139. EvaṃV1.313M1.307P2.1 me sutan ti cūḷasīhanādasuttaṃ . Yasmā panassa atthuppattiko nikkhepo , tasmā taṃ dassetvā cassa anupubbapadavaṇṇanaṃ karissāma . Katarāya panidaṃ atthuppattiyā nikkhittanti ? Lābhasakkārapaccayā titthiyaparidevite . Bhagavato kira dhammadāyādasutte vuttanayena mahālābhasakkāro uppajji . Catuppamāṇiko hi ayaṃ lokasannivāso , rūpappamāṇo rūpappasanno , ghosappamāṇo ghosappasanno , lūkhappamāṇo lūkhappasanno , dhammappamāṇo dhammappasannoti imesaṃ puggalānaṃ vasena catudhā ṭhito . Tesaṃ idaṃ nānākaraṇaṃ – katamo ca puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno ? Idhekacco puggalo ārohaṃ vā passitvā pariṇāhaṃ vā passitvā saṇṭhānaṃ vā passitvā pāripūriṃ vā passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti , ayaṃ vuccati puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno . Katamo ca puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno ? Idhekacco puggalo paravaṇṇanāya parathomanāya parapasaṃsanāya paravaṇṇahārikāya , tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti , ayaṃ vuccati puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno . Katamo ca puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno ? Idhekacco puggalo cīvaralūkhaṃ vā passitvā pattalūkhaṃ vā passitvā , senāsanalūkhaṃ vā passitvā vividhaṃ vā dukkarakārikaṃ passitvāV1.314 tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti , ayaṃP2.2 vuccati puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno . Katamo ca puggalo dhammappamāṇo dhammappasanno ? Idhekacco puggalo sīlaṃ vā passitvā samādhiṃ vā passitvā paññaṃ vā passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti , ayaṃ vuccati puggalo dhammappamāṇo dhammappasannoti . ImesuM1.308 catūsu puggalesu rūpappamāṇopi bhagavato ārohapariṇāhasaṇṭhānapāripūrivaṇṇapokkharataṃ , asītianubyañjanappaṭimaṇḍitattā nānāratanavicittamiva suvaṇṇamahāpaṭaṃ , dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasamākiṇṇatāya tārāgaṇasamujjalaṃ viya gaganatalaṃ sabbaphāliphullaṃ viya ca yojanasatubbedhaṃ pāricchattakaṃ aṭṭhārasaratanubbedhaṃ byāmappabhāparikkhepaṃ sassirikaṃ anopamasarīraṃ disvā sammāsambuddheyeva pasīdati . Ghosappamāṇopi , bhagavatā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyo pūritā aṅgapariccāgo puttadārapariccāgo , rajjapariccāgo attapariccāgo nayanapariccāgo ca katotiādinā nayena pavattaṃ ghosaṃ sutvā sammāsambuddheyeva pasīdati . Lūkhappamāṇopi bhagavato cīvaralūkhaṃ disvā ‘‘ sace bhagavā agāraṃ ajjhāvasissa , kāsikavatthameva adhārayissa . Pabbajitvā panānena sāṇapaṃsukūlacīvarena santussamānena bhāriyaṃ katan ’’ ti sammāsambuddheyeva pasīdati . Pattalūkhampi disvā – ‘‘ iminā agāraṃ ajjhāvasantena rattavarasuvaṇṇabhājanesu cakkavattibhojanārahaṃ sugandhasālibhojanaṃ paribhuttaṃ , pabbajitvā pana pāsāṇamayaṃ pattaṃ ādāya uccanīcakuladvāresu sapadānaṃ piṇḍāya caritvā laddhapiṇḍiyālopena santussamāno bhāriyaṃ karotī ’’ ti sammāsambuddheyeva pasīdati . Senāsanalūkhaṃ disvāpi – ‘‘ ayaṃ agāraṃ ajjhāvasanto tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu tividhanāṭakaparivāro dibbasampattiṃ viya rajjasiriṃ anubhavitvā idāni pabbajjūpagato rukkhamūlasenāsanādīsu dāruphalakasilāpaṭṭapīṭhamañcakādīhi santussamāno bhāriyaṃ karotī ’’ ti sammāsambuddheyevaV1.315 pasīdati . Dukkarakārikamassa disvāpi – ‘‘ chabbassāni nāma muggayūsakulatthayūsahareṇuyūsādīnaṃ pasaṭamattena yāpessati , appāṇakaṃP2.3 jhānaṃ jhāyissati , sarīre ca jīvite ca anapekkho viharissati , aho dukkarakārako bhagavā ’’ ti sammāsambuddheyeva pasīdati . DhammappamāṇopiM1.309 bhagavato sīlaguṇaṃ samādhiguṇaṃ paññāguṇaṃ jhānavimokkhasamādhisamāpattisampadaṃ abhiññāpāripūriṃ yamakapāṭihāriyaṃ devorohaṇaṃ pāthikaputtadamanādīni ca anekāni acchariyāni disvā sammāsambuddheyeva pasīdati , te evaṃ pasannā bhagavato mahantaṃ lābhasakkāraṃ abhiharanti . Titthiyānaṃ pana bāverujātake kākassa viya lābhasakkāro parihāyittha . Yathāha – ‘‘ Adassanena morassa , sikhino mañjubhāṇino ; Kākaṃ tattha apūjesuṃ , maṃsena ca phalena ca . Yadā ca sarasampanno , moro bāverumāgamā ; Atha lābho ca sakkāro , vāyasassa ahāyatha . Yāva nuppajjati buddho , dhammarājā pabhaṅkaro ; Tāva aññe apūjesuṃ , puthū samaṇabrāhmaṇe . Yadā ca sarasampanno , buddho dhammamadesayi ; Atha lābho ca sakkāro , titthiyānaṃ ahāyathā ’’ ti .( jā .1.4.153-156); Te evaṃ pahīnalābhasakkārā rattiṃ ekadvaṅgulamattaṃ obhāsetvāpi sūriyuggamane khajjopanakā viya hatappabhā ahesuṃ . YathāV1.316 hi khajjopanakā , kāḷapakkhamhi rattiyā ; Nidassayanti obhāsaṃ , etesaṃ visayo hi so . Yadā ca rasmisampanno , abbhudeti pabhaṅkaro ; Atha khajjupasaṅghānaṃ , pabhā antaradhāyati . Evaṃ khajjupasadisā , titthiyāpi puthū idha ; Kāḷapakkhūpame loke , dīpayanti sakaṃ guṇaṃ . Yadā ca buddho lokasmiṃ , udeti amitappabho ; Nippabhā titthiyā honti , sūriye khajjupakā yathāti . Te evaṃ nippabhā hutvā kacchupiḷakādīhi kiṇṇasarīrā paramapārijuññapattā yena buddho yena dhammo yena saṅgho yena ca mahājanassa sannipāto , tenaM1.310 tena gantvā antaravīthiyampiP2.4 siṅghāṭakepi catukkepi sabhāyampi ṭhatvā paridevanti – ‘‘ Kiṃ bho samaṇoyeva gotamo samaṇo , mayaṃ assamaṇā ; samaṇasseva gotamassa sāvakā samaṇā , amhākaṃ sāvakā assamaṇā ? Samaṇasseva gotamassa sāvakānañcassa dinnaṃ mahapphalaṃ , na amhākaṃ , sāvakānañca no dinnaṃ mahapphalaṃ ? Nanu samaṇopi gotamo samaṇo , mayampi samaṇā . Samaṇassapi gotamassa sāvakā samaṇā , amhākampi sāvakā samaṇā . Samaṇassapi gotamassa sāvakānañcassa dinnaṃ mahapphalaṃ , amhākampi sāvakānañca no dinnaṃ mahapphalañceva ? Samaṇassapi gotamassa sāvakānañcassa detha karotha , amhākampi sāvakānañca no detha sakkarotha ? Nanu samaṇo gotamo purimāni divasāni uppanno , mayaṃ pana loke uppajjamāneyeva uppannā ’’ ti . Evaṃ nānappakāraṃ viravanti . Atha bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyoti catasso parisā tesaṃ saddaṃ sutvā bhagavato ārocesuṃ ‘‘ titthiyā bhante idañcidañca kathentī ’’ tiV1.317 . Taṃ sutvā bhagavā – ‘‘ mā tumhe , bhikkhave , titthiyānaṃ vacanena ‘ aññatra samaṇo atthī ’ ti saññino ahuvatthā ’’ ti vatvā aññatitthiyesu samaṇabhāvaṃ paṭisedhento idheva ca anujānanto imissā atthuppattiyā idheva , bhikkhave , samaṇoti idaṃ suttaṃ abhāsi .

Tattha idhevāti imasmiṃyeva sāsane . Ayaṃ pana niyamo sesapadesupi veditabbo .

Dutiyādayopi hi samaṇā idheva , na aññattha . Samaṇoti sotāpanno . Tenevāha – ‘‘ katamo ca , bhikkhave , paṭhamo samaṇo ? Idha , bhikkhave , bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo , ayaṃ , bhikkhave , paṭhamo samaṇo ’’ ti ( a . ni .4.241). Dutiyoti sakadāgāmī . Tenevāha – ‘‘ katamo ca ? Bhikkhave , dutiyo samaṇo . Idha , bhikkhave , bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃM1.311 tanuttā sakadāgāmī hoti , sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti . Ayaṃ , bhikkhave , dutiyo samaṇo ’’ ti . Tatiyoti anāgāmī . Tenevāha – ‘‘ katamo ca , bhikkhave , tatiyo samaṇo ? Idha , bhikkhave , bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmāP2.5 lokā . Ayaṃ , bhikkhave , tatiyo samaṇo ’’ ti . Catutthoti arahā . Tenevāha – ‘‘ katamo ca , bhikkhave , catuttho samaṇo ? Idha , bhikkhave , bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati . Ayaṃ , bhikkhave , catuttho samaṇo ’’ ti ( a . ni .4.241). Iti imasmiṃ ṭhāne cattāro phalaṭṭhakasamaṇāva adhippetā . Suññāti rittā tucchā . Parappavādāti cattāro sassatavādā , cattāro ekaccasassatikā , cattāro antānantikā , cattāro amarāvikkhepikā , dve adhiccasamuppannikā , soḷasa saññīvādā , aṭṭha asaññīvādā , aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā , satta ucchedavādā , pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti ime sabbepi brahmajāle āgatā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo . Ito bāhirānaṃ paresaṃV1.318 vādā parappavādā nāma . Te sabbepi imehi catūhi phalaṭṭhakasamaṇehi suññā , na hi te ettha santi . Na kevalañca eteheva suññā , catūhi pana maggaṭṭhakasamaṇehipi catunnaṃ maggānaṃ atthāya āraddhavipassakehipīti dvādasahipi samaṇehi suññā eva . Imameva atthaṃ sandhāya bhagavatā mahāparinibbāne vuttaṃ – ‘‘ Ekūnatiṃso vayasā subhadda , Yaṃ pabbajiṃ kiṃ kusalānuesī ; Vassāni paññāsa samādhikāni , Yato ahaṃ pabbajito subhadda ; Ñāyassa dhammassa padesavattī , Ito bahiddhā samaṇopi natthi . ‘‘ Dutiyopi samaṇo natthi , tatiyopi samaṇo natthi , catutthopi samaṇo natthi . Suññā parappavādā samaṇebhi aññehī ’’ ti ( dī . ni .2.214). EtthaM1.312 hi padesavattīti āraddhavipassako adhippeto . Tasmā sotāpattimaggassa āraddhavipassakaṃ maggaṭṭhaṃ phalaṭṭhanti tayopi ekato katvā samaṇopi natthīti āha . Sakadāgāmimaggassa āraddhavipassakaṃ maggaṭṭhaṃ phalaṭṭhanti tayopi ekato katvā dutiyopi samaṇo natthīti āha . Itaresupi dvīsu eseva nayo . Kasmā panete aññattha natthīti ? Akhettatāya . Yathā hi na āragge sāsapo tiṭṭhati , na udakapiṭṭhe aggi jalati , na piṭṭhipāsāṇe bījāni ruhanti , evameva bāhiresu titthāyatanesuP2.6 na ime samaṇā uppajjanti , imasmiṃyeva pana sāsane uppajjanti . Kasmā ? Khettatāya . Tesaṃ akhettatā ca khettatā ca ariyamaggassa abhāvato ca bhāvato ca veditabbā . Tenāha bhagavā – ‘‘ Yasmiṃ kho , subhadda , dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo na upalabbhati , samaṇopi tatthaV1.319 na upalabbhati , dutiyopi tattha samaṇo na upalabbhati , tatiyopi tattha samaṇo na upalabbhati , catutthopi tattha samaṇo na upalabbhati . Yasmiñca kho , subhadda , dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati , samaṇopi tattha upalabbhati , dutiyopi tattha … pe …. Catutthopi tattha samaṇo upalabbhati . Imasmiṃ kho , subhadda , dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati , idheva , subhadda , samaṇo , idha dutiyo samaṇo , idha tatiyo samaṇo , idha catuttho samaṇo , suññā parappavādā samaṇebhi aññehī ’’ ti ( dī . ni .2.214). Evaṃ yasmā titthāyatanaṃ akhettaṃ , sāsanaṃ khettaṃ , tasmā yathā surattahatthapādo sūrakesarako sīho migarājā na susāne vā saṅkārakūṭe vā paṭivasati , tiyojanasahassavitthataṃ pana himavantaṃ ajjhogāhetvā maṇiguhāyaṃyeva paṭivasati . Yathā ca chaddanto nāgarājā na gocariyahatthikulādīsu navasu nāgakulesu uppajjati , chaddantakuleyeva uppajjati . Yathā ca valāhako assarājā na gadrabhakule vā ghoṭakakule vā uppajjati , sindhuyā tīre pana sindhavakuleyeva uppajjati . Yathā ca sabbakāmadadaṃ manoharaṃ maṇiratanaṃ na saṅkārakūṭeM1.313 vā paṃsupabbatādīsu vā uppajjati , vepullapabbatabbhantareyeva uppajjati . Yathā ca timirapiṅgalo maccharājā na khuddakapokkharaṇīsu uppajjati , caturāsītiyojanasahassagambhīre mahāsamuddeyeva uppajjati . Yathā ca diyaḍḍhayojanasatiko supaṇṇarājā na gāmadvāre eraṇḍavanādīsu paṭivasati , mahāsamuddaṃ pana ajjhogāhetvā simbalidahavaneyeva paṭivasati . Yathā ca dhataraṭṭho suvaṇṇahaṃso na gāmadvāre āvāṭakādīsu paṭivasati , navutihaṃsasahassaparivāro hutvā cittakūṭapabbateyeva paṭivasati . Yathā ca catuddīpissaro cakkavattirājāP2.7 na nīcakule uppajjati , asambhinnajātikhattiyakuleyeva pana uppajjati . Evameva imesu samaṇesu ekasamaṇopi na aññatitthāyatane uppajjati , ariyamaggaparikkhitte pana buddhasāsaneyeva uppajjati . Tenāha bhagavā ‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo … pe … suññā parappavādā samaṇehi samaṇebhi aññehī ’’ ti .

Sammā sīhanādaṃ nadathāti ettha sammāti hetunā nayena kāraṇena . Sīhanādan ti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ appaṭinādaṃ . Imesañhi catunnaṃ samaṇānaṃ idheva atthitāya ayaṃ nādo seṭṭhanādo nāma hoti uttamanādo . ‘‘ Ime samaṇā idheva atthī ’’ ti vadantassa aññato bhayaṃ vā āsaṅkāV1.320 vā natthīti abhītanādo nāma hoti . ‘‘ Amhākampi sāsane ime samaṇā atthī ’’ ti pūraṇādīsu ekassāpi uṭṭhahitvā vattuṃ asamatthatāya ayaṃ nādo appaṭinādo nāma hoti . Tena vuttaṃ ‘‘ sīhanādanti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ appaṭinādan ’’ ti .

140. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjatīti idaṃ kho pana kāraṇaṃ vijjati . Yaṃ aññatitthiyāti yena kāraṇena aññatitthiyā . Ettha ca titthaṃ jānitabbaṃ , titthakaro jānitabbo titthiyā jānitabbā , titthiyasāvakā jānitabbā . Titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo . Ettha hi sattā taranti uppalavanti ummujjanimujjaṃ karonti , tasmā titthanti vuccanti . Tāsaṃ diṭṭhīnaṃ uppādetā titthakaro nāma . Tassa laddhiṃ gahetvā pabbajitā titthiyā nāma . Tesaṃ paccayadāyakā titthiyasāvakāti veditabbā . Paribbājakāti gihibandhanaṃ pahāya pabbajjūpagatā .

Assāsoti avassayo patiṭṭhā upatthambho . Balan ti thāmo . Yena tumheti yena assāsena vā balena vā evaṃ vadetha .

AtthiM1.314 kho no , āvuso , tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhenāti ettha ayaṃ saṅkhepattho – yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho , tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā , hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbaṃ ñeyyadhammaṃ passatā . Apica pubbenivāsādīhi jānatā , dibbena cakkhunā passatā . Tīhi vijjāhiP2.8 chahi vā pana abhiññāhi jānatā , sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā . Sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā , sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatāni vāpi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā . Attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā , parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā . Arīnaṃ hatattā paccayādīnaṃ arahattā ca arahatā , sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā sammāsambuddhena . Antarāyikadhamme vā jānatā , niyyānikadhamme passatā . Kilesārīnaṃ hatattā arahatā , sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti , evaṃ catuvesārajjavasena catūhi ākārehi thomitena cattāro dhammā akkhātā , ye mayaṃ attani sampassamānā evaṃ vadema , na rājarājamahāmattādīnaṃ upatthambhaṃ kāyabalanti .

SatthariV1.321 pasādoti ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinā nayena buddhaguṇe anussarantānaṃ uppannappasādo . Dhamme pasādoti ‘‘ svākkhāto bhagavatā dhammo ’’ tiādinā nayena dhammaguṇe anussarantānaṃ uppannappasādo . Sīlesu paripūrakāritāti ariyakantesu sīlesu paripūrakāritā . Ariyakantasīlāni nāma pañcasīlāni . Tāni hi bhavantaragatopi ariyasāvako attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantopi na vītikkamati . Sacepi hi naṃ koci vadeyya – ‘‘ imaṃ sakalaṃ cakkavattirajjaṃ sampaṭicchitvā khuddakamakkhikaṃ jīvitā voropehī ’’ ti , aṭṭhānametaṃ , yaṃ so tassa vacanaṃ kareyya . Evaṃ ariyānaṃ sīlāni kantāni piyāni manāpāni . Tāni sandhāya vuttaṃ ‘‘ sīlesu paripūrakāritā ’’ ti .

Sahadhammikā kho panāti bhikkhu bhikkhunī sikkhamānā sāmaṇero sāmaṇerī upāsako upāsikāti ete satta sahadhammacārino . Etesu hi bhikkhu bhikkhūhi saddhiṃ sahadhammaṃ carati samānasikkhatāya . TathāM1.315 bhikkhunī bhikkhunīhi … pe … upāsikā upāsikāhi , sotāpanno sotāpannehi , sakadāgāmī … pe … anāgāmīhi sahadhammaṃ carati . Tasmā sabbepete sahadhammikāti vuccanti . Apicettha ariyasāvakāyeva adhippetā . TesañhiP2.9 bhavantarepi maggadassanamhi vivādo natthi , tasmā te accantaṃ ekadhammacāritāya sahadhammikā . Iminā ,‘‘ suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ’’ tiādinā nayena saṅghaṃ anussarantānaṃ uppannappasādo kathito . Ettāvatā cattāri sotāpannassa aṅgāni kathitāni honti .

Ime kho no , āvusoti , āvuso , ime cattāro dhammā tena bhagavatā amhākaṃ assāso ceva balañcāti akkhātā , ye mayaṃ attani sampassamānā evaṃ vadema .

141. Yo amhākaṃ satthāti iminā pūraṇakassapādike cha satthāro apadissanti . Yathā pana idāni sāsane ācariyupajjhāyādīsu ‘‘ amhākaṃ ācariyo , amhākaṃ upajjhāyo ’’ ti gehasitapemaṃ hoti . Evarūpaṃ pemaṃ sandhāya ‘‘ satthari pasādo ’’ ti vadanti . Thero panāha – ‘‘ yasmā satthā nāma na ekassa , na dvinnaṃ hoti , sadevakassa lokassa ekova satthā , tasmā titthiyā ‘ amhākaṃ satthā ’ ti ekapadeneva satthāraṃ visuṃ katvā imināva padena viruddhā parājitā ’’ ti .

Dhamme pasādoti idaṃ pana yathā idāni sāsane ‘‘ amhākaṃ dīghanikāyo amhākaṃV1.322 majjhimanikāyo ’’ ti mamāyanti , evaṃ attano attano pariyattidhamme gehasitapemaṃ sandhāya vadanti . Sīlesūti ajasīlagosīlameṇḍakasīlakukkurasīlādīsu .

Idha no āvusoti ettha idhāti pasādaṃ sandhāya vadanti . Ko adhippayāsoti ko adhikappayogo . Yadidan ti yamidaṃ tumhākañceva amhākañca nānākaraṇaṃ vadeyyātha . Taṃ kiṃ nāma ? Tumhākampi hi catūsu ṭhānesu pasādo , amhākampi . Nanu etasmiṃ pasāde tumhe ca amhe ca dvedhā bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisāti vācāya samadhurā hutvā aṭṭhaṃsu .

Atha nesaṃ taṃ samadhurataṃ bhindanto bhagavā evaṃ vādinotiādimāha .

Tattha ekā niṭṭhāti yā tassa pasādassa pariyosānabhūtāM1.316 niṭṭhā , kiṃ sā ekā , udāhu puthūti evaṃ pucchathāti vadati .

Yasmā pana tasmiṃ tasmiṃ samaye niṭṭhaṃ apaññapento nāma natthi , brāhmaṇānañhi brahmaloko niṭṭhā , mahātāpasānaṃ ābhassarā , paribbājakānaṃ subhakiṇhā , ājīvakānaṃ ‘‘ anantamānaso ’’ ti evaṃ parikappito asaññībhavoP2.10 . Imasmiṃ sāsane pana arahattaṃ niṭṭhā . Sabbeva cete arahattameva niṭṭhāti vadanti . Diṭṭhivasena pana brahmalokādīni paññapenti . Tasmā attano attano laddhivasena ekameva niṭṭhaṃ paññapenti , taṃ dassetuṃ bhagavā sammā byākaramānātiādimāha .

Idāni bhikkhūnampi ekā niṭṭhā , titthiyānampi ekā niṭṭhāti dvīsu aṭṭakārakesu viya ṭhitesu bhagavā anuyogavattaṃ dassento sā panāvuso , niṭṭhā sarāgassa , udāhu vītarāgassātiādimāha .

Tattha yasmā rāgarattādīnaṃ niṭṭhā nāma natthi . Yadi siyā , soṇasiṅgālādīnampi siyāti imaṃ dosaṃ passantānaṃ titthiyānaṃ ‘‘ vītarāgassa āvuso sā niṭṭhā ’’ tiādinā nayena byākaraṇaṃ dassitaṃ .

Tattha viddasunoti paṇḍitassa .

Anuruddhapaṭiviruddhassāti rāgena anuruddhassa kodhena paṭiviruddhassa .

Papañcārāmassa papañcaratinoti ettha āramanti etthāti ārāmo . Papañco ārāmo assāti papañcārāmo . Papañce rati assāti papañcarati . Papañcoti ca mattapamattākārabhāvena pavattānaṃ taṇhādiṭṭhimānānametaṃ adhivacanaṃ . Idha pana taṇhādiṭṭhiyova adhippetā .

Sarāgassātiādīsu pañcasu ṭhānesu ekova kileso āgato . Tassa ākārato nānattaṃV1.323 veditabbaṃ . Sarāgassāti hi vuttaṭṭhāne pañcakāmaguṇikarāgavasena gahito . Sataṇhassāti bhavataṇhāvasena . Saupādānassāti gahaṇavasena . Anuruddhapaṭiviruddhassāti yugaḷavasena . Papañcārāmassāti papañcuppattidassanavasena . Sarāgassāti vā ettha akusalamūlavasena gahito . Sataṇhassāti ettha taṇhāpaccayā upādānadassanavasena . Sesaṃ purimasadisameva . Thero panāha ‘‘ kasmā evaṃ viddhaṃsetha ? Ekoyeva hi ayaṃ lobho rajjanavasena rāgoti vutto . Taṇhākaraṇavasena taṇhā . Gahaṇaṭṭhena upādānaṃ . Yugaḷavasena anurodhapaṭivirodho . Papañcuppattidassanaṭṭhena papañco ’’ ti .

142. IdāniM1.317 imesaṃ kilesānaṃ mūlabhūtaṃ diṭṭhivādaṃ dassento dvemā , bhikkhave , diṭṭhiyotiādimāha . Tattha bhavadiṭṭhīti sassatadiṭṭhi . Vibhavadiṭṭhīti ucchedadiṭṭhi .

Bhavadiṭṭhiṃ allīnāti taṇhādiṭṭhivasena sassatadiṭṭhiṃ allīnā . UpagatātiP2.11 taṇhādiṭṭhivaseneva upagatā . Ajjhositāti taṇhādiṭṭhivaseneva anupaviṭṭhā . Vibhavadiṭṭhiyā te paṭiviruddhāti te sabbe ucchedavādīhi saddhiṃ – ‘‘ tumhe andhabālā na jānātha , sassato ayaṃ loko , nāyaṃ loko ucchijjatī ’’ ti paṭiviruddhā niccaṃ kalahabhaṇḍanapasutā viharanti .

Dutiyavārepi eseva nayo .

Samudayañcātiādīsu dve diṭṭhīnaṃ samudayā khaṇikasamudayo paccayasamudayo ca . Khaṇikasamudayo diṭṭhīnaṃ nibbatti . Paccayasamudayo aṭṭha ṭhānāni . Seyyathidaṃ , khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ , avijjāpi , phassopi , saññāpi , vitakkopi , ayonisomanasikāropi , pāpamittopi , paratoghosopi diṭṭhiṭṭhānaṃ . ‘‘ Khandhā hetu khandhā paccayo diṭṭhīnaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena . Evaṃ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ . Avijjā … phasso … saññā … vitakko … ayonisomanasikāro … pāpamitto … paratoghoso hetu , paratoghoso paccayo diṭṭhīnaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena . Evaṃ paratoghosopi diṭṭhiṭṭhānaṃ ’’( paṭi . ma .1.124). Atthaṅgamāpi dveyeva khaṇikatthaṅgamo paccayatthaṅgamo ca . Khaṇikatthaṅgamo nāma khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ . Paccayatthaṅgamo nāma sotāpattimaggo . Sotāpattimaggo hi diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti vutto . Assādan tiV1.324 diṭṭhimūlakaṃ ānisaṃsaṃ . Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ yaṃdiṭṭhiko satthā hoti , taṃdiṭṭhikā sāvakā honti . Yaṃdiṭṭhikā satthāraṃ sāvakā sakkaronti , garuṃ karonti , mānenti , pūjenti , labhanti tatonidānaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ . Ayaṃ , bhikkhave , diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso ’’ ti . Ādīnavan ti diṭṭhiggahaṇamūlakaṃ upaddavaṃ . So vaggulivataṃ ukkuṭikappadhānaṃ kaṇṭakāpassayatā pañcātapatappanaṃ sānupapātapatanaṃ kesamassuluñcanaṃ appoṇakaṃ jhānantiādīnaṃ vasenaṃ veditabbo . Nissaraṇan ti diṭṭhīnaṃ nissaraṇaṃ nāma nibbānaṃ . YathābhūtaṃM1.318 nappajānantīti ye etaṃ sabbaṃ yathāsabhāvaṃ na jānanti .

Na parimuccanti dukkhasmāti sakalavaṭṭadukkhatoP2.12 na parimuccanti . Iminā etesaṃ niṭṭhā nāma natthīti dasseti .

Parimuccanti dukkhasmāti sakalavaṭṭadukkhato parimuccanti . Iminā etesaṃ niṭṭhā nāma atthīti dvinnaṃ aṭṭakārakānaṃ aṭṭaṃ chindanto viya sāsanasmiṃyeva niṭṭhāya atthitaṃ patiṭṭhapeti .

143. Idāni diṭṭhicchedanaṃ dassento cattārimāni , bhikkhave , upādānānītiādimāha . Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttāyeva .

Sabbupādānapariññāvādā paṭijānamānāti mayaṃ sabbesaṃ upādānānaṃ pariññaṃ samatikkamaṃ vadāmāti evaṃ paṭijānamānā . Na sammā sabbupādānapariññan ti sabbesaṃ upādānānaṃ samatikkamaṃ sammā na paññapenti . Keci kāmupādānamattassa pariññaṃ paññapenti . Keci diṭṭhupādānamattassa paññapenti , keci sīlabbatupādānassāpi . Attavādupādānassa pana pariññaṃ paññapento nāma natthi . Tesaṃ pana bhedaṃ dassento kāmupādānassa pariññaṃ paññapentītiādimāha . Tattha sabbepi kāmupādānassa pariññaṃ paññapentiyeva , channavuti pāsaṇḍāpi hi ‘‘ kāmā kho pabbajitena na sevitabbā ’’ ti vatthupaṭisevanaṃ kāmaṃ kappatīti na paññapenti , akappiyameva katvā paññapenti . Ye pana sevanti , te theyyena sevanti . Tena vuttaṃ ‘‘ kāmupādānassa pariññaṃ paññapentī ’’ ti . Yasmā ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādīni gahetvā caranti . ‘‘ Sīlena suddhi vatena suddhi , bhāvanāya suddhī ’’ ti gaṇhanti , attupaladdhiṃ na pajahanti , tasmā na diṭṭhupādānassa , na sīlabbatupādānassaV1.325 , na attavādupādānassa pariññaṃ paññapenti .

Taṃ kissa hetūti taṃ apaññāpanaṃ etesaṃ kissa hetu , kiṃ kāraṇā ?

Imāni hi te bhontoti yasmā te bhonto imāni tīṇi kāraṇāni yathāsabhāvato na jānantīti attho .

Ye panettha dvinnaṃ pariññānaṃ paññāpanakāraṇaṃ diṭṭhiñceva sīlabbatañca ‘‘ etaṃ pahātabban ’’ ti yathāsabhāvato jānanti . Te sandhāya parato dve vārā vuttā . Tattha ye ‘‘ atthi dinnan ’’ tiādīni gaṇhanti , te diṭṭhupādānassa pariññaṃ paññapenti . Ye pana ‘‘ na sīlena suddhi , na vatena suddhi , naP2.13 bhāvanāya suddhī ’’ ti gaṇhanti , te sīlabbatupādānassa pariññaṃ paññapenti . Attavādupādānassa pariññaṃ pana ekopi paññapetuṃ na sakkoti . Aṭṭhasamāpattilābhinopi hi candimasūriye pāṇināM1.319 parimajjitvā caramānāpi ca titthiyā tisso pariññā paññapenti . Attavādaṃ muñcituṃ na sakkonti . Tasmā punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva patanti . Pathavijigucchanasasako viya hi ete . Tatthāyaṃ atthasallāpikā upamā – pathavī kira sasakaṃ āha – ‘‘ bho sasakā ’’ ti . Sasako āha – ‘‘ ko eso ’’ ti . ‘‘ Kasmā mameva upari sabbairiyāpathe kappento uccārapassāvaṃ karonto maṃ na jānāsī ’’ ti . ‘‘ Suṭṭhu tayā ahaṃ diṭṭho , mayā akkantaṭṭhānampi aṅgulaggehi phuṭṭhaṭṭhānaṃ viya hoti , vissaṭṭhaudakaṃ appamattakaṃ , karīsaṃ katakaphalamattaṃ . Hatthiassādīhi pana akkantaṭṭhānampi mahantaṃ , passāvopi nesaṃ ghaṭamatto hoti , uccāropi pacchimatto hoti , alaṃ mayhaṃ tayā ’’ ti uppatitvā aññasmiṃ ṭhāne patito . Tato naṃ pathavī āha – ‘‘ are dūraṃ gatopi nanu mayhaṃ upariyeva patitosī ’’ ti . So puna taṃ jigucchanto uppatitvā aññattha patito , evaṃ vassasahassampi uppatitvā patamāno sasako pathaviṃ muñcituṃ na sakkoti . Evamevaṃ titthiyā sabbūpādānapariññaṃ paññapentopi kāmupādānādīnaṃ tiṇṇaṃyeva samatikkamaṃ paññapenti . Attavādaṃ pana muñcituṃ na sakkonti , asakkontā punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva patantīti .

Evaṃ yaṃ titthiyā samatikkamituṃ na sakkonti , tassa vasena diṭṭhicchedavādaṃ vatvā idāni pasādapacchedavādaṃ dassento evarūpe kho , bhikkhave , dhammavinayetiādimāha . Tattha dhammavinayeti dhamme ceva vinaye ca , ubhayenapi aniyyānikasāsanaṃ dasseti . ‘‘ Yo satthari pasādoV1.326 so na sammaggato ’’ ti aniyyānikasāsanamhi hi satthā kālaṃ katvā sīhopi hoti , byagghopi hoti , dīpipi acchopi taracchopi . Sāvakā panassa migāpi sūkarāpi pasadāpi honti , so ‘‘ ime mayhaṃ pubbe upaṭṭhākā paccayadāyakā ’’ ti khantiṃ vā mettaṃ vā anuddayaṃ vā akatvā tesaṃ upari patitvā lohitaṃ pivati , thūlathūlamaṃsānipi khādati . Satthā vā pana biḷāro hoti , sāvakāP2.14 kukkuṭā vā mūsikā vā . Atha ne vuttanayeneva anukampaṃ akatvā khādati . Atha vā satthā nirayapālo hoti , sāvakā nerayikasattā . So ‘‘ ime mayhaṃ pubbe upaṭṭhākā paccayadāyakā ’’ ti anukampaṃ akatvā vividhā kammakāraṇā karoti , ādittepi rathe yojeti , aṅgārapabbatampi āropeti , lohakumbhiyampi khipatiM1.320 , anekehipi dukkhadhammehi sampayojeti . Sāvakā vā pana kālaṃ katvā sīhādayo honti , satthā migādīsu aññataro . Te ‘‘ imaṃ mayaṃ pubbe catūhi paccayehi upaṭṭhahimhā , satthā no ayan ’’ ti tasmiṃ khantiṃ vā mettaṃ vā anuddayaṃ vā akatvā vuttanayeneva anayabyasanaṃ pāpenti . Evaṃ aniyyānikasāsane yo satthari pasādo , so na sammaggato hoti , kañci kālaṃ gantvāpi pacchā vinassatiyeva .

Yo dhamme pasādoti aniyyānikasāsanasmiñhi dhamme pasādo nāma , uggahitapariyāpuṭa – dhāritavācittamattake tantidhamme pasādo hoti , vaṭṭamokkho panettha natthi . Tasmā yo ettha pasādo , so punappunaṃ vaṭṭameva gambhīraṃ karotīti sāsanasmiṃ asammaggato asabhāvato akkhāyati .

Yā sīlesu paripūrakāritāti yāpi ca aniyyānikasāsane ajasīlādīnaṃ vasena paripūrakāritā , sāpi yasmā vaṭṭamokkhaṃ bhavanissaraṇaṃ na sampāpeti , sampajjamānā pana tiracchānayoniṃ āvahati , vipaccamānā nirayaṃ , tasmā sā na sammaggatā akkhāyati .

Yā sahadhammikesūti aniyyānikasāsanasmiñhi ye sahadhammikā , tesu yasmā ekacce kālaṃ katvā sīhādayopi honti , ekacce migādayo , tattha sīhādibhūtā ‘‘ ime amhākaṃ sahadhammikā ahesun ’’ ti migādibhūtesu khantiādīni akatvā pubbe vuttanayeneva nesaṃ mahādukkhaṃ uppādenti . Tasmā ettha sahadhammikesu piyamanāpatāpi asammaggatā akkhāyati .

Idaṃ pana sabbampi kāraṇabhedaṃ ekato katvā dassento bhagavā taṃ kissa hetu ?

EvañhetaṃV1.327 , bhikkhave , hotītiādimāha . Tatrāyaṃ saṃkhepattho – evañhetaṃ , bhikkhave , hoti , yaṃ mayā vuttaṃ ‘‘ yo satthari pasādo so na sammaggato akkhāyatī ’’ tiādi , taṃ evameva hoti . Kasmā ? Yasmā te pasādādayo durakkhāte dhammavinayeP2.15 … pe … asammāsambuddhappavediteti , ettha hi yathā tan ti kāraṇatthe nipāto . Tattha durakkhāteti dukkathite , dukkhathitattāyeva duppavedite . So panesa yasmā maggaphalatthāya na niyyāti , tasmā aniyyāniko . Rāgādīnaṃ upasamāya asaṃvattanato anupasamasaṃvattaniko . Na sammāsambuddhena sabbaññunāM1.321 paveditoti asammāsambuddhappavedito . Tasmiṃ aniyyānike anupasamasaṃvattanike asammāsambuddhappavedite . Ettāvatā bhagavā titthiyesu pasādo surāpītasiṅgāle pasādo viya niratthakoti dasseti . Eko kira kāḷasiṅgālo rattiṃ nagaraṃ paviṭṭho surājallikaṃ khāditvā punnāgavane nipajjitvā niddāyanto sūriyuggamane pabujjhitvā cintesi ‘‘ imasmiṃ kāle na sakkā gantuṃ , bahū amhākaṃ verino , ekaṃ vañcetuṃ vaṭṭatī ’’ ti . So ekaṃ brāhmaṇaṃ gacchantaṃ disvā imaṃ vañcessāmīti ‘‘ ayya brāhmaṇā ’’ ti āha . Ko eso brāhmaṇaṃ pakkosatīti . ‘‘ Ahaṃ , sāmī , ito tāva ehīti . Kiṃ bhoti ? Maṃ bahigāmaṃ nehi , ahaṃ te dve kahāpaṇasatāni dassāmīti . Sopi nayissāmīti taṃ pādesu gaṇhi . Are bāla brāhmaṇa , na mayhaṃ kahāpaṇā chaḍḍitakā atthi , dullabhā kahāpaṇā , sādhukaṃ maṃ gaṇhāhīti . Kathaṃ bho gaṇhāmīti ? Uttarāsaṅgena gaṇṭhikaṃ katvā aṃse laggetvā gaṇhāhīti . Brāhmaṇo taṃ tathā gahetvā dakkhiṇadvārasamīpaṭṭhānaṃ gantvā ettha otāremīti pucchi . Kataraṭṭhānaṃ nāma etanti ? Mahādvāraṃ etanti . Are bāla , brāhmaṇa , kiṃ tava ñātakā antaradvāre kahāpaṇaṃ ṭhapenti , parato maṃ harā ’’ ti . So punappunaṃ thokaṃ thokaṃ gantvā ‘‘ ettha otāremi ettha otāremī ’’ ti pucchitvā tena tajjito khemaṭṭhānaṃ gantvā tattha otārehīti vutto otāretvā sāṭakaṃ gaṇhi . Kāḷasiṅgālo āha ‘‘ ahaṃ te dve kahāpaṇasatāni dassāmīti avocaṃ . Mayhaṃ pana kahāpaṇā bahū , na dve kahāpaṇasatāneva , yāva ahaṃ kahāpaṇe āharāmi , tāva tvaṃ sūriyaṃ olokento tiṭṭhā ’’ ti vatvā thokaṃ gantvā nivattetvā puna brāhmaṇaṃ āha ‘‘ ayya brāhmaṇa mā ito olokehi , sūriyameva olokento tiṭṭhā ’’ ti . Evañca pana vatvā ketakavanaṃ pavisitvā yathāruciṃ pakkanto . Brāhmaṇassapi sūriyaṃP2.16 olokentasseva nalāṭato ceva kacchehi ca sedā mucciṃsu . Atha naṃ rukkhadevatā āha – ‘‘ SaddahāsiV1.328 siṅgālassa , surāpītassa brāhmaṇa ; Sippikānaṃ sataṃ natthi , kuto kaṃsasatā duve ’’ ti .( jā .1.1.113); Evaṃ yathā kāḷasiṅgāle pasādo niratthako , evaṃ titthiyesupīti .

144. AniyyānikasāsaneM1.322 pasādassa niratthakabhāvaṃ dassetvā niyyānikasāsane tassa sātthakataṃ dassetuṃ tathāgato ca kho , bhikkhavetiādimāha . Tattha kāmupādānassa pariññaṃ paññapetīti arahattamaggena kāmupādānassa pahānapariññaṃ samatikkamaṃ paññapeti , itaresaṃ tiṇṇaṃ upādānānaṃ sotāpattimaggena pariññaṃ paññapeti .

Evarūpe kho , bhikkhave , dhammavinayeti , bhikkhave , evarūpe dhamme ca vinaye ca . Ubhayenapi niyyānikasāsanaṃ dasseti . Satthari pasādoti evarūpe sāsane yo satthari pasādo , so sammaggato akkhāyati , bhavadukkhanissaraṇāya saṃvattati . Tatrimāni vatthūni – bhagavā kira vediyakapabbate indasālaguhāyaṃ paṭivasati . Atheko ulūkasakuṇo bhagavati gāmaṃ piṇḍāya pavisante upaḍḍhamaggaṃ anugacchati , nikkhamante upaḍḍhamaggaṃ paccuggamanaṃ karoti . So ekadivasaṃ sammāsambuddhaṃ sāyanhasamaye bhikkhusaṅghaparivutaṃ nisinnaṃ pabbatā oruyha vanditvā pakkhe paṇāmetvā añjaliṃ paggayha sīsaṃ heṭṭhā katvā dasabalaṃ namassamāno aṭṭhāsi . Bhagavā taṃ oloketvā sitaṃ pātvākāsi . Ānandatthero ‘‘ ko nu kho , bhante , hetu ko paccayo sitassa pātukammāyā ’’ ti pucchi . ‘‘ Passānanda , imaṃ ulūkasakuṇaṃ , ayaṃ mayi ca bhikkhusaṅghe ca cittaṃ pasādetvā satasahassakappe devesu ca manussesu ca saṃsaritvā somanasso nāma paccekabuddho bhavissatī ’’ ti āha – Ulūkamaṇḍalakkhika , vediyake ciradīghavāsika ; Sukhitosi tvaṃ ayya kosiya , kāluṭṭhitaṃ passasi buddhavaraṃ . MayiV1.329P2.17 cittaṃ pasādetvā , bhikkhusaṅghe anuttare ; Kappānaṃ satasahassāni , duggateso na gacchati . Devalokā cavitvāna , kusalamūlena codito ; Bhavissati anantañāṇo , somanassoti vissutoti . Aññānipi cettha rājagahanagare sumanamālākāravatthu mahābherivādakavatthu morajikavatthu vīṇāvādakavatthu saṅkhadhamakavatthūti evamādīni vatthūniM1.323 vitthāretabbāni . Evaṃ niyyānikasāsane satthari pasādo sammaggato hoti .

Dhamme pasādoti niyyānikasāsanamhi dhamme pasādo sammaggato hoti . Saramatte nimittaṃ gahetvā suṇantānaṃ tiracchānagatānampi sampattidāyako hoti , paramatthe kiṃ pana vattabbaṃ . Ayamattho maṇḍūkadevaputtādīnaṃ vatthuvasena veditabbo .

Sīlesu paripūrakāritāti niyyānikasāsanamhi sīlesu paripūrakāritāpi sammaggatā hoti , saggamokkhasampattiṃ āvahati . Tattha chattamāṇavakavatthusāmaṇeravatthuādīni dīpetabbāni .

Sahadhammikesūti niyyānikasāsane sahadhammikesu piyamanāpatāpi sammaggatā hoti , mahāsampattiṃ āvahati . Ayamattho vimānapetavatthūhi dīpetabbo . Vuttañhetaṃ – ‘‘ Khīrodanamahamadāsiṃ , bhikkhuno piṇḍāya carantassa … pe … Phāṇitaṃ … pe … ucchukhaṇḍikaṃ … timbarusakaṃ … kakkārikaṃ … Eḷālukaṃ … vallipakkaṃ … phārusakaṃ … hatthapatākaṃ … SākamuṭṭhiṃV1.330 … pupphakamuṭṭhiṃ … mūlakaṃ … nimbamuṭṭhiṃ … Ambikañjikaṃ … doṇinimmajjaniṃ … kāyabandhanaṃ … Aṃsabaddhakaṃ … āyogapaṭṭaṃ … vidhūpanaṃ … tālavaṇṭaṃ … Morahatthaṃ … chattaṃ … upāhanaṃ … pūvaṃ modakaṃ … SakkhalikaṃP2.18 ahamadāsiṃ , bhikkhuno piṇḍāya carantassa … pe … Tassā me passa vimānaṃ , accharā kāmavaṇṇinīhamasmī ’’ ti ( vi . va .406).

Taṃ kissa hetūtiādi vuttanayānusāreneva yojetvā veditabbaṃ .

145. IdāniM1.324 yesaṃ upādānānaṃ titthiyā na sammā pariññaṃ paññapenti , tathāgato paññapeti , tesaṃ paccayaṃ dassetuṃ ime ca , bhikkhavetiādimāha .

Tattha kiṃnidānātiādīsu nidānādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni . Kāraṇañhi yasmā phalaṃ nideti handa , naṃ gaṇhathāti appeti viya , tasmā nidānan ti vuccati . Yasmā taṃ tato jāyati samudeti pabhavati , tasmā samudayo , jāti , pabhavoti vuccati . Ayaṃ panettha padattho – kiṃ nidānaṃ etesanti kiṃnidānā . Ko samudayo etesanti kiṃsamudayā . Kā jāti etesanti kiṃjātikā . Ko pabhavo etesanti kiṃpabhavā .

Yasmā pana tesaṃ taṇhā yathāvuttena atthena nidānañceva samudayo ca jāti ca pabhavo ca , tasmā ‘‘ taṇhānidānā ’’ tiādimāha . Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo .

Yasmā pana bhagavā na kevalaṃ upādānasseva paccayaṃ jānāti , upādānassa paccayabhūtāya taṇhāyapi , taṇhādipaccayānaṃ vedanādīnampi paccayaṃ jānātiyeva , tasmā taṇhā cāyaṃ , bhikkhavetiādimāha .

YatoV1.331 ca khoti yasmiṃ kāle . Avijjā pahīnā hotīti vaṭṭamūlikā avijjā anuppādanirodhena pahīnā hoti . Vijjā uppannāti arahattamaggavijjā uppannā . So avijjāvirāgā vijjuppādāti . So bhikkhu avijjāya ca pahīnattā vijjāya ca uppannattā . Neva kāmupādānaṃ upādiyatīti neva kāmupādānaṃ gaṇhāti na upeti , na sesāni upādānāni .

Anupādiyaṃ na paritassatīti evaṃ kiñci upādānaṃ aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati . Aparitassan ti aparitassanto taṇhaṃ anuppādento . Paccattaṃyeva parinibbāyatīti sayameva kilesaparinibbānena parinibbāyati .

Evamassa āsavakkhayaṃ dassetvā idāni khīṇāsavassa bhikkhuno paccavekkhaṇaṃ dassento khīṇā jātītiādimāha . Taṃ vuttatthamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .