Issues
Select Version
(MN)Mūlapaṇṇāsapāḷi
(MN)Mūlapaṇṇāsapāḷi

Dhammadāyādasuttavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

3. Dhammadāyādasuttavaṇṇanā

29. EvaṃV1.95 me sutan ti dhammadāyādasuttaṃ . Yasmā panassa aṭṭhuppattiko nikkhepo , tasmā taṃ dassetvā vassa apubbapadavaṇṇanaṃ karissāma . Katarāya ca panidaṃ aṭṭhuppattiyā nikkhittanti . Lābhasakkāre . Bhagavato kira mahālābhasakkāro uppajji . Yathā taṃ cattāro asaṅkhyeyye pūritadānapāramīsañcayassa . Sabbadisāsu yamakamahāmeghoP1.88 vuṭṭhahitvā mahoghaṃ viya sabbapāramiyo ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmāti sampiṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṃ nibbattayiṃsu . Tato tato annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā – ‘‘ kahaṃ buddho , kahaṃ bhagavā , kahaṃ devadevo , narāsabho , purisasīho ’’ ti bhagavantaṃ pariyesanti . Sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuramāhaccatiṭṭhanti ceva anubandhanti ca . Andhakavindabrāhmaṇādayo viya . Sabbaṃ khandhake tesu tesu suttesu ca āgatanayeneva veditabbaṃ . Yathā ca bhagavato , evaṃ bhikkhusaṅghassāpi . Vuttampi cetaṃ – ‘‘ tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ , bhikkhusaṅghopi kho sakkato hoti … pe … parikkhārānan ’’ ti ( udā .14). Tathā – ‘‘ yāvatāM1.92 kho , cunda , etarahi saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno , nāhaṃ , cunda , aññaṃ ekasaṅghampi samanupassāmi , evaṃ lābhaggayasaggapattaṃ , yathariva , cunda , bhikkhusaṅgho ’’ ti ( dī . ni .3.176). Svāyaṃ bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca uppanno lābhasakkāro ekato hutvā dvinnaṃ mahānadīnaṃ udakamiva appameyyo ahosi . Kamena bhikkhū paccayagarukā paccayabāhulikā ahesuṃ . Pacchābhattampi telamadhuphāṇitādīsu āhaṭesu gaṇḍiṃyeva paharitvā ‘‘ amhākaṃ ācariyassa detha , upajjhāyassa dethā ’’ ti uccāsaddamahāsaddaṃ karonti . Sā ca nesaṃ pavatti bhagavatopiV1.96 pākaṭā ahosi . Tato bhagavā ananucchavikanti dhammasaṃvegaṃ uppādetvā cintesi – ‘‘ Paccayā akappiyāti na sakkā sikkhāpadaṃ paññapetuṃ . Paccayapaṭibaddhā hi kulaputtānaṃ samaṇadhammavutti . Handāhaṃ dhammadāyādapaṭipadaṃ desemi . Sā sikkhākāmānaṃ kulaputtānaṃ sikkhāpadapaññatti viya bhavissati nagaradvāre ṭhapitasabbakāyikaādāso viya ca , yathā hi nagaradvāre ṭhapite sabbakāyike ādāse cattāro vaṇṇā attano chāyaṃ disvā vajjaṃ pahāya niddosā honti , evameva sikkhākāmā kulaputtā payogamaṇḍanena attānaṃ maṇḍetukāmā imaṃ sabbakāyikādāsūpamaṃP1.89 desanaṃ āvajjitvā āmisadāyādapaṭipadaṃ vajjetvā dhammadāyādapaṭipadaṃ pūrentā khippameva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissantī ’’ ti . Imissā aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ abhāsi .
Tattha dhammadāyādā me , bhikkhave , bhavatha , mā āmisadāyādāti dhammassa me dāyādā , bhikkhave , bhavatha , mā āmisassa . Yo mayhaṃ dhammo , tassa paṭiggāhakā bhavatha , yañca kho mayhaṃ āmisaṃ , tassa mā paṭiggāhakā bhavathāti vuttaṃ hoti . Tattha dhammopi duvidho – nippariyāyadhammo , pariyāyadhammoti . Āmisampi duvidhaṃ – nippariyāyāmisaṃ , pariyāyāmisanti . Kathaṃ ? Maggaphalanibbānabhedo hi navavidhopi lokuttaradhammo nippariyāyadhammo nibbattitadhammo , na yena kenaci pariyāyena kāraṇena vā lesena vā dhammo . Yaṃ panidaṃ vivaṭṭūpanissitaṃ kusalaṃ , seyyathidaṃ , idhekaccoM1.93 vivaṭṭaṃ patthento dānaṃ deti , sīlaṃ samādiyati , uposathakammaṃ karoti , gandhamālādīhi vatthupūjaṃ karoti , dhammaṃ suṇāti deseti jhānasamāpattiyo nibbatteti , evaṃ karonto anupubbena nippariyāyadhammaṃ amataṃ nibbānaṃ paṭilabhati , ayaṃ pariyāyadhammo . Tathā cīvarādayo cattāro paccayā nippariyāyāmisameva , na aññena pariyāyena kāraṇena vā lesena vā āmisaṃ . Yaṃ panidaṃ vaṭṭagāmikusalaṃ , seyyathidaṃ , idhekacco vaṭṭaṃ patthento sampattibhavaṃ icchamāno dānaṃ deti … pe … samāpattiyo nibbatteti , evaṃ karonto anupubbena devamanussasampattiṃ paṭilabhati , idaṃ pariyāyāmisaṃ nāma . Tattha nippariyāyadhammopi bhagavatoyeva santako . Bhagavatā hi kathitattā bhikkhūV1.97 maggaphalanibbānāni adhigacchanti . Vuttampi cetaṃ ‘‘ so hi brāhmaṇa bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā , asañjātassa maggassa sañjanetā , anakkhātassa maggassa akkhātā , maggaññū maggavidū maggakovido . Maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā ’’ ti ( ma . ni .3.79) ca – ‘‘ so hāvuso , bhagavā jānaṃ jānāti , passaṃ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato ’’ ti ( ma . ni .1.203) ca . Pariyāyadhammopi bhagavatoyeva santako . BhagavatāP1.90 hi kathitattā evaṃ jānanti ‘‘ vivaṭṭaṃ patthetvā dānaṃ dento … pe … samāpattiyo nibbattento anukkamena amataṃ nibbānaṃ paṭilabhatī ’’ ti . Nippariyāyāmisampi ca bhagavatoyeva santakaṃ . Bhagavatā hi anuññātattāyeva bhikkhūhi jīvakavatthuṃ ādiṃ katvā paṇītacīvaraṃ laddhaṃ . Yathāha ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , gahapaticīvaraṃ . Yo icchati , paṃsukūliko hotu , yo icchati , gahapaticīvaraṃ sādiyatu . Itarītarenapāhaṃ , bhikkhave , santuṭṭhiṃyeva vaṇṇemī ’’ ti ( mahāva .337). Pubbe ca bhikkhū paṇītapiṇḍapātaṃ nālatthuṃ . Sapadānapiṇḍiyālopabhojanā evāhesuṃ . Tehi rājagahe viharantena bhagavatā – ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃM1.94 uposathikaṃ pāṭipadikan ’’ ti ( cūḷava .325) evaṃ anuññātattāyeva paṇītabhojanaṃ laddhaṃ . Tathā senāsanaṃ . Pubbe hi akatapabbhārarukkhamūlādisenāsanāyeva bhikkhū ahesuṃ . Te ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , pañca leṇānī ’’ ti ( cūḷava .294) evaṃ bhagavatā anuññātattāyeva vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhāti imāni senāsanāni labhiṃsu . Pubbe ca muttaharītakeneva bhesajjaṃ akaṃsu . Te bhagavatāyeva – ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , pañca bhesajjāni , seyyathidaṃ , sappi , navanītaṃ , telaṃ , madhu , phāṇitan ’’ ti ( mahāva .260) evamādinā nayena anuññātattā nānābhesajjāni labhiṃsu . Pariyāyāmisampi bhagavatoyeva santakaṃ . Bhagavatā hi kathitattā yeva jānanti – ‘‘ sampattibhavaṃ patthento dānaṃ datvā sīlaṃ … pe … samāpattiyo nibbattetvā anukkamena pariyāyāmisaṃ dibbasampattiṃ manussasampattiṃ paṭilabhatī ’’ ti . Tadeva , yasmā nippariyāyadhammopi pariyāyadhammopiV1.98 nippariyāyāmisampi pariyāyāmisampi bhagavatoyeva santakaṃ , tasmā tattha attano sāmibhāvaṃ dassento āha – ‘‘ dhammadāyādā me , bhikkhave , bhavatha mā āmisadāyādā ’’ ti . Yo mayhaṃ santako duvidhopi dhammo , tassa dāyādā bhavatha . Yañca kho etaṃ mayhameva santakaṃ āmisaṃ , tassaP1.91 dāyādā mā bhavatha . Dhammakoṭṭhāsasseva sāmino bhavatha , mā āmisakoṭṭhāsassa . Yo hi jinasāsane pabbajitvā paccayaparamo viharati catūsu taṇhuppādesu sandissamāno nikkhittadhuro dhammānudhammappaṭipattiyaṃ , ayaṃ āmisadāyādo nāma . Tādisā mā bhavatha . Yo pana anuññātapaccayesu appicchatādīni nissāya paṭisaṅkhā sevamāno paṭipattiparamo viharati catūsu ariyavaṃsesu sandissamāno , ayaṃ dhammadāyādo nāma . Tādisā bhavathāti vuttaṃ hoti .
Idāni yesaṃ tattha etadahosi , bhavissati vā anāgatamaddhānaṃ ‘‘ kiṃ nu kho bhagavā sāvakānaṃ alābhatthiko evamāhā ’’ ti , tesaṃ atipaṇītalābhatthiko ahaṃ evaṃ vadāmīti dassetumāha atthi me tumhesu … pe … no āmisadāyādāti . TassāyamatthoM1.95 – atthi me tumhesu anukampā anuddayā hitesitā , kena nu kho kāraṇena kena upāyena sāvakā dhammadāyādā assu dhammakoṭṭhāsasāmino , no āmisadāyādāti . Ayaṃ pana adhippāyo , passati kira bhagavā āmisagarukānaṃ āmise upakkhalitānaṃ atītakāle tāva kapilassa bhikkhuno ,‘‘ saṅghāṭipi ādittā hotī ’’ tiādinā ( pārā .230; saṃ . ni .2.218) nayena āgatapāpabhikkhubhikkhunīsikkhamānādīnañca anekasatānaṃ apāyaparipūraṇattaṃ attano sāsane pabbajitānañca devadattādīnaṃ . Dhammagarukānaṃ pana sāriputtamoggallānamahākassapādīnaṃ abhiññāpaṭisambhidādiguṇappaṭilābhaṃ . Tasmā tesaṃ apāyā parimuttiṃ sabbaguṇasampattiñca icchanto āha – ‘‘ atthi me tumhesu anukampā kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ , no āmisadāyādā ’’ ti . Paccayagaruko ca catuparisantare kūṭakahāpaṇo viya nibbutaṅgāro viya ca nittejo nippabho hoti . Tato vivattitacitto dhammagarukoV1.99 tejavā sīhova abhibhuyyacārī , tasmāpi evamāha – ‘‘ atthi me … pe … no āmisadāyādā ’’ ti .
Evaṃ ‘‘ dhammadāyādā me , bhikkhave , bhavatha , mā āmisadāyādā ’’ ti idaṃ anukampāya paṇītataraṃ lābhaṃ icchantena vuttaṃ , no alābhatthikenāti sāvetvā idāni imassa ovādassa akaraṇe ādīnavaṃ dassento āha ‘‘ tumhe ca me , bhikkhave … pe … no dhammadāyādā ’’ ti . Tattha tumhepi tenaP1.92 ādiyā bhaveyyāthāti tumhepi tena āmisadāyādabhāvena no dhammadāyādabhāvena ādiyā bhaveyyātha . Apadisitabbā visuṃ kātabbā vavatthapetabbā , viññūhi gārayhā bhaveyyāthāti vuttaṃ hoti . Kinti ? Āmisadāyādā satthusāvakā viharanti , no dhammadāyādāti .
Ahampi tena ādiyo bhaveyyan ti ahampi tena tumhākaṃ āmisadāyādabhāvena no dhammadāyādabhāvena gārayho bhaveyyaṃ . Kinti ? Āmisa … pe … dāyādāti . Idaṃ bhagavā tesaṃ atīva mudukaraṇatthamāha . Ayañhi ettha adhippāyo – sace , bhikkhave , tumhe āmisalolā carissatha , tattha viññū maṃ garahissanti ‘‘ kathañhi nāma sabbaññū samāno attano sāvakeM1.96 dhammadāyāde no āmisadāyāde kātuṃ na sakkotī ’’ ti . Seyyathāpi nāma anākappasampanne bhikkhū disvā ācariyupajjhāye garahanti ‘‘ kassime saddhivihārikā , kassantevāsikā ’’ ti ; seyyathā vā pana kulakumārake vā kulakumārikāyo vā dussīle pāpadhamme disvā mātāpitaro garahanti ‘‘ kassime puttā , kassa dhītaro ’’ ti ; evameva maṃ viññū garahissanti ‘‘ kathañhi nāma sabbaññū samāno attano sāvake dhammadāyāde no āmisadāyāde kātuṃ na sakkotī ’’ ti .
Evaṃ imassa ovādassa akaraṇe ādīnavaṃ dassetvā karaṇe ānisaṃsaṃ dassento tumhe ca metiādimāha . Tattha ahampi tena na ādiyo bhaveyyan ti seyyathāpi nāma vattaparipūrake daharabhikkhū uddesaparipucchāsampanne vassasatikatthere viya ākappasampanne disvā , kassa saddhivihārikā , kassantevāsikāti , asukassāti ,‘‘ patirūpaṃ therassa , paṭibalo vata ovadituṃ anusāsitun ’’ ti ācariyupajjhāyā na ādiyā na gārayhā bhavanti , evameva ahampi tena tumhākaṃ dhammadāyādabhāvena no āmisadāyādabhāvena kassa sāvakā nālakapaṭipadaṃV1.100 tuvaṭṭakapaṭipadaṃ candūpamapaṭipadaṃ rathavinītapaṭipadaṃ mahāgosiṅgasālapaṭipadaṃ mahāsuññatapaṭipadaṃ paṭipannā catupaccayasantosabhāvanārāmaariyavaṃsesu sakkhibhūtā paccayagedhato vivattamānasā abbhā muttacandasamā viharantīti ; ‘‘ samaṇassaP1.93 gotamassā ’’ ti vutte ‘‘ sabbaññū vata bhagavā , asakkhi vata sāvake āmisadāyādapaṭipadaṃ chaḍḍāpetvā dhammadāyādapaṭipattipūrake kātun ’’ ti viññūnaṃ na ādiyo na gārayho bhaveyyanti . Evamimasmiṃ pade adhippāyaṃ ñatvā sesaṃ kaṇhapakkhe vuttanayapaccanīkena veditabbaṃ .
Evaṃ imassa ovādassa karaṇe ānisaṃsaṃ dassetvā idāni taṃ ovādaṃ niyyātento āha – ‘‘ tasmā tiha me , bhikkhave … pe … no āmisadāyādā ’’ ti .
30. Evamimaṃ ovādaṃ niyyātetvā idāni tassā dhammadāyādapaṭipattiyā paripūrakāriṃ thometuṃ idhāhaṃ , bhikkhavetiādimāha . Bhagavato hi thomanaṃ sutvāpi hontiyeva tadatthāya paṭipajjitāro . TatthaM1.97 idhāti nipātapadametaṃ . Bhuttāvīti bhuttavā , katabhattakiccoti vuttaṃ hoti . Pavāritoti yāvadatthapavāraṇāya pavārito , yāvadatthaṃ bhuñjitvā paṭikkhittabhojano tittovāti vuttaṃ hoti . Catubbidhā hi pavāraṇā vassaṃvuṭṭhapavāraṇā paccayapavāraṇā anatirittapavāraṇā yāvadatthapavāraṇāti . Tattha ,‘‘ anujānāmi bhikkhave , vassaṃvuṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ tīhi ṭhānehi pavāretun ’’ ti ( mahāva .209) ayaṃ vassaṃvuṭṭhapavāraṇā . ‘‘ Icchāmahaṃ , bhante , saṅghaṃ catumāsaṃ bhesajjena pavāretun ’’ ti ( pāci .303) ca ‘‘ aññatra punapavāraṇāya aññatra niccapavāraṇāyā ’’ ti ( pāci .307) ca ayaṃ paccayapavāraṇā . ‘‘ Pavārito nāma asanaṃ paññāyati , bhojanaṃ paññāyati , hatthapāse ṭhito abhiharati , paṭikkhepo paññāyati , eso pavārito nāmā ’’ ti ( pāci .239) ayaṃ anatirittapavāraṇā . ‘‘ Paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresī ’’ ti ( dī . ni .1.297,358) ayaṃ yāvadatthapavāraṇā . Ayamidha adhippetā . Tena vuttaṃ ‘‘ pavāritoti yāvadatthapavāraṇāya pavārito ’’ ti . Paripuṇṇoti bhojanena paripuṇṇo . Pariyositoti pariyositabhojano , uttarapadalopo daṭṭhabboV1.101 . Yāvatakaṃ bhuñjitabbaṃ , tāvatakaṃ bhuttaṃ hoti , avasitā me bhojanakiriyāti attho . Suhitoti dhāto , jighacchādukkhābhāvena vā sukhitoti vuttaṃ hoti . Yāvadatthoti yāvatakoP1.94 me bhojanena attho , so sabbo pattoti . Ettha ca purimānaṃ tiṇṇaṃ pacchimāni sādhakāni . Yo hi pariyosito , so bhuttāvī hoti . Yo ca suhito , so yāvadatthapavāraṇāya pavārito . Yo yāvadattho , so paripuṇṇoti . Purimāni vā pacchimānaṃ . Yasmā hi bhuttāvī , tasmā pariyosito . Yasmā pavārito , tasmā suhito . Yasmā paripuṇṇo , tasmā yāvadatthoti . Sabbañcetaṃ parikappetvā vuttanti veditabbaṃ .
Siyāti ekaṃse ca vikappane ca . ‘‘ Pathavīdhātu siyā ajjhattikā , siyā bāhirā ’’ ti ( ma . ni .3.349) ekaṃse . ‘‘ Siyā aññatarassa bhikkhuno āpatti vītikkamo ’’ ti ( ma . ni .3.39) vikappane . Idha ubhayampi vaṭṭati . Atirekova atirekadhammo . Tathā chaḍḍanīya dhammo . Adhiko ca chaḍḍetabbo ca , na aññaṃ kiñci kātabbotiM1.98 attho .
Athāti tamhi kāle . Jighacchādubbalyaparetāti jighacchāya ca dubbalyena ca paretā phuṭṭhā anugatā ca aṭṭhapi dasapi divasāni . Tattha keci jighacchitāpi na dubbalā honti , sakkonti jighacchaṃ sahituṃ . Ime pana na tādisāti dassetuṃ ubhayamāha .
Tyāhan ti te ahaṃ .
Sace ākaṅkhathāti yadi icchatha . Appahariteti apparuḷhaharite , yasmiṃ ṭhāne piṇḍapātajjhottharaṇena vinassanadhammāni tiṇāni natthi , tasminti attho . Tena nittiṇañca mahātiṇagahanaṃ ca , yattha sakaṭenapi chaḍḍite piṇḍapāte tiṇāni na vinassanti , tañca ṭhānaṃ pariggahitaṃ hoti . Bhūtagāmasikkhāpadassa hi avikopanatthametaṃ vuttaṃ . Appāṇaketi nippāṇake piṇḍapātajjhottharaṇena maritabbapāṇakarahite vā mahāudakakkhandhe . Parittodake eva hi bhattapakkhepena āḷulite sukhumapāṇakā maranti , na mahātaḷākādīsūti . Pāṇakānurakkhaṇatthañhi etaṃ vuttaṃ . Opilāpessāmīti nimujjāpessāmi .
Tatrekassāti tesu dvīsu ekassa .
Yo imaṃ dhammadesanaṃ suṭṭhu sutavā punappunaṃ āvajjeti caV1.102 , taṃ sandhāyāha vuttaṃ kho panetan ti . Ayaṃ vutta -saddo kesohāraṇepi dissati ‘‘ kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.426). Ropitepi ‘‘ yathā sāradikaṃ bījaṃ , khette vuttaṃ virūhatī ’’ tiādīsuP1.95 ( jā .1.3.31). Kathitepi ‘‘ vuttamidaṃ bhagavatā , vuttamidaṃ arahatā ’’ tiādīsu . Idha pana kathite daṭṭhabbo . Kathitaṃ kho panetanti ayañhissa attho .
Āmisaññataran ti catunnaṃ paccayāmisānaṃ aññataraṃ , ekanti attho . Yadidan ti nipāto , sabbaliṅgavibhattivacanesu tādisova tattha tattha atthato pariṇāmetabbo . Idha panāssa yo esoti attho . Yo eso piṇḍapāto nāma . Idaṃ āmisaññataranti vuttaṃ hoti .
Yaṃnūnāhan ti sādhu vatāhaṃ . Evan ti yathā idāni imaṃ khaṇaṃ vītināmemi , evameva rattindivaṃ . Vītināmeyyan ti khepeyyaṃ ativattāpeyyaṃ .
So taṃ piṇḍapātan ti so taṃ sadevakena lokena sirasā sampaṭicchitabbarūpaṃ sugatātirittampi piṇḍapātaṃ abhuñjitvā dhammadāyādabhāvaṃ ākaṅkhamānoM1.99 ādittasīsūpamaṃ paccavekkhitvā teneva jighacchādubbalyena evaṃ taṃ rattindivaṃ vītināmeyya .
Atha dutiyassāti imasmiṃ pana vāre esa saṅkhepo , sace so bhikkhu , yaṃnūnāhaṃ … pe … vītināmeyyanti cintento evampi cinteyya , pabbajitena kho vāḷamigākule araññe bhesajjaṃ viya pañcakāmaguṇavāḷākule gāme piṇḍapātopi dukkhaṃ pariyesituṃ .
Ayaṃ pana piṇḍapāto iti pariyesanādīnavavimutto ca sugatātiritto cāti ubhato sujātakhattiyakumāro viya hoti , yehi ca pañcahi kāraṇehi piṇḍapāto na paribhuñjitabbo hoti . Seyyathidaṃ , puggalaṃ garahitvā na paribhuñjitabbo hoti ‘‘ alajjipuggalassa santako ’’ ti . Aparisuddhauppattitāya na paribhuñjitabbo hoti ‘‘ bhikkhuniparipācanaasantasambhāvanuppanno ’’ ti . Sāmikānukampāya na paribhuñjitabbo hoti ‘‘ piṇḍapātasāmiko bhikkhu jighacchito ’’ ti . So dhāto tasseva antevāsikādīsu anukampāya na paribhuñjitabbo hoti ‘‘ antevāsikā aññe vā tappaṭibaddhā jighacchitā ’’ ti , tepi dhātā suhitā , apica kho assaddhatāya na paribhuñjitabbo hoti ‘‘ piṇḍapātasāmiko bhikkhu assaddho ’’ ti . Tehi ca kāraṇehi ayaṃ vimutto . Bhagavā hi lajjīnaṃ aggo , parisuddhuppattiko piṇḍapāto , bhagavā ca dhāto suhito , paccāsīsakopi añño puggalo natthi , ye loke saddhā , bhagavā tesaṃ aggoti evaṃ cintetvāV1.103 ca so taṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā … pe … vītināmeyya .
EttāvatāP1.96 yopi abhuñjitvā samaṇadhammaṃ karoti , sopi bhuñjitabbakameva piṇḍapātaṃ na bhutto hoti . Yopi bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karoti , sopi bhuñjitabbakameva bhutto hoti . Natthi piṇḍapāte viseso . Puggale pana atthi viseso .
Tasmā taṃ dassento kiñcāpi sotiādimāha . Tattha kiñcāpīti anujānanappasaṃsanatthe nipāto . Kiṃ anujānāti ? Tassa bhikkhuno taṃ anavajjaparibhogaṃ . Kiṃ pasaṃsati ? Bhutvā samaṇadhammakaraṇaṃ . Idaṃ vuttaṃ hoti yadipi so bhikkhu evaṃ bhuñjitabbameva bhuñjitvā kātabbameva kareyya . Atha kho asuyeva me purimo bhikkhūti yo purimo bhikkhu tampi piṇḍapātaṃ paṭikkhipitvā samaṇadhammaṃ karoti , soyeva mama dvīsu sūresu sūrataro viya dvīsu paṇḍitesu paṇḍitataro viya ca pujjataroM1.100 ca pāsaṃsataro ca , dutiyabhikkhuto atirekena pūjanīyo ca pasaṃsanīyo cāti vuttaṃ hoti .
Idāni tamatthaṃ kāraṇena sādhento taṃ kissa hetūtiādimāha . Tassattho , tattha siyā tumhākaṃ , kasmā so bhikkhu bhagavato pujjataro ca pāsaṃsataro cāti ?
Tañhi tassāti yasmā taṃ piṇḍapātapaṭikkhipanaṃ tassa bhikkhuno dīgharattaṃ appicchatāya … pe … vīriyārambhāya saṃvattissati . Kathaṃ ? Tassa hi sace aparena samayena paccayesu atricchatā vā pāpicchatā vā mahicchatā vā uppajjissati . Tato naṃ iminā piṇḍapātapaṭikkhepaṅkusena nivāressati ‘‘ are tvaṃ sugatātirittampi piṇḍapātaṃ paṭikkhipitvā īdisaṃ icchaṃ uppādesī ’’ ti evaṃ paccavekkhamāno . Esa nayo asantuṭṭhiyā asaṃlekhassa cuppannassa nivāraṇe . Evaṃ tāvassa appicchatāya santuṭṭhiyā saṃlekhāya saṃvattissati . Subharatāyāti ettha ayaṃ saṃvaṇṇanā – idhekacco attanopi upaṭṭhākānampi dubbharo hoti dupposo . Ekacco attanopi upaṭṭhākānampi subharo hoti suposo . Kathaṃ ? Yo hi ambilādīni laddhā anambilādīni pariyesati , aññassa ghare laddhaṃ aññassa ghare chaḍḍento sabbaṃ gāmaṃ vicaritvā rittapattova vihāraṃ pavisitvā nipajjati , ayaṃ attano dubbharo . Yo pana sālimaṃsodanādīnaṃ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṃ anattamanabhāvameva ca dasseti , tesaṃ vā sammukhāva taṃ piṇḍapātaṃ ‘‘ kiṃ tumhehi dinnan ’’ ti apasādentoP1.97 sāmaṇeragahaṭṭhādīnampi detiV1.104 , ayaṃ upaṭṭhākānaṃ dubbharo . Etaṃ disvā manussā dūrato parivajjanti dubbharo bhikkhu na sakkā positunti . Yo pana yaṃkiñci lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā laddhā tuṭṭhacittova bhuñjitvā vihāraṃ gantvā attano kammaṃ karoti , ayaṃ attano subharo . Yo ca paresampi appaṃ vā bahuṃ vā lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā dānaṃ ahīḷetvā attamano vippasannamukho hutvā tesaṃ sammukhāva paribhuñjitvā yāti , ayaṃ upaṭṭhākānaṃ subharo . Etaṃ disvā manussā ativiya vissatthā honti – ‘‘ amhākaṃ bhadanto subharo thokenapi tussati , mayameva naṃ posissāmā ’’ ti paṭiññaṃ katvā posenti . Tattha sace aparena samayena assa attano vā upaṭṭhākānaṃ vā dubbharatānayena cittaṃ uppajjissati . Tato naṃ iminā piṇḍapātapaṭikkhepaṅkusena nivāressati – ‘‘ are tvaṃ sugatātirittampi piṇḍapātaṃ paṭikkhipitvā īdisaṃM1.101 cittaṃ uppādesī ’’ ti evaṃ paccavekkhamāno , evamassa subharatāya saṃvattissati . Sace panassa kosajjaṃ uppajjissati , tampi etenevaṅkusena nivāressati – ‘‘ are tvaṃ nāma tadā sugatātirittampi piṇḍapātaṃ paṭikkhipitvā tathā jighacchādubbalyaparetopi samaṇadhammaṃ katvā ajja kosajjamanuyuñjasī ’’ ti evaṃ paccavekkhamāno , evamassa vīriyārambhāya saṃvattissati . Evamassa idaṃ piṇḍapātapaṭikkhipanaṃ dīgharattaṃ appicchatāya … pe … vīriyārambhāya saṃvattissati . Evamassime pañca guṇā paripūrā dasa kathāvatthūni paripūressanti . Kathaṃ ? Atra hi pāḷiyaṃyeva appicchatāsantuṭṭhitāvīriyārambhavasena tīṇi āgatāni , sesāni sallekhena saṅgahitāni . Idañhi sabbakathāvatthūnaṃ nāmameva , yadidaṃ sallekho . Yathāha – ‘‘ yā ca kho ayaṃ , ānanda , kathā abhisallekhikā cetovinīvaraṇasappāyā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati . Seyyathidaṃ , appicchakathā ’’ ti ( ma . ni .3.189,192) vitthāro . Evaṃ ime pañca guṇā paripūrā dasa kathāvatthūni paripūressanti . Dasa kathāvatthūni paripūrāni tisso sikkhā paripūressanti . Kathaṃ ? Etesu hi appicchakathā santosakathā asaṃsaggakathā sīlakathāti imā catasso kathā adhisīlasikkhāsaṅgahitāyevaP1.98 . Pavivekakathā vīriyārambhakathā samādhikathāti imā tisso adhicittasikkhasaṅgahitāV1.105 . Paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathāti imā tisso adhipaññāsikkhāsaṅgahitāti . Evaṃ dasa kathāvatthūni paripūrāni tisso sikkhā paripūressanti . Tisso sikkhā paripūrā pañca asekkhadhammakkhandhe paripūressanti . Kathaṃ ? Paripūrā hi adhisīlasikkhā asekkho sīlakkhandhoyeva hoti , adhicittasikkhā asekkho samādhikkhandho , adhipaññāsikkhā asekkhā paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhā evāti evaṃ tisso sikkhā paripūrā pañca asekkhadhammakkhandhe paripūressanti . Pañca dhammakkhandhā paripūrā amataṃ nibbānaṃ paripūressanti . Seyyathāpi uparipabbate pāvussako mahāmegho abhivuṭṭhoM1.102 pabbatakandarasarasākhā paripūreti . Tā paripūrā kusobbhe , kusobbhā mahāsobbhe , mahāsobbhā kunnadiyo , kunnadiyo mahānadiyo , mahānadiyo mahāsamuddasāgaraṃ paripūrenti ; evameva tassa bhikkhuno ime pañca guṇā paripūrā dasa kathāvatthuni ādiṃ katvā yāva amataṃ nibbānaṃ paripūressanti . Evamayaṃ bhikkhu dhammadāyādapaṭipadaṃ paṭipanno paramadhammadāyādaṃ labhatīti etamatthaṃ sampassamāno bhagavā ‘‘ taṃ kissa hetu tañhi tassa , bhikkhave , bhikkhuno ’’ tiādimāha .
Evaṃ tassa bhikkhuno pujjatarapāsaṃsatarabhāvaṃ kāraṇena sādhetvā idāni te bhikkhū tathattāya sanniyojento tasmā tiha me bhikkhavetiādimāha . Kiṃ vuttaṃ hoti , yasmā yo taṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ kareyya , so imehi pañcahi mūlaguṇehi paribāhiro . Yo pana abhuñjitvā kareyya , so imesaṃ bhāgī hoti – ‘‘ tasmā tiha me , bhikkhave … pe … no āmisadāyādā ’’ ti .
Idamavoca bhagavāti idaṃ nidānapariyosānato pabhuti yāva no āmisadāyādāti suttappadesaṃ bhagavā avoca .
Idaṃ vatvāna sugatoti idañca suttappadesaṃ vatvāva sobhanāya paṭipadāya gatattā sugatoti saṅkhaṃ pattoyeva bhagavā . Uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisī paññattavarabuddhāsanato uṭṭhahitvā vihāraṃ attano mahāgandhakuṭiṃ pāvisi asambhinnāya eva parisāya . KasmāP1.99 dhammathomanatthaṃ . BuddhāV1.106 kira apariniṭṭhitāya desanāya vihāraṃ pavisantā dvīhi kāraṇehi pavisanti puggalathomanatthaṃ vā dhammathomanatthaṃ vā . Puggalathomanatthaṃ pavisanto evaṃ cintesi – ‘‘ imaṃ mayā saṃkhittena uddesaṃ uddiṭṭhaṃ , vitthārena avibhattaṃ , dhammapaṭiggāhakā bhikkhū uggahetvā ānandaṃ vā kaccānaṃ vā upasaṅkamitvā pucchissanti , te mayhaṃ ñāṇena saṃsandetvā kathessanti , tato dhammapaṭiggāhakā puna maṃ pucchissanti , tesaṃ ahaṃ sukathitaṃ , bhikkhave , ānandena sukathitaṃ kaccānena , maṃ cepi tumhe etamatthaṃ puccheyyātha , ahampi naṃ evameva byākareyyanti evaṃ te puggale thomessāmi , tato tesu gāravaṃ janetvā bhikkhū upasaṅkamissanti , tepi bhikkhū atthe ca dhamme caM1.103 niyojessanti , te tehi niyojitā tisso sikkhā paripūrentā dukkhassantaṃ karissantī ’’ ti . Dhammathomanatthaṃ pavisanto evaṃ cintesi , yathā idheva cintesi – ‘‘ mayi vihāraṃ paviṭṭhe tameva āmisadāyādaṃ garahanto dhammadāyādañca thomento imissaṃyeva parisati nisinno sāriputto dhammaṃ desessati , evaṃ dvinnampi amhākaṃ ekajjhāsayāya matiyā desitā ayaṃ desanā aggā ca garukā ca bhavissati pāsāṇacchattasadisā . Caturoghanittharaṇaṭṭhena titthe ṭhapitā nāvā viya maggagamanaṭṭhena catuyuttaājaññaratho viya ca bhavissati . Yathā ca ‘ evaṃ karontassa ayaṃ daṇḍo ’ ti parisati āṇaṃ ṭhapetvā uṭṭhāyāsanā pāsādaṃ āruḷhe rājini tattheva nisinno senāpati taṃ raññā ṭhapitaṃ āṇaṃ pavatteti ; evampi mayā ṭhapitaṃ desanaṃ imissaṃyeva parisati nisinno sāriputto thometvā desessati , evaṃ dvinnampi amhākaṃ matiyā desitā ayaṃ desanā balavatarā majjhanhikasūriyo viya pajjalissatī ’’ ti . Evamidha dhammathomanatthaṃ uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi . Īdisesu ca ṭhānesu bhagavā nisinnāsaneyeva antarahito cittagatiyā vihāraṃ pavisatīti veditabbo . Yadi hi kāyagatiyā gaccheyya , sabbā parisā bhagavantaṃ parivāretvā gaccheyya , sā ekavāraṃ bhinnā puna dussannipātā bhaveyyāti bhagavā cittagatiyā eva pāvisi .
31. EvaṃP1.100 paviṭṭhe pana bhagavati bhagavato adhippāyānurūpaṃ taṃ dhammaṃ thometukāmo tatra khoV1.107 āyasmā sāriputto … pe … etadavoca . Tattha āyasmāti piyavacanametaṃ . Sāriputtoti tassa therassa nāmaṃ , tañca kho mātito , na pitito . Rūpasāriyā hi brāhmaṇiyā so putto , tasmā sāriputtoti vuccati . Acirapakkantassāti pakkantassa sato nacirena .
Āvuso , bhikkhaveti ettha pana buddhā bhagavanto sāvake ālapantā bhikkhaveti ālapanti . Sāvakā pana buddhehi sadisā mā homāti āvusoti paṭhamaṃ vatvā pacchā bhikkhaveti bhaṇanti . Buddhehi ca ālapito bhikkhusaṅgho bhadanteti paṭivacanaṃ deti , sāvakehi āvusoti .
KittāvatāM1.104 nu kho , āvusoti ettha kittāvatāti paricchedavacanaṃ , kittakenāti vuttaṃ hoti . Nu kāro pucchāyaṃ . Kho kāro nipātamattaṃ . Satthu pavivittassa viharatoti , tīhi vivekehi kāyacittaupadhivivekehi satthuno viharantassa . Vivekaṃ nānusikkhantīti tiṇṇaṃ vivekānaṃ aññatarampi nānusikkhanti , āmisadāyādāva hontīti imamatthaṃ āyasmā sāriputto bhikkhū pucchi . Esa nayo sukkapakkhepi .
Evaṃ vutte tamatthaṃ sotukāmā bhikkhū dūratopi khotiādimāhaṃsu . Tattha dūratopīti tiroraṭṭhatopi tirojanapadatopi anekayojanagaṇanatopīti vuttaṃ hoti . Santiketi samīpe . Aññātun ti jānituṃ bujjhituṃ .
Āyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātūti āyasmatoyeva sāriputtassa bhāgo hotu , āyasmā pana sāriputto attano bhāgaṃ katvā vibhajatūti vuttaṃ hoti . Āyasmato hi bhāgo yadidaṃ atthakkhānaṃ , amhākaṃ pana savanaṃ bhāgoti ayamettha adhippāyo , evaṃ saddalakkhaṇena sameti . Keci pana bhaṇanti ‘‘ paṭibhātūti dissatū ’’ ti . Apare ‘‘ upaṭṭhātū ’’ ti .
Dhāressantīti uggahessanti pariyāpuṇissanti .
Tato nesaṃ kathetukāmo thero tena hītiādimāha . Tattha tenāti kāraṇavacanaṃ . Hi kāro nipāto . Yasmā sotukāmāttha , yasmā ca mayhaṃ bhāraṃ āropayittha , tasmā suṇāthāti vuttaṃ hoti .
Tepi bhikkhū therassa vacanaṃ sampaṭicchiṃsu , tenāha ‘‘ evamāvusoti … pe … paccassosun ’’ ti .
Atha nesaṃ , āmisadāyādaṃ garahantena bhagavatā ‘‘ tumhepi tena ādiyā bhaveyyāthā ’’ ti ekenevākārenaP1.101 vuttamatthaṃ tīhi ākārehi dassento āyasmā sāriputto etadavoca –
‘‘ idhāvusoV1.108 , satthu pavivittassa viharato … pe … ettāvatā kho , āvuso , satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī ’’ ti . Ettāvatā yañca bhagavā āmisadāyādapaṭipadaṃ garahanto ‘‘ tumhepi tena ādiyā bhaveyyāthā ’’ ti āha , yañca attanā pucchaṃ pucchi ‘‘ kittāvatā nu kho … pe … nānusikkhantī ’’ ti , tassa vitthārato attho suvibhatto hoti . So ca kho bhagavato ādiyabhāvaṃ anāmasitvāva . Bhagavatoyeva hi yuttaṃ sāvake anuggaṇhantassa ‘‘ ahampiM1.105 tena ādiyo bhavissāmī ’’ ti vattuṃ , na sāvakānaṃ . Esa nayo sukkapakkhepi , ayaṃ tāvettha anusandhikkamayojanā .
Ayaṃ panatthavaṇṇanā idhāti imasmiṃ sāsane , satthu pavivittassāti satthuno tīhi vivekehi accantapavivittassa . Vivekaṃ nānusikkhantīti kāyavivekaṃ nānusikkhanti , na paripūrentīti vuttaṃ hoti . Yadi pana tividhaṃ vivekaṃ sandhāya vadeyya , pucchāya aviseso siyā . Byākaraṇapakkho hi ayaṃ . Tasmā iminā padena kāyavivekaṃ ,‘‘ yesañca dhammānan ’’ tiādinā cittavivekaṃ ,‘‘ bāhulikā ’’ tiādinā upadhivivekañca dassetīti evamettha saṅkhepato attho veditabbo . Yesañca dhammānan ti lobhādayo sandhāyāha , ye parato ‘‘ tatrāvuso lobho ca pāpako ’’ tiādinā nayena vakkhati . Nappajahantīti na pariccajanti , cittavivekaṃ na paripūrentīti vuttaṃ hoti . Bāhulikāti cīvarādibāhullāya paṭipannā . Sāsanaṃ sithilaṃ gaṇhantīti sāthalikā . Okkamane pubbaṅgamāti ettha okkamanaṃ vuccanti avagamanaṭṭhena pañca nīvaraṇāni , tena pañcanīvaraṇapubbaṅgamāti vuttaṃ hoti . Paviveketi upadhiviveke nibbāne . Nikkhittadhurāti oropitadhurā , tadadhigamāya ārambhampi akurumānāti , ettāvatā upadhivivekaṃ na paripūrentīti vuttaṃ hoti .
Ettāvatā aniyameneva vatvā idāni desanaṃ niyamento ‘‘ tatrāvuso ’’ tiādimāha . Kasmā ? Sāvakā ‘‘ tīhi ṭhānehī ’’ ti evañhi aniyametvāva vuccamāne ‘‘ kampi maññe bhaṇatiV1.109 , na amhe ’’ ti udāsināpi honti . ‘‘ Therā navā majjhimā ’’ ti evaṃ pana niyametvā vuccamāne amhe bhaṇatīti ādaraṃ karontiP1.102 . Yathā raññā ‘‘ amaccehi nagaravīthiyo sodhetabbā ’’ ti vuttepi ‘‘ kena nu kho sodhetabbā ’’ ti maññamānā na sodhenti , attano attano gharadvāraṃ sodhetabbanti pana bheriyā nikkhantāya sabbe muhuttena sodhenti ca alaṅkaronti ca , evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ . Tattha tatrāti tesu sāvakesu . Therāti dasavasse upādāya vuccanti . Tīhi ṭhānehīti tīhi kāraṇehi . Ayañhi ṭhānasaddo issariyaṭṭhitikhaṇakāraṇesu dissati . ‘‘ Kiṃ panāyasmā devānamindo kammaṃ katvāM1.106 imaṃ ṭhānaṃ patto ’’ tiādīsu hi issariye dissati . ‘‘ Ṭhānakusalo hoti akkhaṇavedhī ’’ tiādīsu ṭhitiyaṃ . ‘‘ Ṭhānasovetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.87) khaṇe . ‘‘ Ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato ’’ tiādīsu ( vibha .809; ma . ni .1.148) kāraṇe . Idha pana kāraṇeyeva . Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttibhāvena , tasmā ṭhānanti vuccati .
Iminā paṭhamena ṭhānena therā bhikkhū gārayhāti ettha gārayhāti garahitabbā . Therā nāma samānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni na upenti , gāmantasenāsanaṃ na muñcanti , saṅgaṇikārāmataṃ vaḍḍhentā viharanti , kāyavivekampi na paripūrenti , navamajjhimakāle kīdisā ahesunti evaṃ ninditabbā honti , imaṃ nindaṃ āvuso labhantīti dasseti .
Dutiyena ṭhānenāti etthāpi ime nāma āvuso therāpi samānā yesaṃ dhammānaṃ satthā pahānamāha , te lobhādidhamme na jahanti , accharāsaṅghātamattampi ekamantaṃ nisīditvā cittekaggataṃ na labhanti , navamajjhimakāle kīdisā ahesunti evaṃ ninditabbā honti , imaṃ nindaṃ āvuso labhantīti dassetīti evaṃ yojanā kātabbā .
Tatiyena ṭhānenāti etthāpi ime nāmāvuso , therāpi samānā itarītarena na yāpenti , cīvarapattasenāsanapūtikāyamaṇḍanānuyogamanuyuttā viharanti upadhivivekaṃ apūrayamānā , navamajjhimakāle kīdisā ahesunti evaṃ ninditabbā honti , imaṃ nindaṃ , āvuso , labhantīti dassetīti evaṃ yojanā veditabbā .
Esa nayo majjhimanavavāresu . Ayaṃ pana viseso . Majjhimāti pañcavasse upādāya yāva nava vassā vuccanti . NavātiV1.110 ūnapañcavassā vuccanti . Yathā ca tattha navamajjhimakāle kīdisā ahesunti vuttaṃ , evamidhaP1.103 navakāle kīdisā ahesuṃ , therakāle kīdisā bhavissanti , majjhimatherakāle kīdisā bhavissantīti vatvā yojetabbaṃ .
32. Imasmiñca kaṇhapakkhe vuttapaccanīkanayena sukkapakkhe attho veditabbo . Ayaṃ panettha saṅkhepo .
Ime vata therāpi samānā yojanaparamparāya araññavanapatthāni pantāni senāsanāni sevanti , gāmantasenāsanaṃ upagantuṃ yuttakālepi na upagacchanti , evaṃ jiṇṇasarīrāpi āraddhavīriyāM1.107 paccayadāyakānaṃ pasādaṃ janenti , navamajjhimakāle kīdisā ahesunti iminā paṭhamena ṭhānena therā pāsaṃsā bhavanti , pasaṃsaṃ labhanti .
Lobhādayo pahāya cittavivekaṃ pūrenti , ayampi mahāthero saddhivihārikaantevāsikaparivārito hutvā nisīdituṃ yuttakālepi īdisepi vaye vattamāne bhattakiccaṃ katvā paviṭṭho sāyaṃ nikkhamati , sāyaṃ paviṭṭho pāto nikkhamati , kasiṇaparikammaṃ karoti , samāpattiyo nibbatteti , maggaphalāni adhigacchati , sabbathāpi cittavivekaṃ pūretīti iminā dutiyena ṭhānena therā bhikkhū pāsaṃsā bhavanti , pasaṃsaṃ labhanti .
Yasmiṃ kāle therassa paṭṭadukūlakoseyyādīni sukhasamphassāni lahucīvarādīni yuttāni , tasmimpi nāma kāle ayaṃ mahāthero paṃsukūlāni dhāreti , asithilaṃ sāsanaṃ gahetvā vigatanīvaraṇo phalasamāpattiṃ appetvā upadhivivekaṃ paripūrayamāno viharati , navamajjhimakāle kīdiso ahosīti iminā tatiyena ṭhānena therā pāsaṃsā bhavanti , pasaṃsaṃ labhantīti .
Esa nayo majjhimanavavāresu .
33. Tatrāvusoti ko anusandhi , evaṃ navahākārehi āmisadāyādapaṭipadaṃ garahanto , navahi dhammadāyādapaṭipadaṃ thomento , aṭṭhārasahākārehi desanaṃ niṭṭhāpetvā , ye te ‘‘ yesañca dhammānaṃ satthā pahānamāha , te ca dhamme na pajahantī ’’ ti evaṃ pahātabbadhammā vuttā . Te sarūpato ‘‘ ime te ’’ ti dassetumidaṃ ‘‘ tatrāvuso , lobho cā ’’ tiādimāha , ayaṃ anusandhi . Apica heṭṭhā pariyāyeneva dhammo kathito . Āmisaṃ pana pariyāyenapi nippariyāyenapi kathitaṃ . Idāni nippariyāyadhammaṃ lokuttaramaggaṃ kathetumidamāha . Ayaṃ pettha anusandhi . TatthaV1.111 tatrāti atītadesanānidassanaṃ ,‘‘ satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī ’’ tiādinā nayena vuttadesanāyanti vuttaṃ hoti . Lobho ca pāpako , doso ca pāpakoti ime dve dhammā pāpakā lāmakā , ime pahātabbātiP1.104 dasseti . Tattha lubbhanalakkhaṇo lobho . Dussanalakkhaṇo doso . Tesu lobho āmisadāyādassa paccayānaṃ lābhe hoti , doso alābhe . LobhenaM1.108 aladdhaṃ pattheti , dosena alabhanto vighātavā hoti . Lobho ca deyyadhamme hoti , doso adāyake vā amanuññadāyake vā . Lobhena navataṇhāmūlake dhamme paripūreti , dosena pañca macchariyāni .
Idāni tesaṃ pahānūpāyaṃ dassento lobhassa ca pahānāyātiādimāha . Tassattho , tassa pana pāpakassa lobhassa ca dosassa ca pahānāya . Atthi majjhimā paṭipadāti maggaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ . Maggo hi lobho eko anto , doso eko antoti ete dve ante na upeti , na upagacchati , vimutto etehi antehi , tasmā ‘‘ majjhimā paṭipadā ’’ ti vuccati . Etesaṃ majjhe bhavattā ‘‘ majjhimā , paṭipajjitabbato ca paṭipadāti . Tathā kāmasukhallikānuyogo eko anto , attakilamathānuyogo eko anto , sassataṃ eko anto , ucchedo eko antoti purimanayeneva vitthāretabbaṃ . Cakkhukaraṇītiādīhi pana tameva paṭipadaṃ thometi . Sā hi saccānaṃ dassanāya saṃvattati dassanapariṇāyakaṭṭhenāti cakkhukaraṇī . Saccānaṃ ñāṇāya saṃvattati viditakaraṇaṭṭhenāti ñāṇakaraṇī . Rāgādīnañca vūpasamanato upasamāya saṃvattati . Catunnampi saccānaṃ abhiññeyyabhāvadassanato abhiññāya saṃvattati . Sambodhoti maggo , tassatthāya saṃvattanato sambodhāya saṃvattati . Maggoyeva hi maggatthāya saṃvattati maggena kātabbakiccakaraṇato . Nibbānaṃ nāma appaccayaṃ tassa pana sacchikiriyāya paccakkhakammāya saṃvattanato nibbānāya saṃvattatīti vuccati . Ayamettha sāro . Ito aññathā vaṇṇanā papañcā .
Idāni taṃ majjhimaṃ paṭipadaṃ sarūpato dassetukāmo ‘‘ katamā ca sā ’’ ti pucchitvā ‘‘ ayamevā ’’ tiādinā nayena vissajjeti .
TatthaV1.112 ayamevāti avadhāraṇavacanaṃ , aññamaggappaṭisedhanatthaṃ , buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ sādhāraṇabhāvadassanatthañca . Vuttañcetaṃ ‘‘ esevaP1.105 maggo natthañño dassanassa visuddhiyā ’’ ti ( dha . pa .274). Svāyaṃ kilesānaṃ ārakattāpi ariyo . Aripahānāya saṃvattatītipi ariyena desitotipi ariyabhāvappaṭilābhāya saṃvattatītipi ariyo . Aṭṭhahi aṅgehi upetattāM1.109 aṭṭhaṅgiko , na ca aṅgavinimutto pañcaṅgikatūriyādīni viya . Kilese mārento gacchati , maggati vā nibbānaṃ , maggīyati vā nibbānatthikehi , gammati vā tehi paṭipajjīyatīti maggo . Seyyathidan ti nipāto , tassa katamo so iti ceti attho , katamāni vā tāni aṭṭhaṅgānīti . Ekamekañhi aṅgaṃ maggoyeva . Yathāha ‘‘ sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā ’’ ti ( dha . sa .1039). Porāṇāpi bhaṇanti – ‘‘ dassanamaggo sammādiṭṭhi , abhiniropanamaggo sammāsaṅkappo … pe … avikkhepamaggo sammāsamādhī ’’ ti . Sammādiṭṭhādīsu cetesu sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi . Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo . Sammā pariggahalakkhaṇā sammāvācā . Sammā samuṭṭhānalakkhaṇo sammākammanto . Sammā vodānalakkhaṇo sammāājīvo . Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo . Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati . Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi . Nibbacanampi nesaṃ sammā passatīti sammādiṭṭhīti eteneva nayena veditabbaṃ . Tattha sammādiṭṭhi uppajjamānā micchādiṭṭhiṃ tappaccanīyakilese ca avijjañca pajahati , nibbānañca ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca passati , te ca kho asammohato , no ārammaṇato , tasmā ‘‘ sammādiṭṭhī ’’ ti vuccati . Sammāsaṅkappo micchāsaṅkappaṃ tappaccanīyakilese ca pajahati , nibbānañca ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca sammā abhiniropeti , tasmā ‘‘ sammāsaṅkappo ’’ ti vuccati . Sammāvācā micchāvācaṃ tappaccanīyakilese ca pajahati , nibbānañca ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca sammā pariggaṇhāti , tasmā ‘‘ sammāvācā ’’ ti vuccati . SammākammantoV1.113 micchākammantaṃ tappaccanīyakilese ca pajahati , nibbānañca ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca sammāP1.106 samuṭṭhāpeti , tasmā ‘‘ sammākammanto ’’ ti vuccati . SammāājīvoM1.110 micchāājīvaṃ tappaccanīyakilese ca pajahati , nibbānañca ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca sammā vodāpeti , tasmā ‘‘ sammāājīvo ’’ ti vuccati . Sammāvāyāmo micchāvāyāmaṃ tappaccanīyakilese ca kosajjañca pajahati , nibbānañca ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca sammā paggaṇhāti , tasmā ‘‘ sammāvāyāmo ’’ ti vuccati . Sammāsati micchāsatiṃ tappaccanīyakilese ca pajahati , nibbānañca ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca sammā upaṭṭhāpeti , tasmā ‘‘ sammāsatī ’’ ti vuccati . Sammāsamādhi micchāsamādhiṃ tappaccanīyakilese ca uddhaccañca pajahati , nibbānañca ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca sammā samādhiyati , tasmā ‘‘ sammāsamādhī ’’ ti vuccati .
Idāni ayaṃ kho sā , āvusoti tameva paṭipadaṃ nigamento āha . Tassattho , yvāyaṃ cattāropi lokuttaramagge ekato katvā kathito ‘‘ aṭṭhaṅgiko maggo ’’, ayaṃ kho sā , āvuso … pe … nibbānāya saṃvattatīti .
Evaṃ pahātabbadhammesu lobhadose tappahānupāyañca dassetvā idāni aññepi pahātabbadhamme tesaṃ pahānupāyañca dassento tatrāvuso , kodho cātiādimāha . Tattha kujjhanalakkhaṇo kodho , caṇḍikkalakkhaṇo vā , āghātakaraṇaraso , dussanapaccupaṭṭhāno . Upanandhanalakkhaṇo upanāho , vera appaṭinissajjanaraso , kodhānupabandhabhāvapaccupaṭṭhāno . Vuttañcetaṃ – ‘‘ pubbakāle kodho , aparakāle upanāho ’’ tiādi ( vibha .891). Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho , tesaṃ vināsanaraso , tadavacchādanapaccupaṭṭhāno . YugaggāhalakkhaṇoV1.114 paḷāso , paraguṇehi attano guṇānaṃ samīkaraṇaraso , paresaṃ guṇappamāṇena upaṭṭhānapaccupaṭṭhāno . Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā , tassā akkhamanalakkhaṇā vā , tattha anabhiratirasā , tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā . Attano sampattinigūhanalakkhaṇaṃM1.111 maccheraṃ , attano sampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaasukhāyanarasaṃ , saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ . Katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā , tassa nigūhanarasā , tadāvaraṇapaccupaṭṭhānā . Attano avijjamānaguṇapakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ , tesaṃ samudāharaṇarasaṃ , sarīrākārehipi tesaṃ vibhūtakaraṇapaccupaṭṭhānaṃ . Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇoP1.107 thambho , appatissayavuttiraso , amaddavatāpaccupaṭṭhāno . Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho , vipaccanīkatāraso , agāravapaccupaṭṭhāno . Uṇṇatilakkhaṇo māno , ahaṃkāraraso , uddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno . Abbhuṇṇatilakkhaṇo atimāno , ativiya ahaṅkāraraso . Accuddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno . Mattabhāvalakkhaṇo mado , madaggāhaṇaraso , ummādapaccupaṭṭhāno . Pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggalakkhaṇo pamādo , vossaggānuppadānaraso , sativippavāsapaccupaṭṭhānoti evaṃ imesaṃ dhammānaṃ lakkhaṇādīni veditabbāni . Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana ‘‘ tattha katamo kodho ’’ tiādinā vibhaṅge ( vibha .891) vuttanayeneva veditabbo . Visesato cettha āmisadāyādo attanā alabhanto aññassa lābhino kujjhati , tassa sakiṃ uppanno kodho kodho yeva , tatuttari upanāho . So evaṃ kuddho upanayhanto ca santepi aññassa lābhino guṇe makkheti , ahampi tādisoti ca yugaggāhaṃ gaṇhāti , ayamassa makkho ca paḷāso ca , evaṃ makkhī paḷāsī tassa lābhasakkārādīsu kiṃ imassa imināti issati padussati , ayamassa issā . Sace panassa kāci sampatti hoti , tassā tena sādhāraṇabhāvaṃV1.115 na sahati , idamassa maccheraṃ . Lābhahetu kho pana attano santepi dose paṭicchādeti , ayamassa māyā . Asantepi guṇe pakāseti . Idamassa sāṭheyyaṃ . So evaṃ paṭipanno sace yathādhippāyaṃ lābhaṃ labhati , tena thaddho hoti amuducitto , nayidaṃ evaṃ kātabbanti ovadituṃ asakkuṇeyyo , ayamassa thambho . Sace pana naṃ koci kiñci vadati ‘‘ nayidaṃ evaṃ kātabban ’’ ti , tena sāraddhacitto hoti bhākuṭikamukho ‘‘ ko meM1.112 tvan ’’ ti pasayha bhāṇī , ayamassa sārambho . Tato thambhena ‘‘ ahameva seyyo ’’ ti attānaṃ maññanto mānī hoti . Sārambhena ‘‘ ke ime ’’ ti pare atimaññanto atimānī , ayamassa māno ca atimāno ca . So tehi mānātimānehi jātimadādianekarūpaṃ madaṃ janeti . Matto samāno kāmaguṇādibhedesu vatthūsu pamajjati , ayamassa mado ca pamādo cāti . Evaṃ āmisadāyādo aparimutto hoti imehi pāpakehi dhammehi aññehi ca evarūpehi . Evaṃ tāvettha pahātabbadhammā veditabbā .
PahānupāyoP1.108 pāṭhato ca atthato ca sabbattha nibbisesoyeva . Ñāṇaparicayapāṭavatthaṃ panettha ayaṃ bhedo ca kamo ca bhāvanānayo ca veditabbo . Tattha bhedo tāva , ayañhi majjhimā paṭipadā kadāci ariyo aṭṭhaṅgiko maggo hoti , kadāci sattaṅgiko . Ayañhi lokuttarapaṭhamajjhānavasena uppajjamāno aṭṭhaṅgiko maggo hoti , avasesajjhānavasena sattaṅgiko . Ukkaṭṭhaniddesato panidha aṭṭhaṅgikoti vutto . Ito parañhi maggaṅgaṃ natthi . Evaṃ tāvettha bhedo veditabbo . Yasmā pana sabbakusalānaṃ sammādiṭṭhi seṭṭhā , yathāha ‘‘ paññā hi seṭṭhā kusalā vadantī ’’ ti ( jā .2.17.81). Kusalavāre ca pubbaṅgamā , yathāha ‘‘ kathañca , bhikkhave , sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti , sammādiṭṭhiṃ sammādiṭṭhīti pajānāti , micchādiṭṭhiṃ micchādiṭṭhīti pajānātī ’’ ti ( ma . ni .3.136) vitthāro . Yathā cāha ‘‘ vijjā ca kho , bhikkhave , pubbaṅgamā kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā ’’ ti . Tappabhavābhinibbattāni sesaṅgāni , yathāha ‘‘ sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahoti … pe … sammāsatissa sammāsamādhi pahotī ’’ ti ( ma . ni .3.141). TasmāV1.116 iminā kamena etāni aṅgāni vuttānīti evamettha kamo veditabbo . Bhāvanānayoti koci samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāveti , koci vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ . Kathaṃ ? Idhekacco paṭhamaṃ upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā uppādeti , ayaṃ samatho ; so tañca taṃsampayutte ca dhamme aniccādīhi vipassati , ayaṃ vipassanā . Iti paṭhamaṃ samatho , pacchā vipassanā . Tena vuccati ‘‘ samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāvetī ’’ ti . Tassa samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāvayato maggo sañjāyati , so taṃ maggaṃ āsevatiM1.113 bhāveti bahulīkaroti , tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni pahīyanti , anusayā byantīhonti , evaṃ samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāveti . Idha panekacco vuttappakāraṃ samathaṃ anuppādetvāva pañcupādānakkhandhe aniccādīhi vipassati , ayaṃP1.109 vipassanā . Tassa vipassanāpāripūriyā tattha jātānaṃ dhammānaṃ vossaggārammaṇato uppajjati cittassa ekaggatā , ayaṃ samatho . Iti paṭhamaṃ vipassanā pacchā samatho . Tena vuccati ‘‘ vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāvetī ’’ ti . Tassa vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāvayato maggo sañjāyati , so taṃ maggaṃ āsevati … pe … bahulīkaroti , tassa taṃ maggaṃ āsevato … pe … anusayā byantīhonti ( a . ni .4.170; paṭi . ma .2.1), evaṃ vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāveti . Samathapubbaṅgamaṃ pana vipassanaṃ bhāvayatopi vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāvayatopi lokuttaramaggakkhaṇe samathavipassanā yuganaddhāva honti . Evamettha bhāvanānayo veditabboti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya Dhammadāyādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .