1. Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā
228. Yadi ‘‘ duppūraṇaṭṭhena samuddanaṭṭhenā ’’ ti iminā atthadvayena sāgaro ‘‘ samuddo ’’ ti vuccati , cakkhussevetaṃ nippariyāyato yujjatīti dassetuṃ ‘‘ yadī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha duppūraṇaṭṭhenāti pūretuṃ asakkuṇeyyabhāvena .
Samuddanaṭṭhenāti sabbaso uparūparipakkhittagamanena .
Mahāgaṅgādimahānadīnaṃ mahatā udakoghena anusaṃvaccharaṃ anupakkhandamānopi hi samuddo pāripūriṃ na gacchati , yañca bhūmipadesaṃ ottharati , taṃ samuddabhāvaṃ neti , abhāvaṃ vā pāpuṇāti apayāte samuddodake , taṃ vā anudakabhāvapattiyā atathameva hoti .
Kāmañcesa duppūraṇaṭṭho samuddanaṭṭho
V2.38 sāgare labbhati , tathāpi taṃ dvayaṃ cakkhusmiṃyeva visesato labbhatīti dassento ‘‘ tassa hī ’’ tiādimāha .
Samosarantan ti sabbaso nīlādibhāgehi osarantaṃ , āpāthaṃ āgacchantanti attho .
Kātuṃ na sakkoti duppūraṇīyattā .
Sadosagamanena gacchati sattasantānassa dussanato .
Dussanaṭṭhatā cassa cakkhudvārikataṇhāvasena veditabbā .Yathā samudde aparāparaṃ parivattamāno ūmiyā vego samuddassāti vuccati , evaṃ cakkhusamuddassa purato aparāparaṃ parivattamānaṃ nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussāti vattabbataṃ arahati anaññasādhāraṇattāti vuttaṃ ‘‘ rūpamayo vego ’’ ti .
Asamapekkhiteti sammādassane rūpe manāpabhāvaṃ amanāpabhāvañca gahetvā ,‘‘ idaṃ nāma mayā diṭṭhan ’’ ti anupadhārentassa kevalaṃ samūhaghanavasena gaṇhantassa gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ .
Sahatīti adhibhavati , taṃnimittaṃ kañci vikāraṃ nāpajjati .
Ūmīti
M2.321 vīciyo .
Āvaṭṭo āvaṭṭanavasena pavattaṃ udakaṃ .
Gāharakkhasamakarādayo gāharakkhaso .
Yathā samudde ūmiyo uparūpari vattamānā attani patitapuggalaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti , tathā āvaṭṭagāharakkhasā .
Evamete rāgādayo kilesā sayaṃ uppannakasatte ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti , kilesuppattinimittatāya sattānaṃ anayabyasanāpattihetubhūtassa ūmibhayassa ārammaṇavasena cakkhusamuddo ‘‘ saūmisāvaṭṭo sagāho sarakkhaso ’’ ti vutto .Ūmibhayan ti ettha bhāyati etasmāti bhayaṃ , ūmīva bhayaṃ ūmibhayaṃ .
Kujjhanaṭṭhena kodho .
Sveva cittassa ca abhimaddanavasenuppādanatthena daḷhaṃ āyāsanaṭṭhena upāyāso .
Ettha ca anekavāraṃ pavattitvā satte ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasananipphādanena kodhūpāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā .
Tathā kāmaguṇā kilesābhibhūte satte māne viya rūpādivisayasaṅkhāte attani saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppajjati , evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā .
Yadā pana gāharakkhaso ārakkharahitaṃ attano gocarabhūmigataṃ purisaṃ abhibhuyya gahetvā agocare ṭhitampi gocaraṃ netvā bheravarūpadassanādinā attano upakkamaṃ kātuṃ asamatthaṃ katvā anvāvisitvā vaṇṇabalabhogaāyusukhehi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti , evaṃ mātugāmopi yonisomanasikārarahitaṃ avīrapurisaṃ attano rūpādīhi palobhanavasena abhibhuyya gahetvā vā vīrajātiyampi itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi itthimāyāya anvāvisitvā vā avasaṃ attano upakāradhamme sīlādayo sampādetuṃ asamatthaṃ karonto guṇavaṇṇādīhi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti , evaṃ mātugāmassa gāharakkhasasadisatā daṭṭhabbā .
Ūmibhayan ti lakkhaṇavacanaṃ
V2.39 .
Yathā hi ūmi bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ , evaṃ āvaṭṭagāharakkhasāpīti ūmiādibhayena sabhayanti attho veditabbo .Antaṃ avasānaṃ gato , evaṃ pāraṃ nibbānaṃ gatoti vuccati .