2. Sabbāsavasuttavaṇṇanā
14. Evaṃ
V1.65M1.62 me sutaṃ … pe … sāvatthiyan ti sabbāsavasuttaṃ .
Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – sāvatthīti savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtā nagarī , yathā kākandī mākandī kosambīti evaṃ tāva akkharacintakā .
Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti ‘‘ yaṃkiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthīti sāvatthī .
Satthasamāyoge ca kiṃ bhaṇḍamatthīti pucchite sabbamatthī ’’ ti vacanamupādāya sāvatthī .
‘‘ Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ , sāvatthiyaṃ samohitaṃ ;
Tasmā sabbamupādāya , sāvatthīti pavuccati .
KosalānaṃP1.60 puraṃ rammaṃ , dassaneyyaṃ manoramaṃ ;
Dasahi saddehi avivittaṃ , annapānasamāyutaṃ .
Vuddhiṃ vepullataṃ pattaṃ , iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ ;
Aḷakamandāva devānaṃ , sāvatthipuramuttaman ’’ ti .
Tassaṃ sāvatthiyaṃ .
Jetavaneti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto , raññā vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto , maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃnāmameva katanti jeto , jetassa vanaṃ jetavanaṃ .
Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaddhitaṃ paripālitaṃ , so ca tassa sāmī ahosi .
Tasmā jetavananti vuccati , tasmiṃ jetavane .
Anāthapiṇḍikassa ārāmeti ettha sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena .
Sabbakāmasamiddhitāya pana vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi , tena anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato .
Āramanti ettha pāṇino visesena vā pabbajitāti ārāmo , tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgammaV1.66 ramanti abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho .
Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo .
So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi koṭisantharena kīṇitvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvāM1.63 evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa saṅghassa niyyādito .
Tasmā ‘‘ anāthapiṇḍikassa ārāmo ’’ ti vuccati .
Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme .
Ettha ca ‘‘ jetavane ’’ ti vacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ .
‘‘ Anāthapiṇḍikassa ārāme ’’ ti pacchimasāmiparikittanaṃ .
Kimetesaṃ parikittane payojananti .
Puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjanaṃ .
Tatra hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo , catupaññāsaP1.61 koṭiyo anāthapiṇḍikassa .
Iti tesaṃ parikittanena evaṃ puññakāmā puññāni karontīti dassento āyasmā ānando aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti .Sabbāsavasaṃvarapariyāyaṃ vo , bhikkhaveti kasmā idaṃ suttamabhāsi ?
Tesaṃ bhikkhūnaṃ upakkilesavisodhanaṃ ādiṃ katvā āsavakkhayāya paṭipattidassanatthaṃ .
Tattha sabbāsavasaṃvarapariyāyan ti sabbesaṃ āsavānaṃ saṃvarakāraṇaṃ saṃvarabhūtaṃ kāraṇaṃ , yena kāraṇena te saṃvaritā pidahitā hutvā anuppādanirodhasaṅkhātaṃ khayaṃ gacchanti pahīyanti nappavattanti , taṃ kāraṇanti attho .
Tattha āsavantīti āsavā , cakkhutopi … pe … manatopi sandanti pavattantīti vuttaṃ hoti .
Dhammato yāva gotrabhuṃ okāsato yāva bhavaggaṃ savantīti vā āsavā , ete dhamme etañca okāsaṃ anto karitvā pavattantīti attho .
Antokaraṇattho hi ayaṃ ākāro .
Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā , āsavā viyātipi āsavā .
Lokasmiñhi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti .
Yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā , eteyeva bhavitumarahanti .
Vuttañhetaṃ ‘‘ purimā , bhikkhave , koṭi na paññāyati avijjāya , ito pubbe avijjā nāhosī ’’ tiādi ( a . ni .10.61).
Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā .
Purimāni cettha nibbacanāni yattha kilesā āsavāti
V1.67 āgacchanti , tattha yujjanti , pacchimaṃ kammepi .
Na kevalañca kammakilesāyeva āsavā , apica kho nānappakārakā uppaddavāpi .
Suttesu hi ‘‘ nāhaṃ , cunda , diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī ’’ ti ( dī . ni .3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā .
‘‘ YenaM1.64 devūpapatyassa , gandhabbo vā vihaṅgamo ;
Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ , manussattañca abbaje ;
Te mayhaṃ āsavā khīṇā , viddhastā vinaḷīkatā ’’ ti .( a . ni .4.36);
–
Ettha tebhūmakañca kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā .
‘‘ Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā ’’ ti ( pārā .39) ettha parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayoP1.62 ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā .
Te panete āsavā yattha yathā āgatā , tattha tathā veditabbā .
Ete hi vinaye tāva ‘‘ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya , samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā ’’ ti dvedhā āgatā .
Saḷāyatane ‘‘ tayome āvuso āsavā , kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo ’’ ti ( a . ni .6.63) tidhā āgatā .
Aññesu ca suttantesu abhidhamme ca teyeva diṭṭhāsavena saha catudhā āgatā .
Nibbedhikapariyāye –
‘‘ atthi , bhikkhave , āsavā nirayagāminiyā , atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā , atthi āsavā pettivisayagāminiyā , atthi āsavā manussalokagāminiyā , atthi āsavā devalokagāminiyā ’’ ti ( a . ni .6.63) pañcadhā āgatā .
Chakkanipāte –
‘‘ atthi , bhikkhave , āsavā saṃvarā pahātabbā ’’ tiādinā nayena chadhā āgatā .
Imasmiṃ pana sutte teyeva dassanāpahātabbehi saddhiṃ sattadhā āgatāti .
Ayaṃ tāva āsavapade vacanattho ceva pabhedo ca .
Saṃvarapade pana saṃvarayatīti saṃvaro , pidahati nivāreti pavattituṃ na detīti attho .
TathāV1.68 hi ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , divā paṭisallīyantena dvāraṃ saṃvaritvā paṭisallīyitun ’’ ti ( pārā .77),‘‘ sotānaṃ saṃvaraṃbraūmi , paññāyete pidhīyare ’’ ti ( su . ni .1041) ca ādīsu pidhānaṭṭhena saṃvaramāha .
Svāyaṃ saṃvaro pañcavidho hoti sīlasaṃvaro satiñāṇa khanti vīriyasaṃvaroti .
Tattha ‘‘ iminā pātimokkhasaṃvarena upeto ’’ ti ( vibha .511) ayaṃ sīlasaṃvaro .
PātimokkhasīlañhiM1.65 ettha saṃvaroti vuttaṃ .
‘‘ Cakkhundriye saṃvaramāpajjatī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.213) satisaṃvaro .
Sati hettha saṃvaroti vuttā .
‘‘ Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi , paññāyete pidhīyare ’’ ti ayaṃ ñāṇasaṃvaro .
Ñāṇañhettha pidhīyareti iminā pidhānaṭṭhena saṃvaroti vuttaṃ .
‘‘ Khamo hoti sītassa … pe …, uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.24-26) pana nayena idheva khantivīriyasaṃvarā āgatā .
Tesañca ‘‘ sabbāsavasaṃvarapariyāyan ’’ ti iminā uddesena saṅgahitattā saṃvarabhāvo veditabbo .
Apica pañcavidhopiP1.63 ayaṃ saṃvaro idha āgatoyeva , tattha khantivīriyasaṃvarā tāva vuttāyeva .
‘‘ So tañca anāsanaṃ tañca agocaran ’’ ti ( ma . ni .1.25) ayaṃ panettha sīlasaṃvaro .
‘‘ Paṭisaṅkhā yoniso cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto ’’ ti ( ma . ni .1.22) ayaṃ satisaṃvaro .
Sabbattha paṭisaṅkhā ñāṇasaṃvaro .
Aggahitaggahaṇena pana dassanaṃ paṭisevanā bhāvanā ca ñāṇasaṃvaro .
Pariyāyanti etena dhammāti pariyāyo , uppattiṃ nirodhaṃ vā gacchantīti vuttaṃ hoti .
Ettāvatā ‘‘ sabbāsavasaṃvarapariyāyan ’’ ti ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ vuttaṃ hoti . 15. Idāni jānato ahan tiādīsu jānatoti jānantassa .
Passatoti passantassa .
Dvepi padāni ekatthāni , byañjanameva nānaṃ .
Evaṃ santepi jānatoti ñāṇalakkhaṇaṃ upādāya puggalaṃ niddisati , jānanalakkhaṇañhi ñāṇaṃ .
Passatoti ñāṇappabhāvaṃ upādāya , passanappabhāvañhi ñāṇaṃ .
Ñāṇasamaṅgī puggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni ñāṇena vivaṭe dhamme passati .
Apica yonisomanasikāraṃ uppādetuṃ jānato , ayonisomanasikāro yathā na uppajjati , evaṃ passatoti ayamettha sāro .
Keci panācariyā bahū papañce bhaṇanti , te imasmiṃ atthe na yujjanti .
Āsavānaṃ
V1.69 khayan ti āsavappahānaṃ āsavānaṃ accantakkhayasamuppādaṃ khīṇākāraṃ natthibhāvanti ayameva hi imasmiñca sutte ,‘‘ āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttin ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.438) ca āsavakkhayattho .
Aññattha pana maggaphalanibbānānipi āsavakkhayoti vuccanti .
Tathā hi –
‘‘ SekhassaM1.66 sikkhamānassa , ujumaggānusārino ;
Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ , tato aññā anantarā ’’ ti .( itivu .62)–
Ādīsu maggo āsavakkhayoti vutto ,
‘‘ Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.438) phalaṃ .
‘‘ Paravajjānupassissa , niccaṃ ujjhānasaññino ;
Āsavā tassa vaḍḍhanti , ārā so āsavakkhayā ’’ ti .( dha . pa .253)–
Ādīsu nibbānaṃ ‘‘ āsavakkhayo ’’ ti vuttaṃ .
No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati , tassa no vadāmīti attho .
Etena ye ajānato apassatopi saṃvarādīhiyevaP1.64 suddhiṃ vadanti , te paṭikkhittā honti .
Purimena vā padadvayena upāyo vutto , iminā anupāyapaṭisedho .
Saṅkhepena cettha ñāṇaṃ āsavasaṃvarapariyāyoti dassitaṃ hoti .Idāni yaṃ jānato āsavānaṃ khayo hoti , taṃ dassetukāmo kiñca , bhikkhave , jānatoti pucchaṃ ārabhi , tattha jānanā bahuvidhā .
Dabbajātiko eva hi koci bhikkhu chattaṃ kātuṃ jānāti , koci cīvarādīnaṃ aññataraṃ , tassa īdisāni kammāni vattasīse ṭhatvā karontassa sā jānanā maggaphalānaṃ padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbā .
Yo pana sāsane pabbajitvā vejjakammādīni kātuṃ jānāti , tassevaṃ jānato āsavā vaḍḍhantiyeva , tasmā yaṃ jānato
V1.70 passato ca āsavānaṃ khayo hoti , tadeva dassento āha yoniso ca manasikāraṃ ayoniso ca manasikāran ti .Tattha yoniso manasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro , aniccādīsu aniccanti ādinā eva nayena saccānulomikena vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro , ayaṃ vuccati yoniso manasikāroti .
Ayoniso manasikāroti anupāyamanasikāro uppathamanasikāro .
Anicce niccanti dukkhe sukhanti anattani attāti asubhe subhanti ayoniso manasikāro uppathamanasikāro .
Saccappaṭikulena vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo
M1.67 samannāhāro manasikāro , ayaṃ vuccati ayoniso manasikāroti .
Evaṃ yoniso manasikāraṃ uppādetuṃ jānato , ayoniso manasikāro ca yathā na uppajjati , evaṃ passato āsavānaṃ khayo hoti .Idāni imassevatthassa yuttiṃ dassento āha ayoniso , bhikkhave … pe … pahīyantīti .
Tena kiṃ vuttaṃ hoti , yasmā ayoniso manasikaroto āsavā uppajjanti , yoniso manasikaroto pahīyanti , tasmā jānitabbaṃ yoniso manasikāraṃ uppādetuṃ jānato , ayoniso manasikāro ca yathā na uppajjati , evaṃ passato āsavānaṃ khayo hotīti , ayaṃ tāvettha saṅkhepavaṇṇanā .
Ayaṃ pana vitthāro – tattha ‘‘ yoniso ayoniso ’’ ti imehi tāva dvīhi padehi ābaddhaṃ hoti upari sakalasuttaṃ .
Vaṭṭavivaṭṭavasena
P1.65 hi upari sakalasuttaṃ vuttaṃ .
Ayoniso manasikāramūlakañca vaṭṭaṃ , yoniso manasikāramūlakañca vivaṭṭaṃ .
Kathaṃ ?
Ayoniso manasikāro hi vaḍḍhamāno dve dhamme paripūreti avijjañca bhavataṇhañca .
Avijjāya ca sati ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā … pe … dukkhakkhandhassa samudayo hoti .
Taṇhāya sati taṇhāpaccayā upādānaṃ … pe … samudayo hotī ’’ ti .
Evaṃ ayaṃ ayoniso manasikārabahulo puggalo vātavegābhighātena vippanaṭṭhanāvā viya gaṅgāvaṭṭe patitagokulaṃ viya cakkayante yuttabalibaddoV1.71 viya ca punappunaṃ bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu āvaṭṭaparivaṭṭaṃ karoti , evaṃ tāva ayoniso manasikāramūlakaṃ vaṭṭaṃ .
Yoniso manasikāro pana vaḍḍhamāno –
‘‘ yoniso manasikārasampannassetaṃ , bhikkhave , bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ , ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessati , ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkarissatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.55) vacanato sammādiṭṭhipamukhaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ paripūreti .
Yā ca sammādiṭṭhi , sā vijjāti tassa vijjuppādā avijjānirodho ,‘‘ avijjānirodhā saṅkhāranirodho … pe … evaṃ etassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī ’’ ti ( mahāva .1) evaṃ yoniso manasikāramūlakaṃ vivaṭṭaṃ veditabbaṃ .
Evaṃ imehi dvīhi padehi ābaddhaṃ hoti upari sakalasuttaṃ .
Evaṃ ābaddheM1.68 cettha yasmā pubbe āsavappahānaṃ dassetvā pacchā uppatti vuccamānā na yujjati .
Na hi pahīnā puna uppajjanti .
Uppannānaṃ pana pahānaṃ yujjati , tasmā uddesapaṭilomatopi ‘‘ ayoniso , bhikkhave , manasikaroto ’’ tiādimāha .
Tattha ayoniso manasikarototi vuttappakāraṃ ayoniso manasikāraṃ uppādayato .
Anuppannā ceva āsavā uppajjantīti ettha ye pubbe appaṭiladdhapubbaṃ cīvarādiṃ vā paccayaṃ upaṭṭhākasaddhivihārikaantevāsikānaṃ vā aññataraṃ manuññaṃ vatthuṃ paṭilabhitvā , taṃ subhaṃ sukhanti ayoniso manasikaroto , aññataraññataraṃ vā pana ananubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ yathā vā tathā vā ayoniso manasikaroto āsavā uppajjanti , te anuppannā uppajjantīti veditabbā , aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā nāma āsavā na santi .
Anubhūtapubbepi ca vatthumhi ārammaṇe vā yassa pakatisuddhiyā vā uddesaparipucchāpariyattinavakammayonisomanasikārānaṃP1.66 vā aññataravasena pubbe anuppajjitvā pacchā tādisena paccayena sahasā uppajjanti , imepi anuppannā uppajjantīti veditabbā .
Tesuyeva pana vatthārammaṇesu punappunaṃ uppajjamānā uppannā pavaḍḍhantīti vuccanti .
Ito aññathā hi paṭhamuppannānaṃ vaḍḍhi nāma natthi .Yoniso
V1.72 ca kho , bhikkhaveti ettha pana yassa pakatisuddhiyā vā seyyathāpi āyasmato mahākassapassa bhaddāya ca kāpilāniyā , uddesaparipucchādīhi vā kāraṇehi āsavā nuppajjanti , so ca jānāti ‘‘ na kho me āsavā maggena samugghātaṃ gatā , handa nesaṃ samugghātāya paṭipajjāmī ’’ ti .
Tato maggabhāvanāya sabbe samugghāteti .
Tassa te āsavā anuppannā na uppajjantīti vuccanti .
Yassa pana kārakasseva sato satisammosena sahasā āsavā uppajjanti , tato saṃvegamāpajjitvā yoniso padahanto te āsave samucchindati , tassa uppannā pahīyantīti vuccanti maṇḍalārāmavāsīmahātissabhūtattherassa viya .
So kira tasmiṃyeva vihāre uddesaṃ gaṇhāti , athassa gāme piṇḍāya carato visabhāgārammaṇe kileso uppajji , so taṃ vipassanāya vikkhambhetvā vihāraṃ agamāsi .
Tassa supinantepi taṃ ārammaṇaṃ na upaṭṭhāsi .
So ‘‘ ayaṃ kileso vaḍḍhitvā apāyasaṃvattaniko hotī ’’ ti saṃvegaṃ janetvā ācariyaṃ āpucchitvā vihārā nikkhamma mahāsaṅgharakkhitattherassa santikeM1.69 rāgapaṭipakkhaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ gahetvā gumbantaraṃ pavisitvā paṃsukūlacīvaraṃ santharitvā nisajja anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgaṃ chinditvā uṭṭhāya ācariyaṃ vanditvā punadivase uddesamaggaṃ pāpuṇi .
Ye pana vattamānuppannā , tesaṃ paṭipattiyā pahānaṃ nāma natthi . 16. Idāni ‘‘ uppannā ca āsavā pahīyantī ’’ ti idameva padaṃ gahetvā ye te āsavā pahīyanti , tesaṃ nānappakārato aññampi pahānakāraṇaṃ āvikātuṃ desanaṃ vitthārento atthi , bhikkhave , āsavā dassanā pahātabbātiādimāha yathā taṃ desanāpabhedakusalo dhammarājā .
Tattha dassanā pahātabbāti dassanena pahātabbā .
Esa nayo sabbattha .
Dassanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
17. Idāni
P1.67 tāni padāni anupubbato byākātukāmo ‘‘ katame ca , bhikkhave , āsavā dassanā pahātabbā ’’ ti pucchaṃ katvā mūlapariyāyavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva ‘‘ idha , bhikkhave , assutavā puthujjano ’’ ti puggalādhiṭṭhānaṃ desanaṃ ārabhi .Tattha manasikaraṇīye dhamme nappajānātīti āvajjitabbe samannāharitabbe dhamme na pajānāti .
Amanasikaraṇīyeti tabbiparīte .
Esa nayo sesapadesupi .
Yasmā pana ime dhammā manasikaraṇīyā , ime amanasikaraṇīyāti
V1.73 dhammato niyamo natthi , ākārato pana atthi .
Yenā ākārena manasikariyamānā akusaluppattipadaṭṭhānā honti , tenākārena na manasikātabbā .
Yena kusaluppattipadaṭṭhānā honti , tenākārena manasikātabbā .Tasmā ‘‘ ya ’ ssa , bhikkhave , dhamme manasikaroto anuppanno vā kāmāsavo ’’ tiādimāha .
Tattha ya ’ ssāti ye assa assutavato puthujjanassa .
Manasikarototi āvajjayato samannāharantassa .
Anuppanno vā kāmāsavoti ettha samuccayattho vāsaddo , na vikappattho .
Tasmā yathā ‘‘ yāvatā , bhikkhave , sattā apadā vā dvipadā vā … pe … tathāgato tesaṃ
M1.70 aggamakkhāyatī ’’ ti ( itivu .90) vutte apadā ca dvipadā cāti attho , yathā ca ‘‘ bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāyā ’’ ti ( ma . ni .1.402) vutte bhūtānañca sambhavesīnañcāti attho , yathā ca ‘‘ aggito vā udakato vā mithubhedato vā ’’ ti ( udā .76) vutte aggito ca udakato ca mithubhedato cāti attho , evamidhāpi anuppanno ca kāmāsavo uppajjati , uppanno ca kāmāsavo pavaḍḍhatīti attho daṭṭhabbo .
Evaṃ sesesu .
Ettha ca kāmāsavoti pañcakāmaguṇiko rāgo .
Bhavāsavoti rupārūpabhave chandarāgo , jhānanikanti ca sassatucchedadiṭṭhisahagatā .
Evaṃ diṭṭhāsavopi bhavāsave eva samodhānaṃ gacchati .
Avijjāsavoti catūsu saccesu aññāṇaṃ .Tattha kāmaguṇe assādato manasikaroto anuppanno ca kāmāsavo uppajjati , uppanno ca pavaḍḍhati .
Mahaggatadhamme assādato manasikaroto anuppanno ca bhavāsavo uppajjati , uppanno ca pavaḍḍhati .
Tīsu bhūmīsu dhamme catuvipallāsapadaṭṭhānabhāvena manasikaroto anuppanno ca avijjāsavo uppajjati , uppanno ca pavaḍḍhatīti veditabbo .
Vuttanayapaccanīkato sukkapakkho vitthāretabbo .
Kasmā
P1.68 pana tayo eva āsavā idha vuttāti .
Vimokkhapaṭipakkhato .
Appaṇihitavimokkhapaṭipakkho hi kāmāsavo ,.
Animittasuññatavimokkhapaṭipakkhā itare .
Tasmā ime tayo āsave uppādentā tiṇṇaṃ vimokkhānaṃ abhāgino honti , anuppādentā bhāginoti etamatthaṃ dassentena tayo eva vuttāti veditabbā .
Diṭṭhāsavopi vā ettha vutto yevāti vaṇṇitametaṃ .Tassa
V1.74 amanasikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ manasikārāti manasikārahetu , yasmā te dhamme manasi karoti , tasmāti vuttaṃ hoti .
Esa nayo dutiyapadepi .
‘‘ Anuppannā ceva āsavā uppajjanti , uppannā ca āsavā pavaḍḍhantī ’’ ti heṭṭhā vuttaāsavānaṃyeva abhedato nigamanametaṃ . 18. Ettāvatā yo ayaṃ puggalādhiṭṭhānāya desanāya dassanā pahātabbe āsave niddisituṃ assutavā puthujjano vutto , so yasmā ‘‘ ayoniso , bhikkhave , manasikaroto anuppannā ceva āsavā uppajjantī ’’ ti evaṃ sāmaññato vuttānaṃ ayoniso manasikārapaccayānaṃ kāmāsavādīnampi
M1.71 adhiṭṭhānaṃ , tasmā tepi āsave teneva puggalena dassetvā idāni dassanā pahātabbe āsave dassento so evaṃ ayoniso manasi karoti , ahosiṃ nu kho ahan tiādimāha .
Vicikicchāsīsena cettha diṭṭhāsavampi dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi .
Tassattho , yassa te iminā vuttanayena āsavā uppajjanti , so puthujjano , yo cāyaṃ ‘‘ assutavā ’’ tiādinā nayena vutto , so puthujjano evaṃ ayoniso anupāyena uppathena manasi karoti .
Kathaṃ ?
Ahosiṃ nu kho … pe … so kuhiṃ gāmī bhavissatīti .
Kiṃ vuttaṃ hoti , so evaṃ ayoniso manasi karoti , yathāssa ‘‘ ahaṃ ahosiṃ nu kho ’’ tiādinā nayena vuttā soḷasavidhāpi vicikicchā uppajjatīti .Tattha ahosiṃ nu kho nanu khoti sassatākārañca adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānataṃ avijjamānatañca kaṅkhati .
Kiṃ kāraṇanti na vattabbaṃ .
Ummattako viya hi bālaputhujjano yathā vā tathā vā pavattati .
Apica ayoniso manasikāroyevettha kāraṇaṃ .
Evaṃ ayoniso manasikārassa pana kiṃ kāraṇanti .
Sveva puthujjanabhāvo ariyānaṃ adassanādīni vā .
Nanu ca puthujjanopi yoniso manasi karotīti .
Ko vā evamāha na manasi karotīti .
Na pana tattha puthujjanabhāvo kāraṇaṃ
P1.69 , saddhammassavanakalyāṇamittādīni tattha kāraṇāni .
Na hi macchamaṃsādīni attano attano pakatiyā sugandhāni , abhisaṅkhārapaccayā pana sugandhānipi honti .Tattha ahosiṃ nu kho nanu khoti sassatākārañca adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānataṃ avijjamānatañca kaṅkhati .
Kiṃ
V1.75 nu kho ahosin ti jātiliṅgūpapattiyo nissāya khattiyo nu kho ahosiṃ , brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ aññataroti kaṅkhati .
Kathaṃ nu khoti saṇṭhānākāraṃ nissāya dīgho nu kho ahosiṃ , rassaodātakaṇhappamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññataroti kaṅkhati .
Keci pana issaranimmānādiṃ nissāya kena nu kho kāraṇena ahosinti hetuto kaṅkhatīti vadanti .Kathaṃ nu khoti saṇṭhānākāraṃ nissāya dīgho nu kho ahosiṃ , rassaodātakaṇhappamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññataroti kaṅkhati .
Keci pana issaranimmānādiṃ nissāya kena nu kho kāraṇena ahosinti hetuto kaṅkhatīti vadanti .
Kiṃ hutvā kiṃ ahosin ti jātiādīni nissāya khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ … pe … devo hutvā manussoti attano paramparaṃ kaṅkhati .
Sabbattheva pana addhānan ti kālādhivacanametaṃ .
Bhavissāmi
M1.72 nu kho nanu khoti sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānataṃ avijjamānatañca kaṅkhati .
Sesamettha vuttanayameva .Bhavissāmi
M1.72 nu kho nanu khoti sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānataṃ avijjamānatañca kaṅkhati .Kiṃ
V1.75 nu kho ahosin ti jātiliṅgūpapattiyo nissāya khattiyo nu kho ahosiṃ , brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ aññataroti kaṅkhati .Kathaṃ nu khoti saṇṭhānākāraṃ nissāya dīgho nu kho ahosiṃ , rassaodātakaṇhappamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññataroti kaṅkhati .
Kiṃ hutvā kiṃ ahosin ti jātiādīni nissāya khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ … pe … devo hutvā manussoti attano paramparaṃ kaṅkhati .
Etarahi vā paccuppannamaddhānan ti idāni vā paṭisandhiṃ ādiṃ katvā cutipariyantaṃ sabbampi vattamānakālaṃ gahetvā .
Ajjhattaṃ kathaṃkathī hotīti attano khandhesu vicikiccho hoti .
Ahaṃ nu khosmīti attano atthibhāvaṃ kaṅkhati .
Yuttaṃ panetanti ?
Yuttaṃ ayuttanti kā ettha cintā .
Apicettha idaṃ vatthumpi udāharanti .
Cūḷamātāya kira putto muṇḍo , mahāmātāya putto amuṇḍo , taṃ puttaṃ muṇḍesuṃ .
So uṭṭhāya ahaṃ nu kho cūḷamātāya puttoti cintesi .
Evaṃ ahaṃ nu khosmīti kaṅkhā hoti .
No nu khosmīti attano natthibhāvaṃ kaṅkhati .
Tatrāpi idaṃ vatthu – eko kira macche gaṇhanto udake ciraṭṭhānena sītibhūtaṃ attano ūruṃ macchoti cintetvā pahari .
Aparo susānapasse khettaṃ rakkhanto bhīto saṅkuṭito sayi .
So paṭibujjhitvā attano jaṇṇukāni dve yakkhāti cintetvā pahari .
Evaṃ no nu khosmīti kaṅkhati .
Kiṃ nu khosmīti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati .
Esa nayo sesesu .
Devo
V1.76 pana samāno devabhāvaṃ ajānanto nāma natthi .
Sopi pana ‘‘ ahaṃ rūpī nu kho arūpī nu kho ’’ tiādinā nayena kaṅkhati .
Khattiyādayo kasmā na jānantīti ce .
Apaccakkhā tesaṃ tattha tattha kuleP1.70 uppatti .
Gahaṭṭhāpi ca potthalikādayo pabbajitasaññino .
Pabbajitāpi ‘‘ kuppaṃ nu kho me kamman ’’ tiādinā nayena gahaṭṭhasaññino .
Manussāpi ca rājāno viya attani devasaññino honti .Kathaṃ nu khosmīti vuttanayameva .
Kevalañcettha abbhantare jīvo nāma atthīti gahetvā tassa saṇṭhānākāraṃ nissāya dīgho nu khosmi , rassacaturaṃsachaḷaṃsaaṭṭhaṃsasoḷasaṃsādīnaṃ aññatarappakāroti kaṅkhanto kathaṃ nu khosmīti kaṅkhatīti veditabbo .
Sarīrasaṇṭhānaṃ pana paccuppannaṃ ajānanto nāma natthi .
Kuto
M1.73 āgato , so kuhiṃ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhati .Kuto
M1.73 āgato , so kuhiṃ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhati . 19. Evaṃ soḷasappabhedaṃ vicikicchaṃ dassetvā idāni yaṃ iminā vicikicchāsīsena diṭṭhāsavaṃ dassetuṃ ayaṃ desanā āraddhā .
Taṃ dassento tassa evaṃ ayoniso manasikaroto channaṃ diṭṭhīnan tiādimāha .
Tattha tassa puggalassa yathā ayaṃ vicikicchā uppajjati , evaṃ ayoniso manasikaroto tasseva savicikicchassa ayoniso manasikārassa thāmagatattā channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjatīti vuttaṃ hoti .
Tattha sabbapadesu vāsaddo vikappattho , evaṃ vā evaṃ vā diṭṭhi uppajjatīti vuttaṃ hoti .
Atthi me attāti cettha sassatadiṭṭhi sabbakālesu attano atthitaṃ gaṇhāti .
Saccato thetatoti bhūtato ca thirato ca ,‘‘ idaṃ saccan ’’ ti bhūtato suṭṭhu daḷhabhāvenāti vuttaṃ hoti .
Natthi me attāti ayaṃ pana ucchedadiṭṭhi , sato sattassa tattha tattha vibhavaggahaṇato .
Atha vā purimāpi tīsu kālesu atthīti gahaṇato sassatadiṭṭhi , paccuppannameva atthīti gaṇhanto ucchedadiṭṭhi .
Pacchimāpi atītānāgatesu natthīti gahaṇato bhasmantāhutiyoti gahitadiṭṭhikānaṃ viya , ucchedadiṭṭhi .
Atīte eva natthīti gaṇhanto adhiccasamuppattikasseva sassatadiṭṭhi .
Attanāva attānaṃ sañjānāmīti saññākkhandhasīsena khandhe attāti gahetvā saññāya avasesakkhandhe
V1.77 sañjānato iminā attanā imaṃ attānaṃ sañjānāmīti hoti .Attanāva anattānan ti saññākkhandhaṃyeva attāti gahetvā , itare cattāropi anattāti gahetvā saññāya tesaṃ jānato evaṃ hoti
P1.71 .Anattanāva attānan ti saññākkhandhaṃ anattāti .
Itare cattāro attāti gahetvā saññāya tesaṃ jānato evaṃ hoti , sabbāpi sassatucchedadiṭṭhiyova .
Vado vedeyyotiādayo pana sassatadiṭṭhiyā eva abhinivesākārā .
Tattha vadatīti vado , vacīkammassa kārakoti vuttaṃ hoti .
Vedayatīti vedeyyo , jānāti anubhavati cāti vuttaṃ hoti .
Kiṃ vedetīti , tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ
M1.74 paṭisaṃvedeti .
Tatra tatrāti tesu tesu yonigatiṭṭhitinivāsanikāyesu ārammaṇesu vā .
Niccoti uppādavayarahito .
Dhuvoti thiro sārabhūto .
Sassatoti sabbakāliko .
Avipariṇāmadhammoti attano pakatibhāvaṃ avijahanadhammo , kakaṇṭako viya nānappakārataṃ nāpajjati .
Sassatisaman ti candasūriyasamuddamahāpathavīpabbatā lokavohārena sassatiyoti vuccanti .
Sassatīhi samaṃ sassatisamaṃ .
Yāva sassatiyo tiṭṭhanti , tāva tatheva ṭhassatīti gaṇhato evaṃdiṭṭhi hoti .Idaṃ vuccati , bhikkhave , diṭṭhigatan tiādīsu .
Idan ti idāni vattabbassa paccakkhanidassanaṃ .
Diṭṭhigatasambandhena ca idanti vuttaṃ , na diṭṭhisambandhena .
Ettha ca diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ , gūthagataṃ viya .
Diṭṭhīsu vā gatamidaṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogadhattātipi diṭṭhigataṃ .
Diṭṭhiyā vā gataṃ diṭṭhigataṃ .
Idañhi atthi me attātiādi diṭṭhiyā gamanamattameva , natthettha attā vā nicco vā kocīti vuttaṃ hoti .
Sā cāyaṃ diṭṭhi dunniggamanaṭṭhena gahanaṃ .
Duratikkamaṭṭhena sappaṭibhayaṭṭhena ca kantāro , dubbhikkhakantāravāḷakantārādayo viya .
Sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena vilomanaṭṭhena vā visūkaṃ .
Kadāci sassatassa , kadāci ucchedassa gahaṇato virūpaṃ phanditanti vipphanditaṃ .
Bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ .
Tenāha ‘‘ diṭṭhigahanaṃ … pe … diṭṭhisaṃyojanan ’’ ti .
Idānissa tameva bandhanatthaṃ dassento diṭṭhisaṃyojanasaṃyuttotiādimāha .
Tassāyaṃ saṅkhepattho .
Iminā diṭṭhisaṃyojanena saṃyutto puthujjano etehi jātiādīhi na parimuccatīti .
Kiṃ vā bahunā , sakalavaṭṭadukkhatopi na muccatīti .
20. Evaṃ
V1.78P1.72 chappabhedaṃ diṭṭhāsavaṃ dassetvā yasmā sīlabbataparāmāso kāmāsavādivacaneneva dassito hoti .
Kāmasukhatthañhi bhavasukhabhavavisuddhiatthañca avijjāya abhibhūtā ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇā sīlabbatāni parāmasanti , tasmā taṃ adassetvā diṭṭhiggahaṇena vā tassa gahitattāpi taṃ adassetvāva idāni yo puggalo dassanā pahātabbe āsave pajahati , taṃ dassetvā tesaṃ āsavānaṃ pahānaṃ dassetuṃM1.75 pubbe vā ayoniso manasikaroto puthujjanassa tesaṃ uppattiṃ dassetvā idāni tabbiparītassa pahānaṃ dassetuṃ sutavā ca kho , bhikkhavetiādimāha .Tassattho , yāva ‘‘ so idaṃ dukkhan ’’ ti āgacchati , tāva heṭṭhā vuttanayena ca vuttapaccanīkato ca veditabbo .
Paccanīkato ca sabbākārena ariyadhammassa akovidāvinītapaccanīkato ayaṃ ‘‘ sutavā ariyasāvako ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto ’’ ti veditabbo .
Apica kho sikhāpattavipassanato pabhuti yāva gotrabhu , tāva tadanurūpena atthena ayaṃ ariyasāvakoti veditabbo .
21.‘‘ So idaṃ dukkhanti yoniso manasi karotī ’’ tiādīsu pana ayaṃ atthavibhāvanā , so catusaccakammaṭṭhāniko ariyasāvako taṇhāvajjā tebhūmakā khandhā dukkhaṃ , taṇhā dukkhasamudayo , ubhinnaṃ appavatti nirodho , nirodhasampāpako maggoti evaṃ pubbeva ācariyasantike uggahitacatusaccakammaṭṭhāno aparena samayena vipassanāmaggaṃ samāruḷho samāno te tebhūmake khandhe idaṃ dukkhanti yoniso manasi karoti , upāyena pathena samannāharati ceva vipassati ca .
Ettha hi yāva sotāpattimaggo , tāva manasikārasīseneva vipassanā vuttā .
Yā panāyaṃ tasseva dukkhassa samuṭṭhāpikā pabhāvikā taṇhā , ayaṃ samudayoti yoniso manasi karoti .
Yasmā pana dukkhañca samudayo ca idaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhanti nappavattanti , tasmā yadidaṃ nibbānaṃ nāma , ayaṃ dukkhanirodhoti yoniso manasi karoti .
Nirodhasampāpakaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yoniso manasi karoti , upāyena pathena samannāharati ceva vipassati ca .
Tatrāyaṃ
P1.73 upāyo , abhiniveso nāma vaṭṭe hoti , vivaṭṭe natthi .
Tasmā ‘‘ ayaṃ atthi imasmiṃV1.79 kāye pathavīdhātu , āpodhātū ’’ tiādinā nayena sakasantatiyaṃ cattāri bhūtāni tadanusārena upādārūpāni ca pariggahetvā ayaṃ rūpakkhandhoti vavatthapeti .
Taṃ vavatthāpayato uppanne tadārammaṇe cittacetasike dhamme ime cattāro arūpakkhandhāti vavatthapeti .
Tato ime pañcakkhandhā dukkhanti vavatthapeti .
Te pana saṅkhepatoM1.76 nāmañca rūpañcāti dve bhāgāyeva honti .
Idañca nāmarūpaṃ sahetu sappaccayaṃ uppajjati .
Tassa ayaṃ hetu ayaṃ paccayoti avijjābhavataṇhākammāhārādike hetupaccaye vavatthapeti .
Tato tesaṃ paccayānañca paccayuppannadhammānañca yāthāvasarasalakkhaṇaṃ vavatthapetvā ime dhammā ahutvā hontīti aniccalakkhaṇaṃ āropeti , udayabbayapīḷitattā dukkhāti dukkhalakkhaṇaṃ āropeti .
Avasavattanato anattāti anattalakkhaṇaṃ āropeti .
Evaṃ tīṇi lakkhaṇāni āropetvā paṭipāṭiyā vipassanaṃ pavattento sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti .
Tasmiṃ khaṇe cattāri saccāni ekapaṭivedheneva paṭivijjhati , ekābhisamayena abhisameti .
Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati , samudayaṃ pahānapaṭivedhena , nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena , maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena .
Dukkhañca pariññābhisamayena abhisameti … pe … maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti , no ca kho aññamaññena ñāṇena .
Ekañāṇeneva hi esa nirodhaṃ ārammaṇato , sesāni kiccato paṭivijjhati ceva abhisameti ca .
Na hissa tasmiṃ samaye evaṃ hoti –
‘‘ ahaṃ dukkhaṃ parijānāmī ’’ ti vā … pe …‘‘ maggaṃ bhāvemī ’’ ti vā .
Apica khvassa ārammaṇaṃ katvā paṭivedhavasena nirodhaṃ sacchikaroto evaṃ taṃ ñāṇaṃ dukkhapariññākiccampi samudayapahānakiccampi maggabhāvanākiccampi karotiyeva .Tassevaṃ upāyena yoniso manasikaroto tīṇi saṃyojanāni pahīyanti , vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi , aṭṭhavatthukā vicikicchā ,‘‘ sīlena suddhi vatena suddhī ’’ ti sīlabbatānaṃ parāmasanato sīlabbataparāmāsoti .
Tattha catūsu āsavesu sakkāyadiṭṭhisīlabbataparāmāsā diṭṭhāsavena saṅgahitattā āsavā ceva saṃyojanā ca .
Vicikicchā saṃyojanameva , na āsavo
P1.74 .‘‘ Dassanā pahātabbā āsavā ’’ ti ettha pariyāpannattā pana āsavāti .
‘‘ Ime vuccanti … pe … pahātabbā ’’ ti ime sakkāyadiṭṭhiādayo dassanā pahātabbā nāma
V1.80 āsavāti dassento āha .
Atha vā yā ayaṃ channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjatīti evaṃ sarūpeneva sakkāyadiṭṭhi vibhattā .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ ime vuccanti , bhikkhave ’’ ti .
Sā ca yasmā sahajātapahānekaṭṭhehi saddhiṃ pahīyati .
Diṭṭhāsave hi pahīyamāne taṃsahajāto catūsu diṭṭhisampayuttacittesu kāmāsavopi avijjāsavopi pahīyatiM1.77 .
Pahānekaṭṭho pana catūsu diṭṭhivippayuttesu nāgasupaṇṇādisamiddhipatthanāvasena uppajjamāno bhavāsavo .
Teneva sampayutto avijjāsavopi , dvīsu domanassacittesu pāṇātipātādinibbattako avijjāsavopi , tathā vicikicchācittasampayutto avijjāsavopīti evaṃ sabbathāpi avasesā tayopi āsavā pahīyanti .
Tasmā bahuvacananiddeso katoti evamettha attho veditabbo .
Esa porāṇānaṃ adhippāyo .
Dassanā pahātabbāti dassanaṃ nāma sotāpattimaggo , tena pahātabbāti attho .
Kasmā sotāpattimaggo dassanaṃ ?
Paṭhamaṃ nibbānadassanato .
Nanu gotrabhu paṭhamataraṃ passatīti ?
No na passati .
Disvā kattabbakiccaṃ pana na karoti saṃyojanānaṃ appahānato .
Tasmā passatīti na vattabbo .
Yattha katthaci rājānaṃ disvāpi paṇṇākāraṃ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā ‘‘ ajjāpi rājānaṃ na passāmī ’’ ti vadanto gāmavāsī puriso cettha nidassanaṃ .
Dassanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā .Saṃvarāpahātabbaāsavavaṇṇanā
22. Evaṃ dassanena pahātabbe āsave dassetvā idāni tadanantaruddiṭṭhe saṃvarā pahātabbe dassetuṃ , katame ca , bhikkhave , āsavā saṃvarā pahātabbāti āha .
Evaṃ sabbattha sambandho veditabbo .
Ito parañhi atthamattameva vaṇṇayissāma .
Nanu ca dassanena bhāvanāyāti imehi dvīhi appahātabbo āsavo nāma natthi , atha kasmā visuṃ saṃvarādīhi pahātabbe dassetīti .
Saṃvarādīhi pubbabhāge vikkhambhitā āsavā catūhi maggehi samugghātaṃ gacchanti , tasmā tesaṃ maggānaṃ pubbabhāge imehi pañcahākārehi vikkhambhanappahānaṃ
V1.81P1.75 dassento evamāha .
Tasmā yo cāyaṃ vutto paṭhamo dassanamaggoyeva , idāni bhāvanānāmena vuccissanti tayo maggā , tesaṃ sabbesampi ayaṃ pubbabhāgapaṭipadāti veditabbā .Tattha
M1.78 idhāti imasmiṃ sāsane .
Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāya .
Tatthāyaṃ saṅkhāsaddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanāsu dissati .
‘‘ Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.168) hi ñāṇe dissati .
‘‘ Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.201) koṭṭhāse .
‘‘ Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā ’’ tiādīsu ( dha . sa .1313) paññattiyaṃ .
‘‘ Na sukaraṃ saṅkhātun ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.128) gaṇanāyaṃ .
Idha pana ñāṇe daṭṭhabbo .
Paṭisaṅkhā yonisoti hi upāyena pathena paṭisaṅkhāya ñatvā paccavekkhitvāti attho .
Ettha ca asaṃvare ādīnavapaṭisaṅkhā yoniso paṭisaṅkhāti veditabbā .
Sā cāyaṃ ‘‘ varaṃ , bhikkhave , tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ , na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu anubyañjanaso nimittaggāho ’’ tiādinā ( saṃ . ni .4.235) ādittapariyāyanayena veditabbā .
Cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto viharatīti ettha cakkhumeva indriyaṃ cakkhundriyaṃ , saṃvaraṇato saṃvaro , pidahanato thakanatoti vuttaṃ hoti .
Satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro .
Titthakāko āvāṭakacchapo vanamahiṃsotiādayo viya .
Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi .
Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhasaccaṃ vā uppajjati .
Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati , tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati , tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ , tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ , tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ , tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati .
Tadanantaraṃ javanaṃ javati .
TatthapiV1.82 neva bhavaṅgasamaye , na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi .
Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃP1.76 vā muṭṭhasaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati , ayaṃ asaṃvaro hoti .
Evaṃ hontopi so cakkhundriye asaṃvaroti vuccati .
Kasmā ?
Tasmiñhi sati dvārampi aguttaṃ hoti , bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi .
Yathā kiṃM1.79 , yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi anto gharakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā , tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti .
Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti , taṃ kareyyuṃ , evameva javane dussīlyādīsu uppannesu , tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti , bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipīti .
Tasmiṃ pana sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti , bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi .
Yathā kiṃ ?
Yathā nagaradvāresu susaṃvutesu kiñcāpi anto gharādayo asaṃvutā , tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti .
Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi , evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi suguttaṃ hoti , bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi .
Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriye saṃvaroti vutto .
Idha cāyaṃ satisaṃvaro adhippetoti veditabbo .
Cakkhundriyasaṃvarena saṃvuto cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto , upetoti vuttaṃ hoti .
Tathā hi , pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti imassa vibhaṅge ‘‘ iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti … pe … samannāgato ’’ ti ( vibha .511) vuttaṃ .
Taṃ ekajjhaṃ katvā cakkhundriyasaṃvarena saṃvutoti evamattho veditabbo .
Atha vā saṃvarīti saṃvuto , thakesi pidahīti vuttaṃ hoti .
Cakkhundriye saṃvarasaṃvuto cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto , cakkhundriyasaṃvarasaññitaṃ satikavāṭaṃ cakkhudvāre , gharadvāre kavāṭaṃ viya saṃvari thakesi pidahīti vuttaṃ hoti .
Ayameva cettha attho sundarataro .
Tathā hi ‘‘ cakkhundriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato saṃvutassa viharato ’’ ti etesu padesu ayameva attho dissati .
Viharatīti evaṃ cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto yena kenaci iriyāpathavihārena viharati .Yañhissātiādimhi
V1.83P1.77 yaṃ cakkhundriyasaṃvaraṃ assa bhikkhuno asaṃvutassa athaketvā apidahitvā viharantassāti evamattho veditabbo .
Atha vā , ye-kārassa yan ti ādeso .
Hi kāro ca padapūraṇo , ye assāti attho .
Uppajjeyyun tiM1.80 nibbatteyyuṃ .
Āsavā vighātapariḷāhāti cattāro āsavā ca aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā vipākapariḷāhā ca .
Cakkhudvāre hi iṭṭhārammaṇaṃ āpāthagataṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmāsavo uppajjati , īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavo uppajjati , sattoti vā sattassāti vā gaṇhantassa diṭṭhāsavo uppajjati , sabbeheva sahajātaṃ aññāṇaṃ avijjāsavoti cattāro āsavā uppajjanti .
Tehi sampayuttā apare kilesā vighātapariḷāhā , āyatiṃ vā tesaṃ vipākā .
Tepi hi asaṃvutasseva viharato uppajjeyyunti vuccanti .
Evaṃsa teti evaṃ assa te .
Evaṃ etena upāyena na honti , no aññathāti vuttaṃ hoti .Esa nayo paṭisaṅkhā yoniso sotindriyasaṃvarasaṃvutotiādīsu .
Ime vuccanti , bhikkhave , āsavā saṃvarā pahātabbāti ime chasu dvāresu cattāro cattāro katvā catuvīsati āsavā saṃvarena pahātabbāti vuccanti .
Sabbattheva cettha satisaṃvaro eva saṃvaroti veditabbo .
Saṃvarāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭisevanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
23. Paṭisaṅkhā yoniso cīvaran tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ sabbaṃ visuddhimagge sīlakathāyaṃ vuttameva .
Yañhissāti yaṃ cīvarapiṇḍapātādīsu vā aññataraṃ assa .
Appaṭisevatoti evaṃ yoniso appaṭisevantassa .
Sesaṃ vuttanayameva .
Kevalaṃ panidha aladdhaṃ cīvarādiṃ patthayato laddhaṃ vā
V1.84 assādayato kāmāsavassa uppatti veditabbā .
Īdisaṃ aññasmimpi sampattibhave sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavassa , ahaṃ labhāmi na labhāmīti vā mayhaṃ vā idanti attasaññaṃ adhiṭṭhahato diṭṭhāsavassa uppatti veditabbā .
Sabbeheva pana sahajāto avijjāsavoti evaṃ catunnaṃ āsavānaṃ uppatti vipākapariḷāhā ca navavedanuppādanatopi veditabbā .Ime
M1.81 vuccanti , bhikkhave , āsavā paṭisevanā pahātabbāti ime ekamekasmiṃ paccayeP1.78 cattāro cattāro katvā soḷasa āsavā iminā ñāṇasaṃvarasaṅkhātena paccavekkhaṇapaṭisevanena pahātabbāti vuccanti .
Paṭisevanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā .
Adhivāsanāpahātabbaāsavavaṇṇanā 24. Paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassāti upāyena pathena paccavekkhitvā khamo hoti sītassa sītaṃ khamati sahati , na avīrapuriso viya appamattakenapi sītena calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahati .
Apica kho lomasanāgatthero viya anappakenāpi sītena phuṭṭho na calati na kampati , kammaṭṭhānameva manasi karoti .
Thero kira cetiyapabbate piyaṅguguhāyaṃ padhānaghare viharanto antaraṭṭhake himapātasamaye lokantarikaniraye paccavekkhitvā kammaṭṭhānaṃ avijahantova abbhokāse vītināmesi .
Evaṃ uṇhādīsupi atthayojanā veditabbā .
Kevalañhi yo bhikkhu adhimattampi uṇhaṃ sahati sveva thero viya , ayaṃ ‘‘ khamo uṇhassā ’’ ti veditabbo .
Thero kira gimhasamaye pacchābhattaṃ bahicaṅkame nisīdi .
Kammaṭṭhānaṃ manasikaronto sedāpissa kacchehi muccanti .
Atha naṃ antevāsiko āha ‘‘ idha , bhante , nisīdatha , sītalo okāso ’’ ti .
Thero ‘‘ uṇhabhayenevamhi āvuso idha nisinno ’’ ti avīcimahānirayaṃ paccavekkhitvā nisīdiyeva .
Uṇhan ti cettha aggisantāpova veditabbo .
Sūriyasantāpavasena panetaṃ vatthu vuttaṃ .
Yo
V1.85 ca dve tayo vāre bhattaṃ vā pānīyaṃ vā alabhamānopi anamatagge saṃsāre attano pettivisayūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva .
Adhimattehi ḍaṃsamakasavātātapasamphassehi phuṭṭho cāpi tiracchānūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva .
Sarīsapasamphassena phuṭṭho cāpi anamatagge saṃsāre sīhabyagghādimukhesu anekavāraṃ parivattitapubbabhāvaṃ paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva padhāniyatthero viya .
Ayaṃ ‘‘ khamo jighacchāya … pe … sarīsapasamphassānan ’’ ti veditabbo .
TheraṃM1.82 kira khaṇḍacelavihāre kaṇikārapadhāniyaghare ariyavaṃsaṃ suṇantaṃ ghoraviso sappo ḍaṃsi .
Thero jānitvāpi pasannacitto nisinno dhammaṃyeva suṇāti .
Visavego thaddho ahosi .
Thero upasampadamaṇḍalaṃ ādiṃ katvā sīlaṃ paccavekkhitvā parisuddhasīlohamasmīti pītiṃ uppādesi .
Saha pītuppādā visaṃ nivattitvā pathaviṃ pāvisi .
TheroP1.79 tattheva cittekaggataṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Yo pana akkosavasena durutte duruttattāyeva ca durāgate api antimavatthusaññite vacanapathe sutvā khantiguṇaṃyeva paccavekkhitvā na vedhati dīghabhāṇakaabhayatthero viya .
Ayaṃ ‘‘ khamo duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānan ’’ ti veditabbo .
Thero kira paccayasantosabhāvanārāmatāya mahāariyavaṃsappaṭipadaṃ kathesi , sabbo mahāgāmo āgacchati .
Therassa mahāsakkāro uppajjati .
Taṃ aññataro mahāthero adhivāsetuṃ asakkonto dīghabhāṇako ariyavaṃsaṃ kathemīti sabbarattiṃ kolāhalaṃ karosītiādīhi akkosi .
Ubhopi ca attano attano vihāraṃ gacchantā gāvutamattaṃ ekapathena agamaṃsu .
Sakalagāvutampi so taṃ akkosiyeva .
Tato yattha dvinnaṃ vihārānaṃ maggo bhijjati , tattha ṭhatvā dīghabhāṇakatthero taṃ vanditvā ‘‘ esa , bhante , tumhākaṃ maggo ’’ ti āha .
So asuṇanto viya agamāsi .
Theropi vihāraṃ gantvā pāde pakkhāletvā nisīdi .
Tamenaṃ antevāsiko ‘‘ kiṃ , bhante , sakalagāvutaṃ paribhāsantaṃ na kiñci avocutthā ’’ ti āha .
Thero ‘‘ khantiyeva , āvuso , mayhaṃ bhāro , na akkhanti .
Ekapaduddhārepi kammaṭṭhānaviyogaṃ na passāmī ’’ ti āha .
Ettha ca vacanameva vacanapathoti veditabbo .
YoV1.86 pana uppannā sārīrikā vedanā dukkhamanaṭṭhena dukkhā , bahalaṭṭhena tibbā , pharusaṭṭhena kharā , tikhiṇaṭṭhena kaṭukā , assādavirahato asātā , manaṃ avaḍḍhanato amanāpā , pāṇaharaṇasamatthatāya pāṇaharā adhivāsetiyeva , na vedhati .
Evaṃ sabhāvo hoti cittalapabbate padhāniyatthero viya .
Ayaṃ ‘‘ uppannānaṃ … pe … adhivāsanajātiko ’’ ti veditabbo .
TherassaM1.83 kira rattiṃ padhānena vītināmetvā ṭhitassa udaravāto uppajji .
So taṃ adhivāsetuṃ asakkonto āvattati parivattati .
Tamenaṃ caṅkamapasse ṭhito piṇḍapātiyatthero āha ‘‘ āvuso , pabbajito nāma adhivāsanasīlo hotī ’’ ti .
So ‘‘ sādhu , bhante ’’ ti adhivāsetvā niccalo sayi .
Vāto nābhito yāva hadayaṃ phāleti .
Thero vedanaṃ vikkhambhetvāP1.80 vipassanto muhuttena anāgāmī hutvā parinibbāyīti .Yañhissāti sītādīsu yaṃkiñci ekadhammampi assa .
Anadhivāsayatoti anadhivāsentassa akkhamantassa .
Sesaṃ vuttanayameva .
Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā .
Sītena phuṭṭhassa uṇhaṃ patthayantassa kāmāsavo uppajjati , evaṃ sabbattha .
Natthi no sampattibhave sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vāti bhavaṃ patthayantassa bhavāsavo .
Mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo .
Sabbeheva sampayutto avijjāsavoti .
‘‘ Ime vuccanti … pe … adhivāsanā pahātabbā ’’ ti ime sītādīsu ekamekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā imāya khantisaṃvarasaṅkhātāya adhivāsanāya pahātabbāti vuccantīti attho .
Ettha ca yasmā ayaṃ khanti sītādidhamme adhivāseti , attano upari āropetvā vāsetiyeva .
Na asahamānā hutvā nirassati , tasmā ‘‘ adhivāsanā ’’ ti vuccatīti veditabbā .
Adhivāsanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā .
Parivajjanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
25. Paṭisaṅkhā
V1.87 yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetīti ahaṃ samaṇoti caṇḍassa hatthissa āsanne na ṭhātabbaṃ .Tatonidānañhi maraṇampi siyā maraṇamattampi dukkhanti evaṃ upāyena pathena paccayena paccavekkhitvā caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjeti paṭikkamati .
Esa nayo sabbattha .
Caṇḍan ti ca duṭṭhaṃ , vāḷanti vuttaṃ hoti .
Khāṇun ti khadirakhāṇuādiṃ .
Kaṇṭakaṭṭhānan ti kaṇṭakānaṃ ṭhānaṃ , yattha kaṇṭakā vijjanti , taṃ okāsanti vuttaṃ hoti .
Sobbhan ti sabbato paricchinnataṭaṃ .
Papātan ti ekato chinnataṭaṃ .
Candanikan ti ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ .
Oḷigallan ti tesaṃyeva
M1.84 sakaddamādīnaṃ sandanokāsaṃ .
Taṃ jaṇṇumattampi asucibharitaṃ hoti , dvepi cetāni ṭhānāni amanussaduṭṭhāni honti .
Tasmā tāni vajjetabbāni .Anāsaneti ettha pana ayuttaṃ āsanaṃ anāsanaṃ , taṃ atthato aniyatavatthukaṃ rahopaṭicchannāsananti veditabbaṃ .
Agocareti etthapi ca ayutto gocaro agocaro , so vesiyādibhedato pañcavidho .
Pāpake mitteti lāmake dussīle mittapatirūpake , amitte vā .
Bhajantan ti sevamānaṃ .
Viññū sabrahmacārīti paṇḍitā buddhisampannā sabrahmacārayo , bhikkhūnametaṃ adhivacanaṃ .
Te hi ekakammaṃ ekuddeso
P1.81 samasikkhatāti imaṃ brahmaṃ samānaṃ caranti , tasmā sabrahmacārīti vuccanti .
Pāpakesu ṭhānesūti lāmakesu ṭhānesu .
Okappeyyun ti saddaheyyuṃ , adhimucceyyuṃ ‘‘ addhā ayamāyasmā akāsi vā karissati vā ’’ ti .Yañhissāti hatthiādīsu yaṃkiñci ekampi assa .
Sesaṃ vuttanayameva .
Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā .
Hatthiādinidānena dukkhena phuṭṭhassa sukhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati .
Natthi no sampattibhave sugatibhave īdisaṃ dukkhanti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo .
Maṃ hatthī maddati , maṃ assoti gāho diṭṭhāsavo .
Sabbeheva sampayutto avijjāsavoti .
Ime vuccanti … pe … parivajjanā pahātabbāti ime hatthiādīsu ekekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā iminā sīlasaṃvarasaṅkhātena parivajjanena pahātabbāti vuccantīti veditabbā .
Parivajjanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā .
Vinodanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
26. Paṭisaṅkhā
V1.88 yoniso uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetīti ‘‘ iti pāyaṃ vitakko akusalo , itipi sāvajjo , itipi dukkhavipāko , so ca kho attabyābādhāya saṃvattatī ’’ tiādinā nayena yoniso kāmavitakke ādīnavaṃ paccavekkhitvā tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe uppannaṃ jātamabhinibbattaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti , cittaṃ āropetvā na vāseti , abbhantare vā na vāsetītipi attho .
Anadhivāsento kiṃ karotīti ?
Pajahati chaḍḍeti .
Kiṃ kacavaraṃ viya piṭakenāti ?
Na hi , apica kho naṃ vinodeti tudati vijjhati nīharati .
KiṃM1.85 balibaddaṃ viya patodenāti ?
Na hi , atha kho naṃ byantīkaroti vigatantaṃ karoti .
Yathāssa antopi nāvasissati antamaso bhaṅgamattampi , tathā naṃ karoti .
Kathaṃ pana naṃ tathā karotīti ?
Anabhāvaṃ gametīti anu anu abhāvaṃ gameti , vikkhambhanappahānena yathā suvikkhambhito hoti , tathā karotīti vuttaṃ hoti .
Esa nayo byāpādavihiṃsāvitakkesu .
Ettha ca kāmavitakkoti ‘‘ yo kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo ’’ ti vibhaṅge ( vibha .910) vutto .
Esa nayo itaresu .
Uppannuppanneti uppanne uppanne , uppannamatteyevāti vuttaṃ hoti .
Sakiṃ vā uppanne vinodetvā dutiyavāreP1.82 ajjhupekkhitā na hoti , satakkhattumpi uppanne uppanne vinodetiyeva .
Pāpake akusaleti lāmakaṭṭhena pāpake , akosallatāya akusale .
Dhammeti teyeva kāmavitakkādayo sabbepi vā nava mahāvitakke .
Tattha tayo vuttā eva .
Avasesā ‘‘ ñātivitakko janapadavitakko amaravitakko parānuddayatāpaṭisaṃyuttoV1.89 vitakko lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto vitakko anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko ’’ ti ( mahāni .207) ime cha .Yañhissāti etesu vitakkesu yaṃkiñci assa , sesaṃ vuttanayameva .
Kāmavitakko panettha kāmāsavo eva .
Tabbiseso bhavāsavo .
Taṃsampayutto diṭṭhāsavo .
Sabbavitakkesu avijjāsavoti evaṃ āsavuppattipi veditabbā .
Ime vuccanti … pe … vinodanā pahātabbāti ime kāmavitakkādivasena vuttappakārā āsavā iminā tasmiṃ tasmiṃ vitakke ādīnavapaccavekkhaṇasahitena vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanena pahātabbāti vuccantīti veditabbā .
Vinodanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā .
Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
27. Paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti abhāvanāya ādīnavaṃ , bhāvanāya ca ānisaṃsaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā satisambojjhaṅgaṃ
M1.86 bhāveti , esa nayo sabbattha .Ettha ca kiñcāpi ime uparimaggattayasamayasambhūtā lokuttarabojjhaṅgā eva adhippetā , tathāpi ādikammikānaṃ bojjhaṅgesu asammohatthaṃ lokiyalokuttaramissakena nesaṃ nayena atthavaṇṇanaṃ karissāmi .
Idha pana lokiyanayaṃ pahāya lokuttaranayo eva gahetabbo .
Tattha satisambojjhaṅgantiādinā nayena vuttānaṃ sattannaṃ ādipadānaṃyeva tāva –
Atthato lakkhaṇādīhi , kamato ca vinicchayo ;
Anūnādhikato ceva , viññātabbo vibhāvinā .
Tattha satisambojjhaṅge tāva saraṇaṭṭhena sati .
Sā panesā upaṭṭhānalakkhaṇā , apilāpanalakkhaṇā vā .
Vuttampi hetaṃ ‘‘ yathā , mahārāja , rañño bhaṇḍāgāriko rañño sāpateyyaṃ
V1.90 apilāpeti , ettakaṃ , mahārāja , hiraññaṃ , ettakaṃ suvaṇṇaṃ , ettakaṃ sāpateyyanti , evameva kho , mahārājaP1.83 , sati uppajjamānā kusalākusalasāvajjānavajjahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme apilāpeti .
Ime cattāro satipaṭṭhānā ’’ ti ( mi . pa .2.1.13) vitthāro .
Apilāpanarasā .
Kiccavaseneva hissa etaṃ lakkhaṇaṃ therena vuttaṃ .
Asammosarasā vā .
Gocarābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā .
Sati eva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo .
Tattha bodhiyā bodhissa vā aṅgoti bojjhaṅgo .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yā hi ayaṃ dhammasāmaggī , yāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhana-kāmasukhattakilamathānuyoga-ucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā ‘‘ bodhī ’’ ti vuccati .
Bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti .
Yathāha ‘‘ satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho ’’ ti .
Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgotipi bojjhaṅgo , jhānaṅgamaggaṅgādayo viya .
YopesaM1.87 yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘ bodhī ’’ ti vuccati , tassa bodhissa aṅgotipi bojjhaṅgo , senaṅgarathaṅgādayo viya .
Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘ bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā ’’ ti .
Apica ‘‘ bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā ?
Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā , bujjhantīti bojjhaṅgā , anubujjhantīti bojjhaṅgā , paṭibujjhantīti bojjhaṅgā , sambujjhantīti bojjhaṅgā ’’ tiādinā ( paṭi . ma .3.17) paṭisambhidānayenāpi attho veditabbo .
Pasattho sundaro vā bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo .
Evaṃ sati eva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo .
Taṃ satisambojjhaṅgaṃ .
Evaṃ tāva ekassa ādipadassa atthato lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo .
Dutiyādīsu pana catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayo .
So pana vicayalakkhaṇo , obhāsanaraso , asammohapaccupaṭṭhāno .
Vīrabhāvato vidhinā īrayitabbato ca vīriyaṃ .
Taṃ paggahalakkhaṇaṃV1.91 , upatthambhanarasaṃ , anosīdanapaccupaṭṭhānaṃP1.84 .
Pīṇayatīti pīti .
Sā pharaṇalakkhaṇā , tuṭṭhilakkhaṇā vā , kāyacittānaṃ pīṇanarasā , tesaṃyeva odagyapaccupaṭṭhānā .
Kāyacittadarathapassambhanato passaddhi .
Sā upasamalakkhaṇā , kāyacittadarathanimmaddanarasā , āyacittānaṃ aparipphandanabhūtasītibhāvapaccupaṭṭhānā .
Samādhānato samādhi .
So avikkhepalakkhaṇo , avisāralakkhaṇo vā , cittacetasikānaṃ sampiṇḍanaraso , cittaṭṭhitipaccupaṭṭhāno .
Ajjhupekkhanato upekkhā .
Sā paṭisaṅkhānalakkhaṇā , samavāhitalakkhaṇā vā , ūnādhikatānivāraṇarasā , pakkhapātupacchedarasā vā , majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Evaṃ sesapadānampi atthato lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo .
Kamatoti ettha ca ‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234) vacanato sabbesaṃ sesabojjhaṅgānaṃ upakārakattā satisambojjhaṅgova paṭhamaṃ vutto .
Tato paraṃ ‘‘ so tathā sato viharanto taṃ dhammaṃ paññāya pavicinatī ’’ tiādinā ( vibha .469) nayena sesabojjhaṅgānaṃ pubbāpariyavacane payojanaṃ sutteyeva vuttaṃ .
Evamettha kamatopi vinicchayo viññātabbo .
Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā anadhikāti .
Līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca .
Ettha hi tayoM1.88 bojjhaṅgā līnassa paṭipakkhā .
Yathāha –
‘‘ yasmiñca kho , bhikkhave , samaye līnaṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Tayo uddhaccassa paṭipakkhā .
Yathāha –
‘‘ yasmiñca kho , bhikkhave , samaye uddhataṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Eko panettha sabbatthiko .
Yathāha –
‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti .
‘‘ Sabbatthakan ’’ tipi pāṭho , dvinnampi sabbattha icchitabbanti attho .
Evaṃ līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikatoP1.85 ca satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā anadhikāti , evamettha anūnādhikatopi vinicchayo viññātabbo .
EvaṃV1.92 tāva ‘‘ satisambojjhaṅgan ’’ tiādinā nayena vuttānaṃ sattannaṃ ādipadānaṃyeva atthavaṇṇanaṃ ñatvā idāni bhāveti vivekanissitan tiādīsu evaṃ ñātabbā .
Bhāvetīti vaḍḍheti , attano cittasantāne punappunaṃ janeti abhinibbattetīti attho .
Vivekanissitan ti viveke nissitaṃ .
Vivekoti vivittatā .
Svāyaṃ tadaṅgaviveko vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhi nissaraṇavivekoti pañcavidho .
Tassa nānattaṃ ‘‘ ariyadhamme avinīto ’’ ti ettha vuttanayeneva veditabbaṃ .
Ayameva hi tattha vinayoti vutto .
Evaṃ etasmiṃ pañcavidhe viveke .
Vivekanissitan ti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo .
Tathā hi ayaṃ bojjhaṅgabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ , ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ , maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ , ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāveti .
Pañcavidhavivekanissitantipi eke , te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅge uddharanti , vipassanāpādakakasiṇajjhānaānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti .
Na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi .
Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ .
YathāM1.89 ca ‘‘ vipassanākkhaṇe ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati .
Esa nayo virāganissitā dīsu .
Vivekaṭṭhā eva hi virāgādayo .
Kevalañhettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti .
Tattha pariccāgavossaggoti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena , maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ .
Pakkhandanavossaggoti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena , maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ .
Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati .
Tathā hi ayaṃ satisambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati , nibbānañca pakkhandati .
Vossaggapariṇāmin tiP1.86 iminā pana sakalena vacanena vossaggattaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca paripaccantaṃ paripakkañcāti .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ ayañhi bojjhaṅgabhāvanānuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggattaṃ nibbānapakkhandanavossaggattañcaV1.93 paripaccati , yathā ca paripakko hoti , tathā naṃ bhāvetī ’’ ti .
Esa nayo sesabojjhaṅgesu .
Idha pana nibbānaṃyeva sabbasaṅkhatehi vivittattā viveko , sabbesaṃ virāgabhāvato virāgo , nirodhabhāvato nirodhoti vuttaṃ .
Maggo eva ca vossaggapariṇāmī , tasmā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattiyā vivekanissitaṃ .
Tathā virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ .
Tañca kho ariyamaggakkhaṇuppattiyā kilesānaṃ samucchedato pariccāgabhāvena ca nibbānapakkhandanabhāvena ca pariṇataṃ paripakkanti ayameva attho daṭṭhabbo .
Esa nayo sesabojjhaṅgesu .Yañhissāti etesu bojjhaṅgesu yaṃkiñci assa .
Sesaṃ vuttanayameva .
Āsavuppattiyaṃ panettha imesaṃ uparimaggattayasampayuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavoti tayo āsavā , bhāvayato evaṃsa te āsavā na hontīti ayaṃ nayo veditabbo .
Ime vuccanti … pe … bhāvanā pahātabbāti ime tayo āsavā imāya maggattayasampayuttāya bojjhaṅgabhāvanāya pahātabbāti vuccantīti veditabbā .
28. Idāni
M1.90 imehi sattahākārehi pahīnāsavaṃ bhikkhuṃ thomento āsavappahāne cassa ānisaṃsaṃ dassento eteheva ca kāraṇehi āsavappahāne sattānaṃ ussukkaṃ janento yato kho , bhikkhave … pe … antamakāsi dukkhassāti āha .
Tattha yato khoti sāmivacane tokāro , yassa khoti vuttaṃ hoti .
Porāṇā pana yasmiṃ kāleti vaṇṇayanti .
Ye āsavā dassanā pahātabbāti ye āsavā dassanena pahātabbā , te dassaneneva pahīnā honti , na appahīnesuyeva pahīnasaññī hoti .
Evaṃ sabbattha vitthāro .Sabbāsavasaṃvarasaṃvutoti sabbehi āsavapidhānehi pihito , sabbesaṃ vā āsavānaṃ pidhānehi pihito .
Acchecchi
P1.87 taṇhan ti sabbampi taṇhaṃ chindi , saṃchindi samucchindi .
VivattayiV1.94 saṃyojanan ti dasavidhampi saṃyojanaṃ parivattayi nimmalamakāsi .
Sammāti hetunā kāraṇena .
Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā pahānābhisamayā ca .
Arahattamaggo hi kiccavasena mānaṃ passati , ayamassa dassanābhisamayo .
Tena diṭṭho pana so tāvadeva pahīyati diṭṭhavisena diṭṭhasattānaṃ jīvitaṃ viya .
Ayamassa pahānābhisamayo .
Antamakāsi dukkhassāti evaṃ arahattamaggena sammā mānassa diṭṭhattā pahīnattā ca ye ime ‘‘ kāyabandhanassa anto jīrati ( cūḷava .278).
Haritantaṃ vā ’’ ti ( ma . ni .1.304) evaṃ vuttaantimamariyādanto ca ,‘‘ antamidaṃ , bhikkhave , jīvikānan ’’ ti ( itivu .91; saṃ . ni .3.80) evaṃ vuttalāmakanto ca ,‘‘ sakkāyo eko anto ’’ ti ( a . ni .6.61) evaṃ vuttakoṭṭhāsanto ca ,‘‘ esevanto dukkhassa sabbapaccayasaṅkhayā ’’ ti ( saṃ . ni .2.51) evaṃ vuttakoṭanto cāti evaṃ cattāro antā , tesu sabbasseva vaṭṭadukkhassa antaṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ antimakoṭisaṅkhātaṃ antamakāsi paricchedaṃ parivaṭumaṃ akāsi .
Antimasamussayamattāvasesaṃ dukkhaṃ akāsīti vuttaṃ hoti .Attamanā te bhikkhūti sakamanā tuṭṭhamanā , pītisomanassehi vā sampayuttamanā hutvā .
Bhagavato bhāsitaṃ abhinandun ti idaṃ dukkhassa antakiriyāpariyosānaṃ
M1.91 bhagavato bhāsitaṃ sukathitaṃ sulapitaṃ , evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatāti matthakena sampaṭicchantā abbhanumodiṃsūti .Sesamettha yaṃ na vuttaṃ , taṃ pubbe vuttattā ca suviññeyyattā ca na vuttaṃ .
Tasmā sabbaṃ vuttānusārena anupadaso paccavekkhitabbaṃ .
Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Sabbāsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .