2. Dutiyanayo saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā
171. Saṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese
M0.10 yaṃ taṃ uddese asaṅgahitatāya pucchitabbaṃ vissajjitabbañca saṅgahitatāvisiṭṭhaṃ asaṅgahitaṃ dhammajātaṃ niddhāritaṃ , tadeva tāva dassento ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā ’’ ti āha .Sabbattha khandhādisaṅgahasāmaññānaṃ niccaṃ visesāpekkhattā bhedanissitattā ca pucchāvissajjanānaṃ savisesāva khandhādigaṇanā suddhā .
Tattha saṅgahitenaasaṅgahitavacanamattena dhammavisesassa niddhāritattā tīsu saṅgahesu ekena dvīhi vā ye saṅgahitā hutvā aññehi asaṅgahitā , teyeva dhammā ‘‘ khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā ’’ ti ettakeneva dassetabbā siyuṃ , tesaṃ pana evaṃvidhānaṃ asambhavā nayamātikāya ca abbhantarabāhiramātikāpekkhattā uddesepi yaṃ yaṃ rūpakkhandhādīsu araṇantesu saṅgāhakaṃ , taṃ taṃ apekkhitvā saṅgahitenaasaṅgahitaṃ niddhāritanti viññāyatīti tena tena saṅgāhakena yathāniddhāritaṃ dhammaṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘ cakkhāyatanenā ’’ tiādimāha .
Yattha hi pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ natthi , tasmiṃ paṭhamanaye chaṭṭhanaye ca pucchitabbavissajjitabbabhāvena , itaresu ca yaṃ yaṃ pucchitabbavissajjitabbaṃ niddhāritaṃ , tassa tassa niyāmakabhāvena rūpakkhandhādayo araṇantā uddiṭṭhāti .
Tattha ‘‘ cakkhāyatanena … pe … phoṭṭhabbadhātuyā ’’ ti kattuatthe karaṇaniddeso daṭṭhabbo ,‘‘ khandhasaṅgahena āyatanasaṅgahena dhātusaṅgahenā ’’ ti karaṇatthe .
Ettha ca yena yena saṅgāhakena khandhādisaṅgahesu tena tena saṅgahetabbāsaṅgahetabbaṃ aññaṃ atthi , taṃ tadeva saṅgāhakāsaṅgāhakabhāvena uddhaṭaṃ .
Rūpakkhandhena pana khandhasaṅgahena saṅgahetabbo añño dhammo natthi , tathā vedanākkhandhādīhi
V0.11 , na ca so eva tassa saṅgāhako asaṅgāhako vā hoti .Yañca ‘‘ rūpakkhandho ekena khandhena saṅgahito ’’ ti vuttaṃ , tañca na tasseva tena saṅgahitataṃ sandhāya vuttaṃ , rūpakkhandhabhāvena pana rūpakkhandhavacanena vā gahitataṃ sandhāya vuttanti pakāsitoyamattho .
Yadi ca so eva tena saṅgayheyya , saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaniddese –
‘‘ vedanākkhandhena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanasaṅgahena
M0.11 saṅgahitā dhātusaṅgahena saṅgahitā , te dhammā tīhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi sampayuttā ’’ tiādi vattabbaṃ siyā , na ca vuttaṃ , tasmā yathā cittaṃ cittena sampayuttaṃ vippayuttañca na hoti , evaṃ rūpakkhandho rūpakkhandhena saṅgahito asaṅgahito ca na hoti , tathā vedanākkhandhādayo vedanākkhandhādīhi .Na hi so eva tassa sabhāgo visabhāgo cāti .
Teneva na ekadesā viya samudāyassa , samudāyo ekadesānaṃ saṅgāhako asaṅgāhako ca .
Yathā rūpakkhandho cakkhāyatanādīnaṃ , dhammāyatanaṃ vedanākkhandhādīnaṃ , saraṇā dhammā catunnaṃ khandhānaṃ .
Samudāyantogadhānañhi ekadesānaṃ na vibhāgo atthi , yena te samudāyassa samudāyo ca tesaṃ sabhāgo visabhāgo ca siyāti , tathā na samudāyo ekadesasabhāgavisabhāgānaṃ saṅgāhako asaṅgāhako ca .
Yathā dhammāyatanaṃ sukhumarūpasabhāgassa vedanādivisabhāgassa ca rūpakkhandhekadesassa khandhasaṅgahena , jīvitindriyaṃ rūpārūpajīvitasabhāgavisabhāgassa rūpakkhandhekadesassa saṅkhārakkhandhekadesassa ca jīvitavajjassa khandhasaṅgaheneva .
Na hi ekadesasabhāgaṃ samudāyasabhāgaṃ , nāpi ekadesavisabhāgaṃ samudāyavisabhāganti , tasmā satipi attato attani antogadhato attekadesasabhāgato ca aññassa asaṅgāhakatte saṅgāhakattameva etesaṃ natthi , yena saṅgahitassa asaṅgāhakā siyunti saṅgāhakattābhāvato eva evarūpānaṃ aggahaṇaṃ veditabbaṃ .
Yaṃ pana ‘‘ dhammāyatanaṃ asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā catūhi khandhehi saṅgahitan ’’ ti ( dhātu .25),‘‘ cakkhāyatanañca sotāyatanañca ekena khandhena saṅgahitan ’’ ti ( dhātu .26) ca vuttaṃ , na tena ekadesānaṃ samudāyasaṅgāhakattaṃ , samudāyassa ca ekadesasaṅgāhakattaṃ dasseti , catukkhandhagaṇanabhedehi pana dhammāyatanassa gaṇetabbāgaṇetabbabhāvena pañcadhā bhinnataṃ , cakkhāyatanādīnaṃ ekakkhandhagaṇanena gaṇetabbatāya ekavidhatañca dasseti .
Saṅgāhakāsaṅgāhakanirapekkhānaṃ gaṇetabbāgaṇetabbānaṃ taṃtaṃgaṇanehi gaṇanadassanamattameva hi paṭhamanayo kammakaraṇamattasabbhāvā , dutiyādayo pana saṅgāhakāsaṅgāhakehi saṅgahitāsaṅgahitānaṃ agaṇanādidassanāni kattukaraṇakammattayasabbhāvā
V0.12 .Tathā paṭhamanaye tathā tathā gaṇetabbāgaṇetabbabhāvasaṅkhāto taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo sabhāgavisabhāgatā
M0.12 , dutiyādīsu yathāniddhāritadhammadassane saṅgāhakasaṅgahetabbānaṃ samānakkhandhādibhāvo sabhāgatā , tadabhāvo ca visabhāgatā .Pucchāvissajjanesu taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo evāti ayametesaṃ visesoti .
Samudayasaccasukhindriyasadisāni pana tehi saṅgahetabbameva atthi , na saṅgahitaṃ asaṅgahetabbanti asaṅgāhakattābhāvato na uddhaṭāni .
Dukkhasaccasadisāni tehi visabhāgasamudāyabhūtehi anekakkhandhehi khandhasaṅgahena saṅgahetabbaṃ , itarehi asaṅgahetabbañca natthīti saṅgāhakattāsaṅgāhakattābhāvato .
Evaṃ saṅgāhakattābhāvato asaṅgāhakattābhāvato ubhayābhāvato ca yathāvuttasadisāni anuddharitvā saṅgāhakattāsaṅgāhakattabhāvato cakkhāyatanādīneva uddhaṭānīti veditabbāni .
Tattha ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā ’’ ti cakkhāyatanavajjā rūpadhammā khandhasaṅgahena saṅgahitāti veditabbā , na rūpakkhandhoti .
Na hi ekadeso samudāyasaṅgāhakoti dassitametanti .
Aṭṭhakathāyaṃ pana khandhapadenāti khandhapadasaṅgahenāti attho , na saṅgāhakenāti .
‘‘ Kenaci saṅgāhakenā ’’ ti idaṃ pana ānetvā vattabbaṃ .
Taṃ pana rūpakkhandhādīsu na yujjatīti taṃ vissajjanaṃ rūpakkhandhādīsu saṅgāhakesu na yujjatīti attho .
Rūpakkhandhena hi … pe … saṅgahitoti etena nayena cakkhāyatanena rūpakkhandhova saṅgahito , so ca aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi asaṅgahito nāma natthīti evaṃ cakkhāyatanādīnipi na gahetabbānīti āpajjatīti ce ?
Nāpajjati .
Na hi aññamattanivāraṇaṃ evasaddassa attho , atha kho saṅgāhakato aññanivāraṇaṃ .
So cātiādi ca na nirapekkhavacanaṃ , atha kho saṅgāhakāpekkhanti .
Kathaṃ ?
Rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahitoti yathā cakkhāyatanena cakkhāyatanato aññampi khandhasaṅgahena saṅgahitaṃ atthi , yaṃ āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitaṃ hoti , na evaṃ rūpakkhandhena rūpakkhandhato aññaṃ khandhasaṅgahena saṅgahitaṃ atthi , yaṃ āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitaṃ siyā , rūpakkhandhena pana rūpakkhandhova khandhasaṅgahena saṅgahitoti ayañhettha adhippāyo yutto .
Siyā panetaṃ ‘‘ so eva rūpakkhandho rūpakkhandhena āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahito hotū ’’ ti , taṃ nivārento āha ‘‘ so ca aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi asaṅgahito nāma natthī ’’ ti
M0.13 .Ettha ca ‘‘ rūpakkhandhenā ’’ ti ānetvā vattabbaṃ .
Tattha
V0.13 rūpakkhandho rūpakkhandhassa vā tadekadesānaṃ vā cakkhādīnaṃ āyatanadhātusaṅgahehi saṅgāhako asaṅgāhako ca na hotīti iminā pariyāyena asaṅgahitatāya abhāvo vuttoti yujjati , na rūpakkhandhena rūpakkhandhassa tadekadesānaṃ vā aḍḍhekādasahi āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitatāya .Na hi sā saṅgahitatā atthi .
Yadi siyā , saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaniddese rūpakkhandhopi uddharitabbo siyā .
Tena hi tīhipi saṅgahehi rūpakkhandho tadekadeso vā saṅgahitā siyuṃ , atthi ca tesaṃ vippayuttatāti .
Evaṃ asaṅgahitatāya abhāvato etāni , aññāni cāti etthāpi cakkhāyatanādīhi viya etehi aññehi ca saṅgahitānaṃ asaṅgahitatāya abhāvato etāni aññāni ca yathā vā tathā vā etāni viya ayujjamānavissajjanattā evarūpāni padāni saṅgāhakabhāvena na gahitānīti adhippāyo .
Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘ rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahito ’’ ti , taṃ teneva tassa saṅgahitattāsaṅgahitattābhāvadassanena nivāritaṃ .
Yañhettha aggahaṇe kāraṇaṃ vuttaṃ , tañca satipi saṅgahitatte asaṅgahitatāya abhāvatoti viññāyamānaṃ samudayasaccādīsu yujjeyya sati tehi saṅgahite tadasaṅgahitattābhāvato .
Rūpakkhandhādīhi pana saṅgahitameva natthi , kuto tassa asaṅgahitatā bhavissati , tasmā saṅgāhakattābhāvo evettha aggahaṇe kāraṇanti yuttaṃ .
Saṅgahitattābhāvena asaṅgahitattaṃ yadipi rūpakkhandhādinā attano attani antogadhassa attekadesasabhāgassa ca natthi , aññassa pana atthīti na dukkhasaccādīsu viya ubhayābhāvo cettha aggahaṇe kāraṇaṃ bhavituṃ yuttoti .
Dhammāyatanajīvitindriyādīnañca khandhacatukkadukādisaṅgāhakatte sati na tesaṃ saṅgahitānaṃ tehi dhammāyatanajīvitindriyādīhi āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitatā natthīti asaṅgahitatāya abhāvo anekantiko , tasmā pubbe vuttanayeneva aggahitānaṃ aggahaṇe , gahitānañca gahaṇe kāraṇaṃ veditabbanti .
Anidassanaṃ punadeva sappaṭighan ti ettha anidassanan ti etena ‘‘ sanidassanasappaṭighan ’’ ti ettha vuttena sappaṭighasaddena saddhiṃ yojetvā anidassanasappaṭighā
M0.14 dassitā .Punadevāti etena tattheva avisiṭṭhaṃ sanidassanapadaṃ nivattetvā gaṇhanto sanidassanadukapadaṃ dasseti .
‘‘ Cakkhāyatanena cakkhāyatanamevekaṃ saṅgahitan ’’ ti idaṃ na sakkā vattuṃ .
Na hi ‘‘ cakkhāyatanena
V0.14 cakkhāyatanaṃ āyatanasaṅgahena saṅgahitan ’’ ti ca ‘‘ asaṅgahitan ’’ ti ca vattabbanti dassitoyaṃ nayoti .Evaṃ sabbattha tasseva samudāyekadesānañca saṅgāhakasaṅgahitanti vacanesu asaṅgāhakaasaṅgahitanti vacanesu ca tadavattabbatā yojetabbā .
Asaṅgāhakattābhāvato eva hi cakkhāyatanādīni cakkhāyatanādīhi asaṅgahitānīti na vuccanti , na saṅgāhakattābhāvatoti .
Dutiyanayasaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā .