6. Chaṭṭhanayo sampayogavippayogapadavaṇṇanā
228. Sampayogavippayogapade yaṃ labbhati , yañca na labbhati , taṃ sabbaṃ pucchāya gahitan ti idaṃ na rūpakkhandhādīni padāni sandhāya vuttaṃ , atha kho sampayogapadaṃ vippayogapadañcāti veditabbaṃ .
Rūpakkhandhādīsu hi yaṃ dhammāyatanādipadaṃ na labbhati , taṃ pucchāyapi na gahitaṃ .
Sampayogapadaṃ pana rūpakkhandhādīsu alabbhamānampi ‘‘ rūpakkhandho katihi … pe … sampayutto ’’ ti evaṃ pucchāya gahitaṃ , vedanākkhandhādīsu labbhamānaṃ , vippayogapadaṃ pana sabbattha labbhamānamevāti .
Rūpadhammānaṃ pana rūpena nibbānena vā , nibbānassa ca rūpena saddhiṃ sampayogo nāma natthīti ekuppādādisabhāgatāya abhāvato sampayogaṃ nivārentena sā eva ekuppādāditā etesaṃ visabhāgatāti tadabhāvato vippayogopi nivārito eva hotīti daṭṭhabbo .
Catūsu hi khandhesu vijjamānā ekuppādāditā tesaṃ aññamaññaṃ sabhāgatā hoti rūpanibbānehi tesaṃ tehi ca rūpanibbānānaṃ visabhāgatā ca , na ca rūpekadesassa nibbānassa vā sā ekuppādāditā atthi , yā rūpekadesena rūpekadesanibbānānaṃ nibbānena ca rūpassa visabhāgatā siyā .
Teneva ‘‘ catūhi vippayogo ’’ ti vuttanti .
Sattasu
M0.19 viññāṇadhātūsu ekāyapi avippayutteti yathā rūpabhavo tīhi viññāṇadhātūhi , nevavipākanavipākadhammadhammā pañcahi , avitakkaavicārā ekāya vippayutte anārammaṇamissake dhammeV0.19 dīpenti , evaṃ adīpetvā ekāyapi vippayutte ahonte sattahipi sampayutte sattapi vā tā dīpentīti adhippāyo .Avippayutteti hi ye vippayuttā na honti , te dhammeti vuttaṃ hoti , na sampayutteti .
Tena yāni tāhi sampayutte dīpenti dhammāyatanādipadāni , yāni ca sampayuttavippayuttabhāvehi navattabbaṃ dīpenti acetasikādipadāni , yāni ca sampayuttanavattabbāni dīpenti dukkhasaccādipadāni , tesaṃ sabbesaṃ anārammaṇamissakadhammadīpakānaṃ aggahaṇaṃ vuttaṃ hoti .
Na hi anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātutaṃsampayuttatadubhayasamudāyānaṃ khandhāyatanadhātūsu kenaci sampayogo vippayogo vā atthīti .
Yadi evaṃ vippayuttenavippayuttapadaniddese ‘‘ kusalehi dhammehi ye dhammā vippayuttā , tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā ’’ ti na vattabbaṃ .
Akusalābyākatā hi anārammaṇamissobhayadhammāti ?
Na , yathāvuttasamudāyānaṃ khandhādīheva sampayogavippayogābhāvavacanato .
Khandhādayo hi tadekadesā tadekadesaññasamudāyā ca , samudāyekadesānañca vibhāgābhāvato na sabhāgavisabhāgatā atthi , tena tesaṃ khandhādīhi sampayogavippayogābhāvo hoti .
Kusalā pana dhammā akusalābyākatehi vibhattā , te ca kusalehi , na tesaṃ samudāyekadesabhāvo tadekadesaññasamudāyabhāvo vā , tasmā khandhādīni anāmasitvā vippayuttatāmattena yathāniddhāritadhammadassane kusalehi itaresaṃ , itarehi ca kusalānaṃ vippayogo na na hoti visabhāgatāsabbhāvatoti tesaṃ aññamaññavippayuttatā vuttā .
Esa nayo sabbesu evarūpesu .
Uddāne pana aṭṭhārasa tato pareti idaṃ ‘‘ soḷasā ’’ ti vattabbaṃ , tevīsan ti idañca ‘‘ ekavīsan ’’ ti .
Sabbattha ca kālasantānabhedarahitārahitabahudhammasamodhānānaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātūnaṃ ekadesā samudayasaccavedanākkhandhādayo ekadesasammissā ca iddhipādādayo anārammaṇehi asammissā rūpakkhandhādayo ca sārammaṇehi asammissā sampayogīvippayogībhāvena
M0.20 samānakālasantānehi ca ekadesantarehi vibhattā eva gahitāti tehi te kehici ekadesantarehi vibhattehi yathāyogaṃ sampayogaṃ vippayogañca labhanti .Atthi hi tesaṃ ekuppādāditā sabhāgatā visabhāgatā cāti .
Tena tattha tattha ‘‘ ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayuttan ’’ ti ca ,‘‘ ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayuttan ’’ ti ca vuttaṃ .
Bhinnakālasamudāyā eva pana vedanāsaññāviññāṇakkhandhā vattamānā ca ekekadhammā eva , tasmā tesaṃ samānakālassa vibhajitabbassa abhāvato na sukhindriyādīni
V0.20 vedanākkhandhassa vibhāgaṃ karonti , cakkhuviññāṇadhātādayo ca viññāṇakkhandhassa manāyatanassa ca .Tena ‘‘ sukhindriyaṃ ekena khandhena kehici vippayuttan ’’ ti ,‘‘ cakkhuviññāṇadhātu ekena khandhena ekenāyatanena kehici vippayuttā ’’ ti ca evamādi na vuttaṃ , khandhāyatanavibhāgavirahitampi pana viññāṇaṃ dhātuvibhāgena vibhattameva vuttanti ‘‘ cakkhuviññāṇadhātu … pe … manoviññāṇadhātu soḷasahi dhātūhi vippayuttā ’’ ti vuttaṃ , evamevaṃ indriyavibhāgena vibhattānaṃ sukhindriyādīnaṃ ‘‘ sukhindriyena ye dhammā vippayuttā ’’ tiādīsu yathāyogaṃ vippayogo daṭṭhabbo , nāvibhattassa vedanākkhandhassāti .
235. Yathā taṃsampayogībhāvaṃ sandhāya ‘‘ samudayasaccaṃ tīhi khandhehi sampayuttan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ taṃvippayogībhāvaṃ sandhāya ‘‘ tīhi khandhehi vippayuttan ’’ ti kasmā na vuttanti ce ?
Avibhāgehi tehi vippayogavacanassa ayuttattā .
Vibhāge hi sati samudayasaccaṃ sukhadukkhadomanassindriyehi manoviññāṇadhātuto aññaviññāṇadhātūhi vippayuttanti yuttaṃ vattuṃ vibhāgeneva visabhāgatāya saṅgahitattā , vibhāgarahitehi pana vedanākkhandhādīhi na yuttaṃ , tehi vijjamānehi vijjamānassa samudayassa visabhāgabhāvābhāvato .
Yañhi anuppannā dhammā viya āmaṭṭhakālabhedaṃ na hoti saṅkhataṃ uddharitabbaṃ , taṃ paccuppannabhāvaṃ nissāya sampayogīvippayogībhāvena uddharīyati , tañca vibhāgarahitehi khandhādīhi saṅkhatehi paccuppannabhāvameva nissāya anāmaṭṭhakālabhede atthitāya eva nissitabbattā .
Avijjamānassa hi avijjamānena , avijjamānassa ca vijjamānena , vijjamānassa ca avijjamānena sampayogo natthi , vippayogo pana avijjamānatādīpake bhede gahite teneva visabhāgatāpi gahitā evāti hoti
M0.21 .Bhede pana aggahite tena tena gahaṇena visabhāgatāya aggahitattā sati sabhāgatte vijjamānatāya eva dhammānaṃ sabhāgassa paricchindanato vijjamānatā dassitāti ekuppādādibhāvasaṅkhātā sabhāgatāpi gahitā eva hoti .
Tassā ca gahitattā sampayogova labbhati , na vippayogo , tasmā samudayasaccaṃ vedanākkhandhādīhi sampayuttattena vuttaṃ , na vippayuttattenāti .
Esa nayo maggasaccādīsupīti .
262.‘‘ Dutiyajjhānavicārañhi ṭhapetvā sesā avitakkavicāramattā ’’ ti aṭṭhakathāvacanaṃ ye padhānā vitakko viya koṭṭhāsantaracittuppādesu alīnā , te eva idha avitakkavicāramattāti adhippetāti dasseti .
Teneva hi anantaranaye samudayasaccena samānagatikā na savitakkasavicārehīti
V0.21 te na gahitā .Dasamosānanayesu ca tehi vippayuttehi vippayuttānaṃ tehi vippayuttānañca soḷasahi dhātūhi vippayogo aṭṭhārasasaṅgahito ca vutto .
Vitakkasahitesupi pana tesu gahitesu sabbepi te vicārena sampayuttāti ‘‘ ekena khandhena kehici sampayuttā ’’ ti sakkā vattuṃ .
So hi samudāyo vicāraṃ vajjetvā aññena kenaci sampayutto na hoti .
Na hi tadekadesassa vitakkassa vicārato aññena sampayogo samudāyassa hoti .
Yathā nānācittuppādesu uppajjamānānaṃ iddhipādānaṃ samudāyassa iddhipādassa ekadesānaṃ tīhi khandhehi sampayogo samudāyassa na hoti , evamidhāpi daṭṭhabbaṃ .
Yathā pana tesu ekopi vedanāsaññākkhandhehi saṅkhārakkhandhekadesena ca asampayutto nāma natthīti samudāyassa tehi sampayuttatā vuttā , evamidhāpi vicārena asampayuttassa avitakkavicāramattassa kassaci abhāvato samudāyassa tena sampayuttatā na na sakkā vattuṃ .
Na hi avitakkavicāramattānaṃ dassanenapahātabbahetukādīnaṃ viya sampayuttatā na vattabbā .
Yathā hi dassanenapahātabbahetukesu keci saṅkhārakkhandhekadesena mohena sampayuttā , keci asampayuttāti na samudāyo tena sampayutto , nāpi añño koci dhammo atthi , yena so samudāyo sampayutto siyāti ‘‘ dassanenapahātabbahetukā dhammā sampayuttāti natthī ’’ ti vuttaṃ , evaṃ bhāvanāyapahātabbahetukasahetukādayopi .
Na panevaṃ yena avitakkavicāramattasamudāyo sampayutto siyā , taṃ natthi avitakkavicāramattesu kassaci vicārena
M0.22 asampayuttassa abhāvā , tasmā te ‘‘ sampayuttā ’’ ti na na vattabbāti .Sabbattha ca ekadhammepi kehicīti bahuvacananiddeso saṅkhāya aniyamitattā katoti veditabbo .
Chaṭṭhanayasampayogavippayogapadavaṇṇanā niṭṭhitā .