15. Jānato passatoti ettha dassanampi paññācakkhunāva dassanaṃ adhippetaṃ , na maṃsacakkhunā dibbacakkhunā vāti āha ‘‘ dvepi padāni ekatthānī ’’ ti .
Evaṃ santepīti padadvayassa ekatthatthepi .Ñāṇalakkhaṇan ti ñāṇassa sabhāvaṃ , visayassa yathāsabhāvāvabodhananti attho .Tenāha ‘‘ jānanalakkhaṇañhi ñāṇan ’’ ti .
Ñāṇappabhāvan ti ñāṇānubhāvaṃ , ñāṇakiccaṃ visayobhāsananti
M1.147 attho .Tenevāha ‘‘ ñāṇena vivaṭe dhamme ’’ ti .‘‘ Jānato passato ’’ ti ca jānanadassanamukhena puggalādhiṭṭhānā desanā pavattāti āha ‘‘ ñāṇalakkhaṇaṃ ñāṇappabhāvaṃ upādāya puggalaṃ niddisatī ’’ ti .Jānato passatoti ‘‘ yoniso ca manasikāraṃ ayoniso ca manasikāran ’’ ti
V1.132 vakkhamānattā yonisomanasikāravisayajānanaṃ , ayonisomanasikāravisayadassanaṃ .Tañca kho pana nesaṃ āsavānaṃ khayūpāyasabhāvassa adhippetattā uppādanānuppādanavasena na ārammaṇamattenāti ayamattho yuttoti āha ‘‘ yonisomanasikāraṃ … pe … ayamettha sāro ’’ ti .‘‘ Jānato ’’ ti vatvā jānanañca anussavākārapaṭivitakkamattavasena na idhādhippetaṃ , atha kho rūpādi viya cakkhuviññāṇena yonisomanasikārāyonisomanasikāre paccakkhe katvā tesaṃ uppādavasena dassananti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ passato ’’ ti vuttanti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo .Aññatthāpi hi ‘‘ evaṃ jānato evaṃ passato ( itivu .102), jānaṃ jānāti passaṃ passati ( ma . ni .1.203), evaṃ jānantā evaṃ passantā ( ma . ni .1.407), ajānataṃ apassatan ’’ ti ca ādīsu ñāṇakiccassa sāmaññavisesadīpanavasenetaṃ padadvayaṃ āgatanti .Kecīti abhayagirivāsisārasamāsācariyā .Te hi ‘‘ samādhinā jānato vipassanāya passato jānaṃ jānāti passaṃ passati , evaṃ jānanā samatho , passanā vipassanā ’’ ti ca ādinā papañcenti .Teti papañcā .Imasmiṃ attheti ‘‘ jānato ’’ tiādinayappavatte imasmiṃ suttapadaatthe niddhāriyamāne .Na yujjanti jānanadassanānaṃ yonisomanasikārāyonisomanasikāravisayabhāvassa pāḷiyaṃ vuttattā .
Āsavappahānaṃ āsavānaṃ accantappahānaṃ .So pana nesaṃ anuppādo sabbena sabbaṃ khīṇatā abhāvo evāti āha ‘‘ āsavānaṃ accantakhayamasamuppādaṃ khīṇākāraṃ natthibhāvan ’’ ti .
Ujumaggānusārinoti kilesavaṅkassa kāyavaṅkādīnañca pahānena ujubhūte savipassane heṭṭhimamagge anussarantassa .
Tadeva hissa sikkhanaṃ .Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ .Tato aññā anantarāti khayasaṅkhāte aggamagge tappariyāpannameva ñāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati
M1.148 , tadanantaraṃ pana aññaṃ arahattanti .Yadipi gāthāyaṃ ‘‘ khayasmiṃ ’’ icceva vuttaṃ , samucchedavasena pana āsavehi khīṇotīti maggo khayoti vuccatīti āha ‘‘ maggo āsavakkhayoti vutto ’’ ti .
Samaṇoti samitapāpo adhippeto .So pana khīṇāsavo hotīti ‘‘ āsavānaṃ khayā ’’ ti imassa phalapariyāyatā vuttā , nippariyāyena pana āsavakkhayo maggo , tena pattabbato phalaṃ .Eteneva nibbānassapi āsavakkhayabhāvo vuttoti veditabbo .
‘‘ Jānato passato ’’ ti jānato eva passato evāti evamettha niyamo icchito , na aññathā visesābhāvato aniṭṭhasādhanato cāti tassa niyamassa phalaṃ dassetuṃ ‘‘ no ajānato no
V1.133 apassato ’’ ti vuttanti āha ‘‘ yo pana na jānāti na passati , tassa neva vadāmīti attho ’’ ti .Iminā dūrīkatāyonisomanasikāro idhādhippeto , yonisomanasikāro ca āsavakkhayassa ekantikakāraṇanti dasseti .Etenāti ‘‘ no ajānato no apassato ’’ ti vacanena .Te paṭikkhittāti ke pana teti ?‘‘ Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti ( dī . ni .1.168; ma . ni .2.228), ahetū apaccayā sattā visujjhantī ’’ ti ( dī . ni .1.168; ma . ni .2.227) evamādivādā .Tesu hi keci abhijātisaṅkantimattena bhavasaṅkantimattena ca saṃsārasuddhiṃ paṭijānanti , aññe issarapajāpatikālādivasena , tayidaṃ sabbaṃ ‘‘ saṃsārādīhī ’’ ti ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .
Purimena vā padadvayenāti ‘‘ jānato , passato ’’ ti iminā padadvayena .Upāyo vutto ‘‘ āsavakkhayassā ’’ ti adhikārato viññāyati .Imināti ‘‘ no ajānato , no apassato ’’ ti iminā padadvayena .Anupāyo eva hi āsavānaṃ khayassa yadidaṃ yoniso ca ayoniso ca manasikārassa ajānanaṃ adassanañca , tena tathattāya appaṭipattito micchāpaṭipattito ca .
Nanu ‘‘ passato ’’ ti iminā ayonisomanasikāro yathā na uppajjati , evaṃ dassane adhippete purimeneva anupāyapaṭisedho vutto hotīti ?Na hoti , ayonisomanasikārānuppādanassapi upāyabhāvato satibalena saṃvutacakkhundriyāditā viya sampajaññabaleneva niccādivasena abhūtajānanābhāvo
M1.149 hotīti .Tenāha ‘‘ saṅkhepena … pe … hotī ’’ ti .Tattha saṅkhepenāti samāsena , anvayato byatirekato ca vitthāraṃ akatvāti attho .Ñāṇaṃ … pe … dassitaṃ hoti ‘‘ jānato ’’ tiādinā ñāṇasseva gahitattā .Yadi evaṃ ‘‘ svāyaṃ saṃvaro ’’ tiādi kathaṃ nīyatīti ?Ñāṇassa padhānabhāvadassanatthaṃ evamayaṃ desanā katāti nāyaṃ doso , tathā aññatthāpi ‘‘ ariyaṃ vo bhikkhave sammāsamādhiṃ desessāmi saupanisaṃ saparikkhāran ’’ ti ( ma . ni .3.136) vitthāro .Dabbajātikoti dabbarūpo .So hi drabyoti vuccati ‘‘ drabyaṃ vinassati nādrabyan ’’ tiādīsu .Dabbajātiko vā sārasabhāvo , sāruppasīlācāroti attho .Yathāha ‘‘ na kho dabba dabbā evaṃ nibbeṭhentī ’’ ti ( pārā .384,391; cūḷava .193).Vattasīse ṭhatvāti vattaṃ uttamaṅgaṃ , dhuraṃ vā katvā .Yo hi parisuddhājīvo kātuṃ ajānantānaṃ sabrahmacārīnaṃ , attano vā vātātapādipaṭibāhanatthaṃ chattādīni karoti , so vattasīse ṭhatvā karoti nāma .Padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbā nāthakaraṇadhammabhāvena upanissayabhāvato .Vuttañhi
V1.134 ‘‘ yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiccakaraṇīyāni , tattha dakkho hotī ’’ tiādi ( ma . ni .1.497).Upāyamanasikāroti kusaladhammappavattiyā kāraṇabhūto manasikāro .Pathamanasikāroti tassā eva maggabhūto manasikāro .Aniccādīsu aniccantiādināti aniccadukkhaasubhaanattasabhāvesu dhammesu ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ asubhaṃ anattā ’’ tiādinā eva nayena , aviparītasabhāvenāti attho .Saccānulomikena vāti saccābhisamayassa anulomavasena .Cittassa āvaṭṭanātiādinā āvaṭṭanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā kusalajavanappavatti phalavohārena tathā vuttā .Tassā hi vasena sā kusaluppattiyā upanissayo hoti .Āvajjanā hi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭayatīti āvaṭṭanā .Anu anu āvaṭṭetīti anvāvaṭṭanā .Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti ābhogo .Samannāharatīti samannāhāro .Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā uppajjamānaṃ manasi karoti ṭhapetīti manasikāro .Ayaṃ vuccatīti ayaṃ upāyapathamanasikāralakkhaṇo yonisomanasikāro nāma vuccati , yassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni āvajjituṃ sakkoti
M1.150 .Ayonisomanasikāre saccapaṭikūlenāti saccābhisamayassa ananulomavasena .Sesaṃ yonisomanasikāre vuttavipariyāyena veditabbaṃ .
Yuttin ti upapattisādhanayuttiṃ , hetunti attho .
Tenevāha ‘‘ yasmā ’’ tiādi .Etthāti ‘‘ ayoniso bhikkhave … pe … pahīyantī ’’ ti etasmiṃ pāṭhe .
Tatthāti vākyopaññāsanaṃ .Kasmā panettha ayamuddesaniddeso parivattoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ yoniso ’’ tiādi .Tattha manasikārapadaṃ dvinnaṃ sādhāraṇanti adhippāyena ‘‘ yoniso ayonisoti imehi tāva dvīhi padehī ’’ ti vuttaṃ .
Yonisoti hi yonisomanasikāro , ayonisoti ca ayonisomanasikāro tattha anuvattanato vakkhamānattā ca .Satipi anatthuppattisāmaññe bhavādīsu puggalassa bahulisāmaññaṃ dassetvā taṃ parivattitvā visesadassanattaṃ nāvādi upamāttayaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Cakkayantaṃ āhaṭaghaṭīyantanti vadanti .
Anuppannāti anibbattā .Ārammaṇavisesavasena tassa anuppatti veditabbā , na rūpārammaṇādiārammaṇasāmaññena , nāpi āsavavasena .Tenāha ‘‘ ananubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ … pe … aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā nāma āsavā na santī ’’ ti .Vatthun ti saviññāṇakāviññāṇakappabhedaṃ āsavuppattikāraṇaṃ .Ārammaṇaṃ ārammaṇapaccayabhūtarūpādīni
V1.135 .Idāni āsavavasenapi anuppannapariyāyo labbhatīti dassetuṃ ‘‘ anubhūtapubbepī ’’ tiādi vuttaṃ .Pakatisuddhiyāti pubbacariyato kilesadūrībhāvasiddhāya suddhipakatitāya .Pāḷiyā uddisanaṃ uddeso , atthakathanaṃ paripucchā .Ajjhayanaṃ pariyatti , cīvarasibbādi navakammaṃ , samathavipassanānuyogo yonisomanasikāro .Tādisenāti yādisena ‘‘ manuññavatthū ’’ timanasikārādinā kāmāsavādayo sambhaveyyuṃ , tādisena .
Āsavānaṃ vaḍḍhi nāma pariyuṭṭhānatibbatāya veditabbā , sā ca abhiṇhuppattiyā bahulīkāratoti te laddhāsevanā bahulabhāvaṃ pattā maddantā pharantā chādentā andhākāraṃ karontā aparāparaṃ uppajjamānā ekasantānanayena ‘‘ uppannā pavaḍḍhantī ’’ ti vuccan ti .Tena vuttaṃ ‘‘ punappunaṃ uppajjamānā uppannā pavaḍḍhantīti vuccantī ’’ ti .
Ito aññathāti ito
M1.151 aparāparuppannānaṃ ekattaggahaṇato aññathā vaḍḍhi nāma natthi khaṇikabhāvato .So ca jānātīti dhammuddhaccaviggahābhāvamāha .
Kārakassevāti yuttayogasseva .Yassa panātiādinā anuddesikaṃ katvā vuttamatthaṃ purātanassa purisātisayassa paṭipattidassanena pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ maṇḍalārāmavāsīmahātissabhūtattherassa viyā ’’ tiādi vuttaṃ .Tañhi sabrahmacārīnaṃ āyatiṃ tathāpaṭipattikāraṇaṃ hoti , yato edisaṃ vatthu vuccati .
Tasmiṃ yevāti maṇḍalārāmeyeva .
Ācariyaṃ āpucchitvāti attano uddesācariyaṃ kammaṭṭhānaggahaṇatthaṃ gantuṃ āpucchitvā .Ācariyaṃ vanditvāti kammaṭṭhānadāyakaṃ mahārakkhitattheraṃ vanditvā .Uddesamaggan ti yathāāraddhaṃ uddesapabandhaṃ .
Tadā kira mukhapāṭheneva bahū ekajjhaṃ uddisāpetvā manosajjhāyavasena dhammaṃ sajjhāyanti .Tatthāyaṃ thero paññavantatāya uddesaṃ gaṇhantānaṃ bhikkhūnaṃ dhorayho , so ‘‘ idānāhaṃ anāgāmī , kiṃ mayhaṃ uddesenā ’’ ti saṅkocaṃ anāpajjitvā dutiyadivase uddesakāle ācariyaṃ upasaṅkami .‘‘ Uppannā pahīyantī ’’ ti ettha uppannasadisā ‘‘ uppannā ’’ ti vuttā , na paccuppannā .Na hi paccuppannesu āsavesu maggena pahānaṃ sambhavatīti āha ‘‘ ye pana … pe … natthī ’’ ti .Vattamānuppannā khaṇattayasamaṅgino .Tesaṃ paṭipattiyā pahānaṃ natthi uppajjanārahānaṃ paccayaghātena anuppādanameva tāya pahānanti .