yathāsaṅkhyaṃ .
Vatthugatā
V1.275 ojā vatthu viya tena saddhiṃ āharitabbataṃ gacchatīti vuttaṃ ‘‘ ajjhoharitabbato āhāro ’’ ti .Nibbattitaojaṃ pana sandhāya ‘‘ kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharatī ’’ ti vakkhati .Oḷārikatā appojatāya , na vatthuno thūlatāya , kathinatāya vā , tasmā yasmiṃ vatthusmiṃ parittā ojā hoti , taṃ oḷārikaṃ .Sappādayo dukkhuppādakatāya oḷārikāveditabbā .Visāṇādīnaṃ tivassachaḍḍitānaṃ pūtibhūttatā mudukatāti vadanti , taracchakheḷatemikatāya pana tathābhūtānaṃ tesaṃ mudukatā .Dhammasabhāvo hesa .
Sasānaṃ
M1.309 āhāro sukhumo taruṇatiṇasassakhādanato .Sakuṇānaṃ āhāro sukhumo tiṇabījādikhādanato .
Paccantavāsīnaṃ sukhumo , tesañhi sākapaṇṇasukkhakurapadumapattampi āhāroti .
Tesaṃ paranimmitavasavattīnaṃ .Sukhumotvevāti na kiñci upādāya , atha kho sukhumo icceva niṭṭhaṃ patto tato paraṃ sukhumassa abhāvato .
Vatthuvasena panettha āhārassa oḷārikasukhumatā vuttā , sā cassa appojamahojatāhi veditabbāti dassetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Parissaman ti khudāvasena uppannaṃ sarīrakhedaṃ .Vinodetīti vatthu tassa vinodanamattaṃ karoti .Na pana sakkoti pāletun ti sarīraṃ yāpetuṃ nappahoti nissārattā .
Na sakkoti parissamaṃ vinodetuṃ āmāsayassa apūraṇato .
Chabbidhopīti iminā kassacipi phassassa anavasesitabbatamāha .
Āhārassadesanākkamenevettha phassādīnaṃ dutiyāditā , na aññena kāraṇenāti āha ‘‘ desanānayo evā ’’ tiādi .
Manaso sañcetanā , na sattassāti dassanatthaṃ manogahaṇaṃ yathā ‘‘ cittassa ṭhiti ( dha . sa .11), cetovimutti cā ’’ ti ( ma . ni .1.69) āha ‘‘ manosañcetanāti cetanā evā ’’ ti .
Cittan ti yaṃ kiñci cittaṃ , na vipākaviññāṇameva .
Pubbe ‘‘ āhāranti paccayan ’’ ti vuttattā ‘‘ yadi paccayaṭṭho āhāraṭṭho ’’ tiādinā codeti .Atha kasmā imeyeva cattāro vuttāti atha kasmā cattārova vuttā , ime eva ca vuttāti yojanā .
Visesapaccayattāti etena yathā aññe paccayadhammā attano paccayuppannassa paccayāva honti , ime pana tathā ca honti aññathā cāti samānepi paccayatte atirekapaccayā honti , tasmā āhārāti vuttāti imamatthaṃ dasseti .
Idāni taṃ atirekapaccayataṃ dassetuṃ ‘‘ visesapaccayo hī ’’ tiādi āraddhaṃ .Visesapaccayo rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro upatthambhakabhāvato .Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ( visuddhi .2.708; paṭṭhā . aṭṭha . paccayuddesavaṇṇanā )‘‘ rūpārūpānaṃ upatthambhakattena upakārakā cattāro āhārā āhārapaccayo ’’ ti .Upatthambhakattañhi
V1.276 satipi janakatte arūpīnaṃ āhārānaṃ āhārajarūpasamuṭṭhāpakarūpāhārassaM1.310 ca hoti , asati pana upatthambhakatte āhārānaṃ janakattaṃ natthīti upatthambhakattaṃ padhānaṃ .Janayamānopi hi āhāro avicchedavasena upatthambhayamāno eva janetīti upattambhakabhāvo eva āhārabhāvo .Vedanāya phasso visesapaccayo .‘‘ Phassapaccayā vedanā ’’ ti hi vuttaṃ .‘‘ Saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti ( udā .1; ma . ni .3.126) vacanato viññāṇassamanosañcetanā .‘‘ Cetanā tividhaṃ bhavaṃ janetī ’’ ti hi vuttaṃ .‘‘ Viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti pana vacanato nāmarūpassa viññāṇaṃ visesapaccayā .Na hi okkantiviññāṇābhāve nāmarūpassa attasambhavo .Yathāha ‘‘ viññāṇañca hi , ānanda , mātukucchismiṃ na okkamissatha , api nu kho nāmarūpaṃ mātukucchismiṃ samuccissathā ’’ tiādi ( dī . ni .2.115).
Vuttamevatthaṃ suttena sādhetuṃ ‘‘ yathāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Evaṃ yadipi paccayaṭṭho āhāraṭṭho , visesapaccayatāya pana ime eva āhārāti vuttāti taṃ nesaṃ visesapaccayataṃ avibhāgato dassetvā idāni vibhāgato dassetuṃ ‘‘ ko panetthā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Mukhe ṭhapitamattoyeva asaṅkhādito , tattakenapi abbhantarassa āhārassa paccayo hoti eva .Tenāha ‘‘ aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpetī ’’ ti .
Sukhavedanāya hito sukhavedaniyo .Sabbathāpīti cakkhusamphassādivasena .Yattakā phassassa pakārabhedā , tesaṃ vasena sabbappakāropi phassāhāro .Yathārahaṃ tisso vedanā āharati , anāhārako natthi .
Sabbathāpīti idhāpi phassāhāre vuttanayānusārena attho veditabbo .
Tisantativasenāti kāyadasakaṃ bhāvadasakaṃ vatthudasakanti tividhasantativasena .Sahajātādipaccayanayenāti sahajātādipaccayavidhinā .Paṭisandhiviññāṇañhi attanā sahajātanāmassa sahajātaaññamaññanissayavipākindriyasampayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hontoyeva āhārapaccayatāya taṃ āhāretī vuttaṃ , sahajātarūpesu pana vatthuno sampayuttapaccayaṃ ṭhapetvā vippayuttapaccayena , sesarūpassa aññamaññapaccayañca ṭhapetvā vuttanayenevayojanā kātabbā .Tānīti napuṃsakaniddeso anapuṃsakānampi napuṃsakehi saha vacanato .
Sāsavā
M1.311 kusalākusalacetanāva vuttā .Visesapaccayabhāvadassanaṃ hetanti .Tenāha ‘‘ avisesena panā ’’ tiādi .Paṭisandhiviññāṇameva vuttan ti etthāpi eseva nayo .Yathā tassa tassa phalassa visesato paccayatāya etesaṃ āhāraṭṭho , evaṃ avisesatopīti dassantena ‘‘ avisesena panā ’’ tiādi
V1.277 vuttaṃ .Tattha taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānadhammānan ti tehi phassādīhi sampayuttadhammānañceva taṃsamuṭṭhānarūpadhammānañca .Tattha sampayutta ggahaṇaṃ yathārahato daṭṭhabbaṃ , samuṭṭhāna ggahaṇaṃ pana avisesato .
Upatthambhento āhārakiccaṃ sādhetīti upatthambhentoyeva rūpaṃ samuṭṭhāpeti , ojaṭṭhamakarūpasamuṭṭhāpaneneva panassa upatthambhanakiccasiddhi .
Phusantoyevāti phusanakiccaṃ karonto eva .Āyūhamānāvāti cetayamānā eva abhisandahantī eva .
Vijānantamevāti upapattiparikappanavasena vijānantameva āhārakiccaṃ sādhetīti yojanā .Sesapadadvayepi eseva nayo .Āhārakiccasādhanañca tesaṃ vedanādiuppattihetutāya attabhāvassa pavattanameva .
Kāyaṭṭhapanenāti kasmā vuttaṃ ?
Nanu kammajādirūpaṃ kammādināva pavattatīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ kammajanitopī ’’ tiādi .
Upādinnarūpasantatiyā upatthambhaneneva utucittajarūpasantatīnampi upatthambhanasiddhi hotīti ‘‘ dvinnaṃ rūpasantatīnan ’’ ti vuttaṃ .
Upatthambhanameva sandhāya ‘‘ anupālako hutvā ’’ ti ca vuttaṃ .Rūpakāyassa ṭhitihetutā hi yāpanā anupālanā .
Sukhādivatthubhūtan ti sukhādīnaṃ pavattiṭṭhānabhūtaṃ .Ārammaṇampi hi vasati ettha ārammaṇakaraṇavasena tadārammaṇā dhammāti vatthūti vuccati .Phusantoyevāti idaṃ phassassa phusanasabhāvattā vuttaṃ .Na hi dhammānaṃ sabhāvena vinā pavatti atthi .Vedanāpavattiyā vinā sattānaṃ sandhāvanatā natthīti āha ‘‘ sukhādi … pe … hotī ’’ ti , na cettha saññībhavakathāyaṃ asaññībhavo dassetabbo , tassāpi vā kāraṇabhūtavedanāpavattivaseneva ṭhitiyā hetuno abyāpitā .
Tathā hi ‘‘ manosañcetanā … pe … bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā hotī ’’ ti vuttā , tato eva ‘‘ viññāṇaṃ vijānantamevāti upapattiparikappanavasena vijānantamevā ’’ ti vuttovāyamatthoti .
Cattāri
M1.312 bhayāni daṭṭhabbāni ādīnavavibhāvanato .Nikantīti nikāmanā .Rasataṇhaṃ sandhāya vadati .Sā hi kabaḷīkāre āhāre balavatī .Teneva tattha avadhāraṇaṃ kataṃ .Bhāyati etasmāti bhayaṃ , nikantiyevabhayaṃ mahānatthahetuto .
Upagamanaṃ visayindriyaviññāṇesu visayaviññāṇesu eva ca saṅgativasena pavatti , taṃ vedanādiuppattihetutāya ‘‘ bhayan ’’ ti vuttaṃ .Avadhāraṇe payojanaṃ vuttanayameva .Sesadvayepi esevanayo .
Āyūhanaṃ abhisandahanaṃ , saṃvidhānantipi
V1.278 vadanti .Taṃ bhavūpapattihetutāya ‘‘ bhayan ’’ ti vuttaṃ .Abhinipāto tattha tattha bhave paṭisandhiggahaṇavasena nibbatti .So bhavūpapattihetukānaṃ sabbesaṃ anatthānaṃ mūlakāraṇattā ‘‘ bhayan ’’ ti vutto .Idāni nikantiādīnaṃ sappaṭibhayataṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ kiṃkāraṇā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha nikantiṃ katvāti ālayaṃ janetvā , taṇhaṃ uppādetvāti attho .
Phassa upagacchantāti cakkhusamphassādibhedaṃ phassaṃ pavattentā .Phassassādinoti kāyasamphassavasena phoṭṭabbasaṅkhātassa phassassa assādanasīlā .Kāyasamphassavasena hi sattānaṃ phoṭṭhabbataṇhā pavattatīti dassetuṃ phassāhārādīnavadassane phoṭṭhabbārammaṇaṃ uddhaṭaṃ ‘‘ paresaṃ rakkhitagopitesū ’’ tiādinā .Phassassādinoti vā phassāhārassādinoti attho .
Sati hi phassāhāre sattānaṃ phassārammaṇe assādo , nāsatīti .Tenāha ‘‘ phassassādamūlakan ’’ tiādi .
Jātinimittassa bhayassa abhinipātasabhāvena gahitattā ‘‘ tammūlakan ’’ ti vuttaṃ , kammāyūhananimittanti attho .
Abhinipatatīti abhinibbattati .Paṭhamābhinibbatti hi sattānaṃ tattha tattha aṅgārakāsusadise bhave abhinipātasadisīti .Tammūlakattāti nāmarūpanibbattimūlakattā .
Tatrāti tāsu upamāsu .Bhūtamatthaṃ katvāti na parikappitamatthaṃ , atha kho bhūtaṃ bhūtapubbaṃ atthaṃ katvā .
Pātheyyahatthesu gacchantesu pātheyyaṃ , gacchantaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘ gantvā pātheyyaṃ niṭṭhāsī ’’ ti .Gantvāti vāgamanahetūti attho .
Khuppipāsāturatāya ghanacchāyaṃ rukkhaṃ upagantuṃ asamatthā viraḷhacchāyāyaṃ nisīdiṃsu .
Na dāni sakkā taṃ mayā kātuṃ
M1.313 atidubbalabhāvato .Parikkhalitagatitaruṇadārako khuppipāsābhibhūto ca , tasmā gacchantoyeva mato .
Sajātimaṃsatāyāti ( saṃ . ni . ṭī .2.2.63) samānajātimaṃsatāya , manussamaṃsatāyāti attho .Yaṃ manussamaṃsaṃ , tañhi loke jigucchanīyattā paṭikulaṃ .Tathā hi taṃ viññūhi vajjitaṃ , manussamaṃsesupi ñātimaṃsaṃ ayuttaparibhogatāya paṭikūlaṃ , tatthāpi puttamaṃsaṃ , tatthāpi piyaputtamaṃsaṃ , tatthāpi taruṇamaṃsaṃ , tatthāpi āmakamaṃsaṃ , tatthāpi agorasābhisaṅkhataṃ , tatthāpi aloṇaṃ , tatthāpi adhūpitanti evaṃ heṭṭhimato uttaruttarassa paṭikūlatarabhāvakāraṇatā
V1.279 daṭṭhabbā .Puttamaṃsasadisan ti paṭikūlatāupaṭṭhāpanena puttamaṃsasadisaṃ katvā passati .Tattha nikantiṃ pariyādiyatīti ariyamaggena āhāre sāpekkhaṃ khepeti .
Sā gāvīti ‘‘ seyyathāpi bhikkhave gāvī ’’ ti ( saṃ . ni .2.63) evaṃ sutte vuttagāvī .Uddāletvāti uppāṭetvā .Nissāya tiṭṭhatīti paṭiccapaccayaṃ katvā pavattati .Dukkhadukkhatādivasena tiṇṇampi vedayitānaṃ dukkhabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘ vedayitadukkhassā ’’ ti .
Sādhusammatāpi gati vipariṇāmasaṅkhāradukkhatāvasena kilesadukkhavasena ca mahāpariḷāhāyevāti vuttaṃ ‘‘ mahāpariḷāhaṭṭhena tayo bhavā ’’ ti .
Yathā upakaḍḍhakā dve purisā , evaṃ kusalākusalavasena dve manosañcetanā .Yathā manosañcetanā na pavattati , tathā paṭipajjanto tattha nikantiṃ pariyādiyatīti veditabbo .
Sattisatena hatā eva upamā sattisatahatūpamā , tassaṃ sattisatahatūpamāyaṃ .Taṃ sattisataṃ .Assa purisassa .Patitokāseti purimasattīhi patitappadese .Dukkhassa pamāṇaṃ natthi anekassa aparāparaṃ uppajjanato .
Khandhajananan ti khandhānaṃ aparāparuppādo , paṭhamābhinibbatti pana paṭisandhi eva .
Āgucārī puriso viya paṭisandhiviññāṇaṃ nānappakāradukkhuppādasannissayato , tehi ca dukkhehi upagantabbato .
Sampayuttadhammānaṃ pamukhabhāvena pavattiyā ‘‘ viññāṇassa dukkhuppādoti vuttā .Tathā hi vuttaṃ ‘‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti ( dha . pa .1,2) yathā viññāṇaṃ āyatiṃ paṭisandhivasena na pavattati , evaṃ karaṇaṃ tattha nikantipariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ .
Pariññātaṃ
M1.314 vatthūti dukkhasaccamāha .Pañcakāmaguṇiko rāgoti pañcakāmaguṇārammaṇo rāgo .Pariññāto hotīti paricchijja jānanena samatikkanto hoti .Rasataṇhāya hi sammadeva vigatāya rūpataṇhādayopi vigatāyeva honti .Tathā ca sati kāmarāgasaṃyojanaṃ samucchinnameva hoti , evaṃ karaṇaṃ tattha nikantipariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ .Pariññābhisamaye hi siddhe pahānābhisamayo siddho evāti .
Pahīne ca kāmarāgasaṃyojane orambhāgiyasaṃyojanānaṃ lesopi nāvasissatīti dassento āha ‘‘ natthi taṃ saṃyojanan ’’ tiādi .Tena kabaḷīkārāhārapariññā anāgāmitaṃ pāpetīti dasseti .
Sesāhārapariññā pana arahattaniṭṭhā evāti dassento ‘‘ phasse bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha tisso taṇhāti kāmataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhāti imā tisso taṇhā .
‘‘ Purimataṇhāsamudayā ’’ ti
V1.280 saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ kathan ’’ tiādi āraddhaṃ .Tattha taṇhāpaccayanibbattāti taṇhāpaccayā nibbattā .
Paṭisandhikkhaṇe purimataṇhāsamudayā āhārānaṃ samudayadassaneneva pavattikkhaṇepi upādinnakaāhārasamudayo dassito hotīti taṃ anāmasitvā anupādinnakānaṃ taṇhāsamudayaṃ dassetuṃ ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi vuttaṃ .Idhāti imasmiṃ sutte missitvā kathitā avisesitattā .
Sahajātataṇhāpaccayanibbattoti ettha sahajāta ggahaṇaṃ asahajātataṇhāpaccayanibbattopi anupādinnakaāhāro labbhatīti dassanatthaṃ .So pana asahajātataṇhāpaccayanibbattatāsāmaññenapi yathāvuttaupādinnakāhārena saṃsayaṃ janeyyāti na uddhaṭo , na ca etaṃ kāraṇaṃ ‘‘ rāgaṃ upanissāya domanassaṃ uppajjatī ’’ ti vacanato , taṇhopanissayapaṭighacittasamuṭṭhānāya ca ojāya vasena anupādinnakaāhārassa labbhanato .Kathaṃ pana taṇhā ojāya upanissayapaccayo ;na hi paṭṭhāne katthaci rūpassa upanissayapaccayo vutto atthīti .
Nāyaṃ virodho ‘‘ yasmiṃ sati yaṃ hoti , so tassa upanissayo ’’ ti suttantanayassa adhippetattā yathāvuttatthasambhavato .Tenevāha ‘‘ imissā … pe … taṇhāya nirodhenā ’’ ti .
Kāraṇe sabbaso niruddhe phalampi sabbaso nirujjhatīti āha ‘‘ āhāranirodho paññāyatī ’’ ti .
Āhārānaṃ dukkhasaccekadesattā āhāraggahaṇaṃ
M1.315 dukkhasaccaggahaṇameva hotīti āha ‘‘ idha cattāripi saccāni sarūpeneva vuttānī ’’ ti .Saccadesanā dukkhādīnaṃ yāvadeva pariññeyyādibhāvasandassanatthā , tasmā jarāmaraṇādīsu pariññeyyādibhāvo asammohato sallakkhetabboti dassento ‘‘ sabbattha asammuyhantena saccāni uddharitabbānī ’’ ti āha .
Āhāravāravaṇṇanā niṭṭhitā .