1. Sagāthāvaggo
1. Samādhisuttavaṇṇanā
249. Vedanā
M2.353V2.67 ca pajānātīti saccābhisambodhavasena vuccamānavedanānaṃ pajānanaṃ sātisayasamādhānapubbakanti bhagavatā ‘‘ samāhito ’’ ti vuttanti āha ‘‘ upacārena vā appanāya vā samāhito ’’ ti .Vedanāti tissopi vedanā .
Dukkhasaccavasenāti dukkhasaccabhāvena , parijānanavasenāti attho .
Sambhavan ti samudayaṃ taṇhāvijjākammaphassādippabhedaṃ uppattikāraṇaṃ .
Tenāha ‘‘ samudayasaccavasena pajānātī ’’ ti .
Yatthāti yaṃnimittaṃ , yaṃ āgamma kāmataṇhāvijjādinirodhā vedanānirodho , tesaṃ ayaṃ nirodho .
Nibbānaṃ ārabbha ariyamaggappavattiyā hi nibbānaṃ vedanānirodhoti vutto .
Khayaṃ gametīti khayagāmī , taṃ khayagāminaṃ .
Chātaṃ vuccati taṇhā kāmānaṃ pātukāmatāvasena pavattanato , accantameva samucchinnattā natthi etasmiṃ chātanti nicchāto .
Tenāha ‘‘ nittaṇho ’’ ti .
Sammasanacāravedanāti sammasanūpacāravedanā .
Dvīhi padehīti ‘‘ samāhito sampajāno ’’ ti imehi dvīhi .
‘‘ Sato ’’ ti pana idaṃ sampajānapadasseva upabrūhananti adhippāyo .
Sesehi catūhi catusaccaṃ kathitaṃ , itarehi pana dvīhi catusaccabujjhanameva kathitaṃ .
Sabbasaṅgāhikoti sabbasabhāvadhammānaṃ saṅgaṇhanako .
Tenāha ‘‘ catubhūmakadhammaparicchedo vutto ’’ ti .
Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Sukhasuttavaṇṇanā
250. Dukkhaṃ na hotīti adukkhaṃ , sukhaṃ na hotīti asukhaṃ , ma -kāro padasandhikaro .
Adukkhamasukhan ti vedayitasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso .
Saparasantānagate sandhāya ajjhattabahiddhāgahaṇanti āha ‘‘ attano ca parassa cā ’’ ti .
Tena sabbampi vedayitaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ
V2.68 .Nassanasabhāvan ti ittarakhaṇatāya
M2.354 bhaṅgato uddhaṃ apassitabbasabhāvaṃ .Paloko bhedo etassa atthīti palokinaṃ .
Tenāha ‘‘ bhijjanasabhāvan ’’ ti .
Ñāṇena phusitvā phusitvāti pubbabhāge vipassanāñāṇena aniccā pabhaṅgunoti ārammaṇato , uttarakālaṃ asammohato maggaparamparāya phusitvā phusitvā vayaṃ passanto .
Virajjatīti maggavirāgena virajjati .
Sammasanacāravedanā kathitā āraddhavipassakānaṃ vasena desanāti .
Lokiyalokuttarehi ñāṇehi yāthāvato parijānanaṃ paṭivijjhanaṃ ñāṇaphusanaṃ .
Sukhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pahānasuttavaṇṇanā
251. Sabbampi aṭṭhasatapabhedaṃ taṇhaṃ chindi samucchedapahānavasena pajahi .
Tenāha ‘‘ samucchindī ’’ ti .
Yadaggena taṇhā sabbaso samucchinnā , tadaggena sabbānipi saññojanānīti āha ‘‘ dasavidhampī ’’ tiādi .
Sammāti suṭṭhu .
Pahānañca nāma upāyena ñāyena pahānanti āha ‘‘ hetunā kāraṇenā ’’ ti .
Dassanābhisamayāti asammohapaṭivedhā .
Arahattamaggo hi uppajjamānova sabhāvapaṭicchādakaṃ mohaṃ viddhaṃsento eva pavattati , tena māno yāthāvato diṭṭho nāma hoti , ayamassa dassanābhisamayo .
Yathā hi sūriye uṭṭhite andhakāro viddhaṃsiyamāno vihato , evaṃ arahattamagge uppajjamāne so sabbaso pahīno eva hoti , na tasmiṃ santāne patiṭṭhaṃ labhati , ayamassa pahānābhisamayo .
Tena vuttaṃ ‘‘ arahattamaggo hī ’’ tiādi .
Kiccavasenāti asammohapaṭivedhasaṅkhātassa dassanakiccassa anipphādanavasena .
Ye ime cattāro antāti sambandho .
Mariyādantoti mariyādasaṅkhāto anto .
Esa nayo sesattayepi .
Tesūti catūsu antesu .
Aduṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ sabbasseva vaṭṭadukkhassa antaṃ paricchedaṃ arahattamaggena mānassa diṭṭhattā pahīnattā ca akāsīti yojanā .
Samussayo attabhāvo .
Na riñcatīti na viveceti na vissajjeti .
Tenāha ‘‘ sampajaññaṃ na jahatī ’’ ti , sampajaññaṃ na pariccajatīti attho .
Saṅkhyaṃ nopetīti imassa ‘‘ diṭṭhadhamme anāsavo ’’ ti
M2.355 imassa vasena atthaṃ vadanto ‘‘ ratto duṭṭho ’’ ti avoca saupādisesanibbānavasena .
Saṅkhyaṃ nopetīti vā diṭṭhe-dhamme anāsavo dhammaṭṭho vedagū kāyassa bhedā manusso devoti vā paññattiṃ na upetīti anupādisesanibbānavasenapi attho vattabbo .Ettha ca sukhādīsu vedanāsu yathākkamaṃ
V2.69 rāgānusayādayo kathitāti āha –
‘‘ imasmiṃ sutte ārammaṇānusayo kathito ’’ ti .
Yo hi rāgādi paccayasamavāye atiiṭṭhādīsu uppajjanāraho maggena appahīno , so ‘‘ rāgānusayo ’’ tiādinā vutto , appahīnattho so maggena pahātabbo , na pariyuṭṭhānābhibhavatthoti .
Pahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .4. Pātālasuttavaṇṇanā
252. Yattha patiṭṭhā natthi ekantikāti ekantikassa mahato pātassa alanti ayamettha attho adhippetoti āha ‘‘ natthi ettha patiṭṭhā ’’ ti .
Asambhūtatthan ti na sambhūtatthaṃ , musāti attho .
Soti assutavā puthujjano .
Yaṃ taṃ udakaṃ patatīti yojanā .
Yasmā samuddapiṭṭhe antarantarā verambhavātasadiso mahāvāto uṭṭhahitvā mahāsamudde udakaṃ uggacchāpeti , taṃ kadāci cakkavāḷābhimukhaṃ , kadāci sinerupādābhimukhaṃ gantvā taṃ patihanati , tasmā vuttaṃ ‘‘ balavāmukhaṃ mahāsamuddassā ’’ tiādi .
Vegena pakkhanditvāti mahatā vātavegena samuddhataṃ teneva vegena pakkhandantañca hutvā .
Mahānarakapapāto viyāti yojanāyāmavitthāragambhīrasobbhapapāto viya hoti .
Tathārūpānan ti tattha vasituṃ samatthānaṃ .
Asantan ti abhūtaṃ .
Atthavasena hi vācā abhūtaṃ nāma .
Na patiṭṭhāsīti patiṭṭhaṃ na labhi .
Anibaddhan ti anibandhanatthaṃ yaṃkiñci .
Dubbalañāṇoti ñāṇabalarahito .
‘‘ Assutavā puthujjano ’’ ti vatvā ‘‘ sutavā ariyasāvako ’’ ti vuttattā ‘‘ sotāpanno dhuran ’’ ti vuttaṃ .
Itaresu ariyasāvakesu vattabbameva natthi .
Tesañhi vedanā supariññātā .
Balavavipassako … pe … yogāvacaropi vaṭṭati mattaso vedanānaṃ pariññātattā .
Pātālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā
253. Vipariṇāmanavasena
M2.356 dukkhato daṭṭhabbāti kiñcāpi sukhā , pariṇāmadukkhatā pana sukhavedanāya ekantikāti .Vinivijjhanaṭṭhenāti pīḷanavasena attabhāvassa vijjhanaṭṭhena .
Hutvāti paccayasamāgamena uppajjitvā .
Tena pākabhāvapubbako attalābho vutto .
Abhāvākārenāti bhaṅgupagamanākārena .
Tena viddhaṃsabhāvo vutto .
Ubhayena udayabbayaparicchinnatāya sikhappattaṃ aniccataṃ
V2.70 dasseti .
Svāyaṃ hutvā abhāvākāro itarāsupi vedanāsu labbhateva , adhiko ca pana dvinnaṃ dukkhasabhāvo .
Dukkhatāvasena purimānaṃ vedanānaṃ daṭṭhabbatāya dassitattā pacchimāya vedanāya evaṃ daṭṭhabbatā dassitā .Addāti ñāṇagatiyā sacchikatvā adakkhi .
Ñāṇagamanañhetaṃ , yadidaṃ dukkhato dassanaṃ .
Santasabhāvaṃ sukhadukkhato upasantarūpattā .
Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Sallasuttavaṇṇanā
254. Dvīsu janesūti sutavantaassutavantesu dvīsu janesu .
Anugatavedhan ti pubbe pavattavedhassa anugatavedhaṃ .
Balavatarā diguṇā viya hutvā daḷhatarapavattiyā .
Evamevāti yathā viddhassa purisassa anuvedhanā balavatarā , evameva .
Samādhimaggaphalāni nissaraṇaṃ vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhivasena .
Samādhisīsena hettha jhānañca gahitaṃ .
So na jānāti anadhigatattā .
Nissaraṇanti jānāti anissaraṇameva .
Tāsaṃ samadhigatānaṃ sukhadukkhavedanānaṃ .
Na vippayutto appahīnakilesattā .
Saṅkhātadhammassāti saṅkhāya paññāya pariññātacatukkhandhassa .
Tenāha ‘‘ tulitadhammassā ’’ ti .
Imasmimpi sutte purimasutte viya ārammaṇānusayova kathito , so pana tattha vuttanayeneva veditabbo .
Anurodhavirodhapahānassa vuttattā khīṇāsavo dhuraṃ .
Anāgāmīpi vaṭṭati , tassa virodhappahānaṃ labbhati .
Sallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā
255. Saddahitvā
M2.357 gilāne upaṭṭhātabbe maññissantīti yojanā .
Tatthāti tasmiṃ ṭhāne .
Kammaṭṭhānānuyogo sappāyo yesaṃ te kammaṭṭhānasappāyā , satipaṭṭhānaratāti attho .Aniccataṃ anupassantoti kāyaṃ paṭicca uppannāya vedanāya ca aniccataṃ anupassanto .
Vayaṃ anupassantotiādīsupi eseva nayo .
Vayan ti pana tāya eva khayasaṅkhātaṃ .
Virāgan ti virajjanaṃ .
Paṭinissaggan ti pariccāgapaṭinissaggaṃ , pakkhandanapaṭinissaggampi vā .
Āgamanīyapaṭipadāti ariyamaggassa āgamanaṭṭhāniyā pubbabhāgapaṭipadā .
Pubbabhāgāyeva na lokuttarā .
Sampajaññaṃ pubbabhāgiyameva .
Tisso anupassanā pubbabhāgāyeva vipassanāpariyāpannattā
V2.71 .
Missakāti lokiyalokuttaramissakā .Bhāvanākālo dassito ‘‘ nirodhānupassino viharato , paṭinissaggānupassino viharato rāgānusayo pahīyatī ’’ ti vuttattā .
8-9.Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā
256-257.
Phassaṃ paṭiccāti ettha phassasīsena phassāyatanānaṃ gahaṇaṃ .
Na hi phassāyatanehi vinā phassassa sambhavo .
Tenāha ‘‘ kāyova hi ettha phassoti vutto ’’ ti , phassasīsena vuttoti adhippāyo .
Navamaṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā .
Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Phassamūlakasuttavaṇṇanā
258. Sukhavedanāya hitaṃ sukhavedaniyaṃ .
So panesa hitabhāvo paccayabhāvenāti āha ‘‘ sukhavedanāya paccayabhūtan ’’ ti .
Imasmimpi suttadvayeti
M2.358 imasmiṃ navame dasame ca suttepi .
Sammasanacāravedanāti sammasanīyavedanā eva kathitā , na lokuttarāti adhippāyo .Phassamūlakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sagāthāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .