1. Cakkhatīti
V2.1M2.281 cakkhu , ñāṇaṃ , yathāsabhāvato ārammaṇassa jānanena samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya pavattatīti attho .
Tathā maṃsacakkhu .
Tampi hi rūpadassane cakkhatīti cakkhu .Buddhānaṃyeva cakkhūti buddhacakkhu , asādhāraṇato hi sattasantānesu sassatucchedadiṭṭhi anulomikañāṇayathābhūtañāṇānañceva kāmarāgānusayādīnañca yāthāvato vibhāvitañāṇaṃ āsayānusayañāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇañca .
Heṭṭhimā tayo maggā catusaccadhammesu vuttākārena pavattiyā dhamme cakkhūti dhammacakkhu , tathā tesaṃ phalāni taṃtaṃpaṭipakkhesu paṭippassaddhipahānavasena
V2.2 pavattanato .Samantato sabbadhammesu cakkhukiccasādhanato samantacakkhu , sabbaññutaññāṇaṃ .
Dibbavihārasannissayena laddhabbato devānaṃ dibbacakkhu viyāti taṃ dibbacakkhu , abhiññāviseso .
Ālokaṃ vaḍḍhetvā rūpadassanato ‘‘ ālokapharaṇenā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti me , bhikkhave , pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .15) nayena
M2.282 āgatattā catusaccaparicchedakañāṇaṃ ‘‘ paññācakkhū ’’ ti vuttaṃ .
Tadidaṃ ‘‘ vipassanāñāṇan ’’ ti vadanti ,‘‘ vipassanāmaggaphalapaccavekkhaṇañāṇānī ’’ ti apare .Paccayabhūtehi etehi abhisambharīyantīti sambhārā , upatthambhabhūtā catusamuṭṭhānikarūpā .
Saha sambhārehīti sasambhāraṃ .
Mahābhūtānaṃ upādāya pasīdatīti pasādo .
Akkhikūpake akkhipaṭalehīti ubhohi akkhidalehi .
Sambhavoti āpodhātumeva sambhavabhūtamāha .
Idha ‘‘ terasa sambhārā ’’ ti vuttaṃ .
Aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .596) pana saṇṭhānena saddhiṃ ‘‘ cuddasa sambhārā ’’ ti āgataṃ .
Tattha saṇṭhānan ti vaṇṇāyatanameva parimaṇḍalādisaṇṭhānabhūtaṃ .
Visuṃ vacanaṃ pana nesaṃ tathābhūtānaṃ atathābhūtānañca āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ yathāvutte maṃsapiṇḍe vijjamānattā .
Sambhavassa catudhātunissitehi saha vuttassa dhātuttayanissitatā yojetabbā .
Diṭṭhimaṇḍaleti abhimukhaṃ ṭhitānaṃ paṭibimbapaññāyanaṭṭhānabhūte cakkhusaññitāya diṭṭhiyā pavattiṭṭhānabhūte maṇḍale .
Sanniviṭṭhan ti etena cakkhupasādassa anekakalāpagatabhāvo dassito .
Tathā hi so satta akkhipaṭalāni abhibyāpetvā vattati .
Yasmā so satta akkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitehi attano nissayabhūtehi katūpakāraṃ taṃnissiteheva āyuvaṇṇādīhi anupālitaparivāritaṃ tisantatirūpasamuṭṭhāpakehi utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ hutvā tiṭṭhati .
Rūpadassanasamatthan ti attānaṃ nissāya pavattaviññāṇassa vasena rūpāyatanadassanasamatthaṃ .
Vitthārakathāti tassa cakkhuno sotādīnañca hetupaccayādivasena ceva lakkhaṇādivasena ca vitthārakathā .
Sammasanacāracittan ti vipassanāya pavattiṭṭhānabhūtaṃ vipassitabbaṃ cittaṃ .
Keci ‘‘ vipassanupagatakiriyamayacittan ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ .
Tīṇi lakkhaṇāni dassetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattassa pāpanavasena desanāya pavattattā .