3. Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
163. Evaṃ
V1.367 me sutan ti mahādukkhakkhandhasuttaṃ .Tattha vinayapariyāyena tayo janā sambahulāti vuccanti , tato paraṃ saṅgho .
Suttantapariyāyena tayo tayo eva , tato uddhaṃ sambahulāti vuccanti .
Idha suttantapariyāyena sambahulāti veditabbā .
Piṇḍāya pāvisiṃsūti paviṭṭhā , te pana na tāva paviṭṭhā , pavisissāmāti nikkhantattā pana pavisiṃsūti vuttā .
Yathā gāmaṃ gamissāmīti nikkhantapuriso taṃ gāmaṃ appattopi ‘‘ kuhiṃ itthannāmo ’’ ti vutte ‘‘ gāmaṃ gato ’’ ti vuccati , evaṃ .
Paribbājakānaṃ ārāmoti jetavanato avidūre aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo atthi , taṃ sandhāya evamāhaṃsu .
Samaṇo , āvusoti , āvuso , tumhākaṃ satthā samaṇo gotamo .
Kāmānaṃ pariññan ti kāmānaṃ pahānaṃ samatikkamaṃ paññapeti .
Rūpavedanāsupi eseva nayo .
Tattha titthiyā sakasamayaṃ jānantā kāmānaṃ pariññaṃ paññapeyyuṃ paṭhamajjhānaṃ vadamānā , rūpānaṃ pariññaṃ paññapeyyuṃ arūpabhavaṃ vadamānā , vedanānaṃ pariññaṃ paññapeyyuṃ asaññabhavaṃ vadamānā .
Te pana ‘‘ idaṃ nāma paṭhamajjhānaṃ ayaṃ rūpabhavo ayaṃ arūpabhavo ’’ tipi na jānanti .
Te paññapetuṃ asakkontāpi kevalaṃ ‘‘ paññapema paññapemā ’’ ti vadanti .
Tathāgato kāmānaṃ pariññaṃ anāgāmimaggena paññapeti , rūpavedanānaṃ arahattamaggena
P2.55 .Rūpavedanāsupi eseva nayo .
Rūpavedanāsupi eseva nayo .
Te evaṃ mahante visese vijjamānepi idha no , āvuso , ko vivesotiādimāhaṃsu .
Tattha idhāti imasmiṃ paññāpane .
Dhammadesanāya vā dhammadesanan ti yadidaṃ samaṇassa vā gotamassa dhammadesanāya saddhiṃ amhākaṃ dhammadesanaṃ , amhākaṃ vā dhammadesanāya saddhiṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanaṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vuccetha , taṃ kinnāmāti vadanti .
Dutiyapadepi eseva nayo
M1.360 .
Iti vemajjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya sāsanena saddhiṃ attano laddhivacanamattena samadhuraṃ ṭhapayiṃsu .Neva abhinandiṃsūti evametanti na sampaṭicchiṃsu .
Nappaṭikkosiṃsūti nayidaṃ evanti nappaṭisedhesuṃ .
Kasmā ?
Te kira titthiyā nāma andhasadisā , jānitvā vā ajānitvā vā katheyyunti
V1.368 nābhinandiṃsu , pariññanti vacanena īsakaṃ sāsanagandho atthīti nappaṭikkosiṃsu .
Janapadavāsino vā te sakasamayaparasamayesu na suṭṭhu kusalātipi ubhayaṃ nākaṃsu . 165. Na ceva sampāyissantīti sampādetvā kathetuṃ na sakkhissanti .
Uttariñca vighātan ti asampāyanato uttarimpi dukkhaṃ āpajjissanti .
Sampādetvā kathetuṃ asakkontānaṃ nāma hi dukkhaṃ uppajjati .
Yathā taṃ , bhikkhave , avisayasmin ti ettha yathāti kāraṇavacanaṃ , tan ti nipātamattaṃ .
Yasmā avisaye pañho pucchito hotīti attho .
Sadevaketi saha devehi sadevake .
Samārakā dīsupi eseva nayo .
Evaṃ tīṇi ṭhānāni loke pakkhipitvā dve pajāyāti pañcahipi sattalokameva pariyādiyitvā etasmiṃ sadevakādibhede loke taṃ devaṃ vā manussaṃ vā na passāmīti dīpeti .
Ito vā pana sutvāti ito vā pana mama sāsanato sutvā atathāgatopi atathāgatasāvakopi ārādheyya paritoseyya .
Aññathā ārādhanaṃ nāma natthīti dasseti .
166. Idāni attano tesaṃ pañhānaṃ veyyākaraṇena cittārādhanaṃ dassento ko ca , bhikkhavetiādimāha .
Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā .
Bandhanaṭṭhena guṇā .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , ahatānaṃ vatthānaṃ dviguṇaṃ saṅghāṭin ’’ ti ( mahāva .348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho .
‘‘ Accenti
P2.56 kālā tarayanti rattiyo , vayoguṇā anupubbaṃ jahantī ’’ ti ( saṃ . ni .1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho .
‘‘ Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā ’’ ti ( ma . ni .3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho .
‘‘ Antaṃ antaguṇaṃ ( khu . pā .3 dvattiṃsākāre ; dī . ni .2.377) kayirā mālāguṇe bahū ’’ ti ( dha . pa .53) ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho .
Idhāpi eseva adhippeto , tena vuttaṃ ‘‘ bandhanaṭṭhena guṇā ’’ ti .Cakkhuviññeyyāti
M1.361 cakkhuviññāṇena passitabbā .
Etenupāyena sotaviññeyyā dīsupi attho veditabbo .
Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu mā vā , iṭṭhārammaṇabhūtāti attho .
Kantāti kamanīyā .
Manāpāti manavaḍḍhanakā .
Piyarūpāti piyajātikā .
Kāmūpasaṃhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasaṃhitā .
Rajanīyāti rajjaniyā , rāguppattikāraṇabhūtāti attho . 167. Yadi muddāyātiādīsu muddāti aṅgulipabbesu saññaṃ ṭhapetvā hatthamuddā .
Gaṇanāti acchiddagaṇanā .
Saṅkhānan ti piṇḍagaṇanā .
Yāya khettaṃ oloketvā idha ettakā vīhī bhavissanti
V1.369 , rukkhaṃ oloketvā idha ettakāni phalāni bhavissanti , ākāsaṃ oloketvā ime ākāse sakuṇā ettakā nāma bhavissantīti jānanti .
Kasīti kasikammaṃ .
Vaṇijjāti jaṅghavaṇijjathalavaṇijjādivaṇippatho .
Gorakkhan ti attano vā paresaṃ vā gāvo rakkhitvā pañcagorasavikkayena jīvanakammaṃ .
Issattho vuccati āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammaṃ .
Rājaporisan ti āvudhena rājakammaṃ katvā upaṭṭhānaṃ .
Sippaññataran ti gahitāvasesaṃ hatthiassasippādi .
Sītassa purakkhatoti lakkhaṃ viya sarassa sītassa purato , sītena bādhīyamānoti attho .
Uṇhepi eseva nayo .
Ḍaṃsā dīsu ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā .
Makasāti sabbamakkhikā , sarīsapāti ye keci saritvā gacchanti .
Rissamānoti ruppamāno , ghaṭṭiyamāno .
Mīyamānoti maramāno .Ayaṃ , bhikkhaveti , bhikkhave , ayaṃ muddādīhi jīvikakappanaṃ āgamma sītādipaccayo ābādho .
Kāmānaṃ ādīnavoti kāmesu upaddavo , upassaggoti attho .
Sandiṭṭhikoti paccakkho
P2.57 sāmaṃ passitabbo .
Dukkhakkhandhoti dukkharāsi .
Kāmahetūtiādīsu paccayaṭṭhena kāmā assa hetūti kāmahetu .
Mūlaṭṭhena kāmā nidānamassāti kāmanidāno .
Liṅgavipallāsena pana kāmanidānanti vutto .
Kāraṇaṭṭhena kāmā adhikaraṇaṃ assāti kāmādhikaraṇo .
Liṅgavipallāseneva pana kāmādhikaraṇanti vutto .
Kāmānameva hetūti idaṃ niyamavacanaṃ , kāmapaccayā uppajjatiyevāti attho .Uṭṭhahatoti
M1.362 ājīvasamuṭṭhāpakavīriyena uṭṭhahantassa .
Ghaṭatoti taṃ vīriyaṃ pubbenāparaṃ ghaṭentassa .
Vāyamatoti vāyāmaṃ parakkamaṃ payogaṃ karontassa .
Nābhinipphajjantīti na nipphajjanti , hatthaṃ nābhiruhanti .Socatīti citte uppannabalavasokena socati .
Kilamatīti kāye uppannadukkhena kilamati .
Paridevatīti vācāya paridevati .
Urattāḷin ti uraṃ tāḷetvā .
Kandatīti rodati .
Sammohaṃ āpajjatīti visaññī viya sammūḷho hoti .
Moghan ti tucchaṃ .
Aphaloti nipphalo .
Ayaṃ , bhikkhaveti , bhikkhave , ayaṃ muddādīhi jīvikakappanaṃ āgamma sītādipaccayo ābādho .
Kāmānaṃ ādīnavoti kāmesu upaddavo , upassaggoti attho .
Sandiṭṭhikoti paccakkho
P2.57 sāmaṃ passitabbo .
Dukkhakkhandhoti dukkharāsi .
Kāmahetūtiādīsu paccayaṭṭhena kāmā assa hetūti kāmahetu .
Mūlaṭṭhena kāmā nidānamassāti kāmanidāno .
Liṅgavipallāsena pana kāmanidānanti vutto .
Kāraṇaṭṭhena kāmā adhikaraṇaṃ assāti kāmādhikaraṇo .
Liṅgavipallāseneva pana kāmādhikaraṇanti vutto .
Kāmānameva hetūti idaṃ niyamavacanaṃ , kāmapaccayā uppajjatiyevāti attho .Uṭṭhahatoti
M1.362 ājīvasamuṭṭhāpakavīriyena uṭṭhahantassa .
Ghaṭatoti taṃ vīriyaṃ pubbenāparaṃ ghaṭentassa .
Vāyamatoti vāyāmaṃ parakkamaṃ payogaṃ karontassa .Ārakkhādhikaraṇan ti ārakkhakāraṇā .
Kintīti kena nu kho upāyena .
Socatīti citte uppannabalavasokena socati .
Kilamatīti kāye uppannadukkhena kilamati .
Paridevatīti vācāya paridevati .
Urattāḷin ti uraṃ tāḷetvā .
Kandatīti rodati .
Sammohaṃ āpajjatīti visaññī viya sammūḷho hoti .
Yampi meti yampi mayhaṃ kasikammādīni katvā uppāditaṃ dhanaṃ ahosi .
Tampi no natthīti tampi amhākaṃ idāni natthi .
Ayaṃ , bhikkhaveti , bhikkhave , ayaṃ muddādīhi jīvikakappanaṃ āgamma sītādipaccayo ābādho .
Kāmānaṃ ādīnavoti kāmesu upaddavo , upassaggoti attho .
Sandiṭṭhikoti paccakkho
P2.57 sāmaṃ passitabbo .
Dukkhakkhandhoti dukkharāsi .
Kāmahetūtiādīsu paccayaṭṭhena kāmā assa hetūti kāmahetu .
Mūlaṭṭhena kāmā nidānamassāti kāmanidāno .
Liṅgavipallāsena pana kāmanidānanti vutto .
Kāraṇaṭṭhena kāmā adhikaraṇaṃ assāti kāmādhikaraṇo .
Liṅgavipallāseneva pana kāmādhikaraṇanti vutto .
Kāmānameva hetūti idaṃ niyamavacanaṃ , kāmapaccayā uppajjatiyevāti attho . 168. Puna caparaṃ , bhikkhave , kāmahetūtiādināpi kāraṇaṃ dassetvāva ādīnavaṃ dīpeti .
Tattha
V1.370 kāmahetūti kāmapaccayā rājānopi rājūhi vivadanti .
Kāmanidānan ti bhāvanapuṃsakaṃ , kāme nidānaṃ katvā vivadantīti attho .
Kāmādhikaraṇan tipi bhāvanapuṃsakameva , kāme adhikaraṇaṃ katvā vivadantīti attho .
Kāmānameva hetūti gāmanigamanagarasenāpatipurohitaṭṭhānantarādīnaṃ kāmānameva hetu vivadantīti attho .Upakkamantīti paharanti .
Asicamman ti asiñceva kheṭakaphalakādīni ca .
Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuṃ gahetvā sarakalāpaṃ sannayhitvā .
Ubhatobyūḷan ti ubhato rāsibhūtaṃ .
Pakkhandantīti pavisanti .
Usūsūti kaṇḍesu .
Vijjotalantesūti viparivattantesu .
Te tatthāti te tasmiṃ saṅgāme .
Addāvalepanā
P2.58 upakāriyoti cettha manussā pākārapādaṃ assakhurasaṇṭhānena iṭṭhakāhi cinitvā upari sudhāya limpanti .
Evaṃ katā pākārapādā upakāriyoti vuccanti .
Tā tintena kalalena sittā addāvalepanā nāma honti .
Pakkhandantīti tāsaṃ heṭṭhā tikhiṇaayasūlādīhi vijjhīyamānāpi pākārassa picchilabhāvena ārohituṃ asakkontāpi upadhāvantiyeva .Chakaṇakāyāti kuthitagomayena .
Abhivaggenāti satadantena .
Taṃ aṭṭhadantākārena katvā ‘‘ nagaradvāraṃ bhinditvā
M1.363 pavisissāmā ’’ ti āgate uparidvāre ṭhitā tassa bandhanayottāni chinditvā tena abhivaggena omaddanti . 169. Sandhimpi chindantīti gharasandhimpi chindanti .
Nillopan ti gāme paharitvā mahāvilopaṃ karonti .
Ekāgārikan ti paṇṇāsamattāpi saṭṭhimattāpi parivāretvā jīvaggāhaṃ gahetvā āharāpenti .
Paripanthepi tiṭṭhantīti panthadūhanakammaṃ karonti .
Aḍḍhadaṇḍakehīti muggarehi pahārasādhanatthaṃ vā catuhatthadaṇḍaṃ dvedhā chetvā gahitadaṇḍakehi .
Bilaṅgathālikan ti kañjiyaukkhalikammakāraṇaṃ , taṃ karontā sīsakapālaṃ uppāṭetvā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti , tena matthaluṅgaṃ pakkuthitvā upari uttarati .
Saṅkhamuṇḍikan ti saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṃ , taṃ karontā uttaroṭṭhaubhatokaṇṇacūḷikagaḷavāṭaparicchedena cammaṃ chinditvā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ katvā daṇḍakena vallitvā uppāṭenti , saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati .
Tato sīsakaṭāhaṃ thūlasakkharāhi ghaṃsitvā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti .
Rāhumukhan ti rāhumukhakammakāraṇaṃ , taṃ karontā saṅkunā mukhaṃ vivaritvā antomukhe dīpaṃ jālenti
V1.371P2.59 .
Kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khaṇanti .
Lohitaṃ paggharitvā mukhaṃ pūreti .
Jotimālikan ti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhetvā ālimpanti .
Hatthapajjotikan ti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṃ viya jālenti .
Erakavattikan ti erakavattakammakāraṇaṃ , taṃ karontā gīvato paṭṭhāya cammabaddhe kantitvā gopphake ṭhapenti .
Atha naṃ yottehi bandhitvā kaḍḍhanti .
So attano cammabaddhe akkamitvā akkamitvā patati .
Cīrakavāsikan ti cīrakavāsikakammakāraṇaṃ , taṃ karontā tatheva cammabaddhe kantitvā kaṭiyaṃ ṭhapenti .
Kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapenti .
Uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cīrakanivāsananivatthaṃ viya hoti .
Eṇeyyakan ti eṇeyyakakammakāraṇaṃ .
Taṃ karontā ubhosu kapparesu ca jāṇūsu ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti .
So catūhi ayasūlehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahati .
Atha naṃ parivāretvā aggiṃ karonti .
‘‘ Eṇeyyako jotipariggaho yathā ’’ tiM1.364 āgataṭṭhānepi idameva vuttaṃ .
Taṃ kālena kālaṃ sūlāni apanetvā catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti .
Evarūpā kāraṇā nāma natthi .
Baḷisamaṃsikan ti ubhatomukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṃsanhārūni uppāṭenti .
Kahāpaṇikan ti sakalasarīraṃ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇamattaṃ kahāpaṇamattaṃ pātentā koṭṭenti .
Khārāpatacchikan ti sarīraṃ tattha tattha āvudhehi paharitvā kocchehi khāraṃ ghaṃsanti .
Cammasaṃsanhārūni paggharitvā savanti .
Aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati .
Palighaparivattikan ti ekena passena nipajjāpetvā kaṇṇacchidde ayasūlaṃ koṭṭetvā pathaviyā ekābaddhaṃ karonti .
Atha naṃ pāde gahetvā āvijjhanti .
Palālapīṭhakan ti cheko kāraṇiko chavicammaṃ acchinditvā nisadapotehi aṭṭhīni bhinditvā kesesu gahetvā ukkhipanti .
Maṃsarāsiyeva hoti , atha naṃ keseheva pariyonandhitvā gaṇhanti .
Palālavaṭṭiṃ viya katvā pana veṭhenti .
Sunakhehi pītiP2.60 katipayāni divasāni āhāraṃ adatvā chātakehi sunakhehi khādāpenti .
Te muhuttena aṭṭhisaṅkhalikameva karonti .Samparāyikoti samparāye dutiyattabhāve vipākoti attho .
170. Chandarāgavinayo chandarāgappahānan ti nibbānaṃ .
Nibbānañhi āgamma kāmesu chandarāgo vinīyati ceva pahīyati ca , tasmā nibbānaṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānanti ca vuttaṃ .
Sāmaṃ vā kāme parijānissantīti sayaṃ vā te kāme tīhi pariññāhi parijānissanti .
Tathattāyāti tathabhāvāya .
Yathāpaṭipannoti yāya paṭipadāya paṭipanno .
171. Khattiyakaññā
V1.372 vātiādi aparittena vipulena kusalena gahitapaṭisandhikaṃ vatthālaṅkārādīni labhanaṭṭhāne nibbattaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Pannarasavassuddesikāti pannarasavassavayā .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Vayapadesaṃ kasmā gaṇhāti ?
Vaṇṇasampattidassanatthaṃ .
Mātugāmassa hi duggatakule nibbattassāpi etasmiṃ kāle thokaṃ thokaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasīdati .
Purisānaṃ pana vīsativassakāle pañcavīsativassakāle pasannaṃ hoti .
Nātidīghātiādīhi chadosavirahitaṃ sarīrasampattiṃ dīpeti .
Vaṇṇanibhāti vaṇṇoyeva .Jiṇṇan ti
M1.365 jarājiṇṇaṃ .
Gopānasivaṅkan ti gopānasī viya vaṅkaṃ .
Bhoggan ti bhaggaṃ , imināpissa vaṅkabhāvameva dīpeti .
Daṇḍaparāyaṇan ti daṇḍapaṭisaraṇaṃ daṇḍadutiyaṃ .
Pavedhamānan ti kampamānaṃ .
Āturan ti jarāturaṃ .
Khaṇḍadantan ti jiṇṇabhāvena khaṇḍitadantaṃ .
Palitakesan ti paṇḍarakesaṃ .
Vilūnan ti luñcitvā gahitakesaṃ viya khallāṭaṃ .
Khalitasiran ti mahākhallāṭasīsaṃ .
Valinan ti sañjātavaliṃ .
Tilakāhatagattan ti setakāḷatilakehi vikiṇṇasarīraṃ .Ābādhikan ti byādhikaṃ .
Dukkhitan ti dukkhapattaṃ .
Bāḷhagilānan ti adhimattagilānaṃ .
Sivathikāya chaḍḍitan ti āmakasusāne pātitaṃ .
Sesamettha satipaṭṭhāne vuttameva .
Idhāpi nibbānaṃyeva chandarāgavinayo .
173. Neva tasmiṃ samaye attabyābādhāyāti tasmiṃ samaye attanopi dukkhatthāya na ceteti .
Abyābajjhaṃyevāti niddukkhameva
P2.61 . 174. Yaṃ , bhikkhave , vedanā aniccāti , bhikkhave , yasmā vedanā aniccā , tasmā ayaṃ aniccādiākārova vedanāya ādīnavoti attho , nissaraṇaṃ vuttappakāramevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .