Ariyapariyesanātipi etasseva nāmaṃ .
7. Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā
288. Evaṃ
V2.96P2.194 me sutan ti cūḷahatthipadopamasuttaṃ .Tattha sabbasetena vaḷavābhirathenāti ,‘‘ setā sudaṃ assā yuttā honti setālaṅkārā .
Seto ratho setālaṅkāro setaparivāro , setā rasmiyo , setā patodalaṭṭhi , setaṃ chattaṃ , setaṃ uṇhīsaṃ , setāni vatthāni , setā upāhanā , setāya sudaṃ vālabījaniyā bījiyatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.4) evaṃ vuttena sakalasetena catūhi vaḷavāhi yuttarathena .
Ratho
M2.99 ca nāmeso duvidho hoti – yodharatho , alaṅkārarathoti .
Tattha yodharatho caturassasaṇṭhāno hoti nātimahā , dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā janānaṃ gahaṇasamattho .
Alaṅkāraratho mahā hoti , dīghato dīgho , puthulato puthulo .
Tattha chattaggāhako vālabījaniggāhako tālavaṇṭaggāhakoti evaṃ aṭṭha vā dasa vā sukhena ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā sakkonti , ayampi alaṅkārarathoyeva .
So sabbo sacakkapañjarakubbaro rajataparikkhitto ahosi .
Vaḷavā pakatiyā setavaṇṇāva .
Pasādhanampi tādisaṃ rajatamayaṃ ahosi .
Rasmiyopi rajatapanāḷi suparikkhittā .
Patodalaṭṭhipi rajataparikkhittā .
Brāhmaṇopi setavatthaṃ nivāsetvā setaṃyeva uttarāsaṅgamakāsi , setavilepanaṃ vilimpi , setamālaṃ pilandhi , dasasu aṅgulīsu aṅgulimuddikā , kaṇṇesu kuṇḍalānīti evamādialaṅkāropissa rajatamayova ahosi .
Parivārabrāhmaṇāpissa dasasahassamattā tatheva setavatthavilepanamālālaṅkārā ahesuṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbasetena vaḷavābhirathenā ’’ ti .
Sāvatthiyā niyyātīti so kira channaṃ channaṃ māsānaṃ ekavāraṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti .
Ito ettakehi divasehi nagaraṃ padakkhiṇaṃ karissatīti puretarameva ghosanā karīyati ;
taṃ sutvā ye nagarato na pakkantā , te na pakkamanti .
Ye pakkantā , tepi ,‘‘ puññavato sirisampattiṃ passissāmā ’’ ti āgacchanti .
Yaṃ divasaṃ brāhmaṇo nagaraṃ anuvicarati , tadā pātova nagaravīthiyo sammajjitvā vālikaṃ okiritvā lājapañcamehi pupphehiV2.97 abhippakiritvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvāP2.195 kadaliyo ca dhaje ca ussāpetvā sakalanagaraṃ dhūpitavāsitaṃ karonti .
Brāhmaṇo pātova sīsaṃ nhāyitvā purebhattaṃ bhuñjitvā vuttanayeneva setavatthādīhi attānaṃ alaṅkaritvā pāsādā oruyha rathaṃ abhiruhati .
Atha naṃ te brāhmaṇā sabbasetavatthavilepanamālālaṅkārā setacchattāni gahetvā parivārenti ;
tato mahājanassa sannipātanatthaṃ paṭhamaṃyeva taruṇadārakānaṃ phalāphalāni vikiritvā tadanantaraṃ māsakarūpāni ;
tadanantaraṃ kahāpaṇe vikiranti ;
mahājanā sannipatanti .
Ukkuṭṭhiyo ceva celukkhepā ca pavattanti .
Atha brāhmaṇo maṅgalikasovatthikādīsu maṅgalāni ceva suvatthiyoM2.100 ca karontesu mahāsampattiyā nagaraṃ anuvicarati .
Puññavantā manussā ekabhūmakādipāsāde āruyha sukapattasadisāni vātapānakavāṭāni vivaritvā olokenti .
Brāhmaṇopi attano yasasirisampattiyā nagaraṃ ajjhottharanto viya dakkhiṇadvārābhimukho hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ sāvatthiyā niyyātī ’’ ti .
Divā divassāti divasassa divā , majjhanhakāleti attho .Pilotikaṃ paribbājakan ti pilotikāti evaṃ itthiliṅgavohāravasena laddhanāmaṃ paribbājakaṃ .
So kira paribbājako daharo paṭhamavaye ṭhito suvaṇṇavaṇṇo buddhupaṭṭhāko , pātova tathāgatassa ceva mahātherānañca upaṭṭhānaṃ katvā tidaṇḍakuṇḍikādiparikkhāraṃ ādāya jetavanā nikkhamitvā nagarābhimukho pāyāsi .
Taṃ esa dūratova āgacchantaṃ addasa .
Etadavocāti anukkamena santikaṃ āgataṃ sañjānitvā etaṃ ,‘‘ handa kuto nu bhavaṃ vacchāyano āgacchatī ’’ ti gottaṃ kittento vacanaṃ avoca .
Paṇḍito maññeti bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati , udāhu noti ayamettha attho .
Ko cāhaṃ , bhoti , bho , samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānane ahaṃ ko nāma ?
Ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmīti kuto cāhaṃ samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi , kena kāraṇena jānissāmīti ?
Evaṃ sabbathāpi attano ajānanabhāvaṃ dīpeti
P2.196 .Sopi nūnassa tādisovāti yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyya , sopi nūna dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto tādiso buddhoyeva bhaveyya .
Sineruṃ vā himavantaṃ vā pathaviṃ vā ākāsaṃ vā pametukāmena tappamāṇova daṇḍo vā rajju vā
V2.98 laddhuṃ vaṭṭati .
Samaṇassa gotamassa paññaṃ jānantenapi tassa ñāṇasadisameva sabbaññutaññāṇaṃ laddhuṃ vaṭṭatīti dīpeti .
Ādaravasena panettha āmeḍitaṃ kataṃ .Uḷārāyāti uttarāya seṭṭhāya .
Ko cāhaṃ , bhoti , bho , ahaṃ samaṇassa gotamassa pasaṃsane ko nāma ?
Ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmīti kena kāraṇena pasaṃsissāmi ?
Pasatthapasatthoti sabbaguṇānaṃ uttaritarehi sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho , na tassa aññehi pasaṃsanakiccaṃ atthi .
Yathā hi campakapupphaṃ vā nīluppalaṃ vā padumaṃ vā lohitacandanaṃ vā attano vaṇṇagandhasiriyāva
M2.101 pāsādikañceva sugandhañca , na tassa āgantukehi vaṇṇagandhehi thomanakiccaṃ atthi .
Yathā ca maṇiratanaṃ vā candamaṇḍalaṃ vā attano ālokeneva obhāsati , na tassa aññena obhāsanakiccaṃ atthi .
Evaṃ samaṇo gotamo sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho thomito sabbalokassa seṭṭhataṃ pāpito , na tassa aññena pasaṃsanakiccaṃ atthi .
Pasatthehi vā pasatthotipi pasatthapasattho .
Ke pasatthā nāma ?
Rājā pasenadi kosalo kāsikosalavāsikehi pasattho , bimbisāro aṅgamagadhavāsīhi .
Vesālikā licchavī vajjiraṭṭhavāsīhi pasatthā .
Pāveyyakā mallā , kosinārakā mallā , aññepi te te khattiyā tehi tehi jānapadehi pasatthā .
Caṅkīādayo brāhmaṇā brāhmaṇagaṇehi , anāthapiṇḍikādayo upāsakā anekasatehi upāsakagaṇehi , visākhādayo upāsikā anekasatāhi upāsikāhi , sakuludāyiādayo paribbājakā anekehi paribbājakasatehi , uppalavaṇṇātheriādikā mahāsāvikā anekehi bhikkhunisatehi , sāriputtattherādayo mahāsāvakā anekasatehiP2.197 bhikkhūhi , sakkādayo devā anekasahassehi devehi , mahābrahmādayo brahmāno anekasahassehi brahmehi pasatthā .
Te sabbepi dasabalaṃ thomenti vaṇṇenti , pasaṃsantīti bhagavā ‘‘ pasatthapasattho ’’ ti vuccati .Atthavasan ti atthānisaṃsaṃ .
Athassa paribbājako attano pasādakāraṇaṃ ācikkhanto seyyathāpi , bho , kusalo nāgavanikotiādimāha .
Tattha nāgavanikoti nāgavanavāsiko anuggahitasippo puriso .
Parato pana uggahitasippo puriso nāgavanikoti āgato .
Cattāri padānīti cattāri ñāṇapadāni ñāṇavalañjāni , ñāṇena akkantaṭṭhānānīti attho .
289. Khattiyapaṇḍitetiādīsu
V2.99 paṇḍiteti paṇḍiccena samannāgate .
Nipuṇeti saṇhe sukhumabuddhino , sukhumaatthantarapaṭivijjhanasamatthe .
Kataparappavādeti viññātaparappavāde ceva parehi saddhiṃ katavādaparicaye ca .
Vālavedhirūpeti vālavedhidhanuggahasadise .
Te bhindantā maññe carantīti vālavedhiM2.102 viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho .Pañhaṃ abhisaṅkharontīti dupadampi tipadampi catuppadampi pañhaṃ karonti .
Vādaṃ āropessāmāti dosaṃ āropessāma .
Na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchantīti ;
kasmā na pucchanti ?
Bhagavā kira parisamajjhe dhammaṃ desento parisāya ajjhāsayaṃ oloketi , tato passati –
‘‘ ime khattiyapaṇḍitā guḷhaṃ rahassaṃ pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgatā ’’ ti .
So tehi apuṭṭhoyeva evarūpe pañhe pucchāya ettakā dosā , vissajjane ettakā , atthe pade akkhare ettakāti ime pañhe pucchanto evaṃ puccheyya , vissajjento evaṃ vissajjeyyāti , iti ovaṭṭikasāraṃ katvā ānīte pañhe dhammakathāya antare pakkhipitvā viddhaṃseti .
Khattiyapaṇḍitā ‘‘ seyyo vata no , ye mayaṃ ime pañhe na pucchimhā , sace hi mayaṃ puccheyyāma , appatiṭṭheva no katvā samaṇo gotamo khipeyyā ’’ ti attamanā bhavanti .
Apica buddhā nāma dhammaṃ desentā parisaṃ mettāya pharanti , mettāpharaṇena dasabale mahājanassa cittaṃ pasīdati , buddhā ca nāma rūpaggappattā honti dassanasampannā madhurassarā mudujivhā suphusitadantāvaraṇā
P2.198 amatena hadayaṃ siñcantā viya dhammaṃ kathenti .
Tatra nesaṃ mettāpharaṇena pasannacittānaṃ evaṃ hoti –
‘‘ evarūpaṃ advejjhakathaṃ amoghakathaṃ niyyānikakathaṃ kathentena bhagavatā saddhiṃ na sakkhissāma paccanīkaggāhaṃ gaṇhitun ’’ ti attano pasannabhāveneva na pucchanti .Aññadatthūti ekaṃsena .
Sāvakā sampajjantīti saraṇagamanavasena sāvakā honti .
Tadanuttaran ti taṃ anuttaraṃ .
Brahmacariyapariyosānan ti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ , tadatthāya hi te pabbajanti .
Manaṃ vata , bho , anassāmāti , bho , sace mayaṃ na upasaṅkameyyāma , iminā thokena anupasaṅkamanamattena apayirupāsanamatteneva naṭṭhā bhaveyyāma .
Upasaṅkamanamattakena panamhā na naṭṭhāti attho .
Dutiyapadaṃ purimasseva vevacanaṃ .
Assamaṇāva samānātiādīsu
V2.100 pāpānaṃ asamitattā assamaṇāva .
Abāhitattā ca pana abrāhmaṇāva .
Kilesārīnaṃ ahatattā anarahanto yeva samānāti attho . 290. Udānaṃ udānesīti udāhāraṃ udāhari .
Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti , vissanditvā gacchati , taṃ avasekoti vuccati , yañca
M2.103 jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti , ajjhottharitvā gacchati , taṃ oghoti vuccati .
Evameva yaṃ pītimayaṃ vacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti , adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati , taṃ udānan ti vuccati .
Evarūpaṃ pītimayaṃ vacanaṃ nicchāresīti attho .Hatthipadopamoti hatthipadaṃ upamā assa dhammassāti hatthipadopamo .
So na ettāvatā vitthārena paripūro hotīti dasseti .
Nāgavanikoti uggahitahatthisippo hatthivanacāriko .
Atha kasmā idha kusaloti na vuttoti ?
Parato ‘‘ yo hoti kusalo ’’ ti vibhāgadassanato .
Yo hi koci pavisati , yo pana kusalo hoti , so neva tāva niṭṭhaṃ gacchati .
Tasmā idha kusaloti avatvā parato vutto .
291. Vāmanikāti rassā āyāmatopi na dīghā mahākucchihatthiniyo .
Uccā ca nisevitan ti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṃ khandhappadese ghaṃsitaṭṭhānaṃ .
Uccā kāḷārikāti uccā ca yaṭṭhisadisapādā hutvā , kāḷārikā ca dantānaṃ kaḷāratāya .
Tāsaṃ kira eko danto unnato hoti , eko onato .
Ubhopi ca viraḷā honti , na āsannā .
Uccā
P2.199 ca dantehi ārañjitānīti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṃ khandhappadese pharasunā pahataṭṭhānaṃ viya dāṭṭhāhi chinnaṭṭhānaṃ .Uccā kaṇerukā nāmāti uccā ca yaṭṭhisadisadīghapādā hutvā , kaṇerukā ca dantānaṃ kaṇerutāya , tā kira makuḷadāṭhā honti .
Tasmā kaṇerukāti vuccanti .
So niṭṭhaṃ gacchatīti so nāgavaniko yassa vatāhaṃ nāgassa anupadaṃ āgato , ayameva so , na añño .
Yañhi ahaṃ paṭhamaṃ padaṃ disvā vāmanikānaṃ padaṃ idaṃ bhavissatīti niṭṭhaṃ na gato , yampi tato orabhāge disvā kāḷārikānaṃ bhavissati , kaṇerukānaṃ bhavissatīti niṭṭhaṃ na gato , sabbaṃ taṃ imasseva mahāhatthino padanti mahāhatthiṃ disvāva niṭṭhaṃ gacchati .
Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – nāgavanaṃ viya hi ādito paṭṭhāya yāva nīvaraṇappahānā dhammadesanā veditabbā .
Kusalo nāgavaniko viya yogāvacaro ;
mahānāgo viya
V2.101 sammāsambuddho ;
mahantaṃ hatthipadaṃ viya jhānābhiññā .
Nāgavanikassa tattha tattha hatthipadaṃ disvāpi vāmanikānaṃ padaṃ bhavissati , kāḷārikānaṃ kaṇerukānaṃ padaṃ bhavissatīti aniṭṭhaṅgatabhāvo viya yogino , imā jhānābhiññā nāma bāhirakaparibbājakānampiM2.104 santīti aniṭṭhaṅgatabhāvo .
Nāgavanikassa , tattha tattha mayā diṭṭhaṃ padaṃ imasseva mahāhatthino , na aññassāti mahāhatthiṃ disvā niṭṭhaṅgamanaṃ viya ariyasāvakassa arahattaṃ patvāva niṭṭhaṅgamanaṃ .
Idañca pana opammasaṃsandanaṃ matthake ṭhatvāpi kātuṃ vaṭṭati .
Imasmimpi ṭhāne vaṭṭatiyeva .
Anukkamāgataṃ pana pāḷipadaṃ gahetvā idheva kataṃ .
Tattha idhāti desāpadese nipāto .
Svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati .
Yathāha –
‘‘ idha tathāgato loke uppajjatī ’’ ti ( dī . ni .1.279).
Katthaci sāsanaṃ .
Yathāha –
‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo , idha dutiyo samaṇo ’’ ti ( a . ni .4.241).
Katthaci okāsaṃ .
Yathāha –
‘‘ Idheva tiṭṭhamānassa , devabhūtassa me sato ;
Punarāyu ca me laddho , evaṃ jānāhi mārisā ’’ ti .( dī . ni .2.369; dī . ni . aṭṭha .1.190);
KatthaciP2.200 padapūraṇamattameva .
Yathāha –
‘‘ idhāhaṃ , bhikkhave , bhuttāvī assaṃ pavārito ’’ ti ( ma . ni .1.30).
Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ brāhmaṇa imasmiṃ loke tathāgato uppajjati arahaṃ … pe … buddho bhagavā ’’ ti .
Tattha tathāgata saddo mūlapariyāye , arahantiādayo visuddhimagge vitthāritā .
Loke uppajjatīti ettha pana lokoti okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho .
Idha pana sattaloko adhippeto .
Sattaloke uppajjamānopi ca tathāgato na devaloke , na brahmaloke , manussalokeyeva uppajjati .
Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe , imasmiṃyeva cakkavāḷe .
Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu ,‘‘ puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo .
Tassāparena mahāsālo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmoV2.102 , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
UttarāyaM2.105 disāya usiraddhajo nāma pabbato , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe ’’ ti ( mahāva .259) evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate vitthārato aḍḍhateyyayojanasate parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati .
Na kevalañca tathāgatova , paccekabuddhā aggasāvakā asīti mahātherā buddhamātā buddhapitā cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā ettheva uppajjanti .
Tattha tathāgato sujātāya dinnamadhupāyasabhojanato paṭṭhāya yāva arahattamaggo , tāva uppajjati nāma .
Arahattaphale uppanno nāma .
Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo .
Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo .
Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo , tāva uppajjati nāma .
Arahattaphale uppanno nāma .
Idha sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāya uppajjatīti vuttaṃP2.201 , tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho .So imaṃ lokan ti so bhagavā imaṃ lokaṃ , idāni vattabbaṃ nidasseti .
Sadevakan ti saha devehi sadevakaṃ .
Evaṃ saha mārena samārakaṃ .
Saha brahmunā sabrahmakaṃ .
Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ .
Pajātattā pajā , taṃ pajaṃ .
Saha devamanussehi sadevamanussaṃ .
Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ .
Samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ .
Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ .
Sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthipaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca .
Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ .
Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ .
Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko , dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo .
Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito .
Samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko .
Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko .
Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko avasesasabbasattaloko vā .
Apicettha
M2.106 sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha .
Tato yesaṃ ahosi –
‘‘ māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī .
Kiṃ sopi etena sacchikato ’’ ti ?
Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto samārakan ti āha .
Yesaṃ pana ahosi –
‘‘ brahmā mahānubhāvoV2.103 , ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati , dvīhi … pe … dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati , anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti .
Kiṃ sopi sacchikato ’’ ti ?
Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakan ti āha .
Tato ye cintesuṃ –
‘‘ puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā , kiṃ tepi sacchikatā ’’ ti ?
Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajan ti āha .
Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasenaP2.202 sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussan ti āha .
Ayamettha bhāvānukkamo .
Porāṇā panāhu – sadevakan ti devatāhi saddhiṃ avasesalokaṃ .
Samārakan ti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ .
Sabrahmakan ti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ .
Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipetvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto ‘‘ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussan ’’ ti āha .
Evaṃ pañcahi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti .
Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti sayan ti sāmaṃ aparaneyyo hutvā .
Abhiññāti abhiññāya , adhikena ñāṇena ñatvāti attho .
Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā .
Etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti .
Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti .So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ … pe … pariyosānakalyāṇan ti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti .
Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti .
Ādimhipi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti .
Majjhepi … pariyosānepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti .
Tattha
M2.107 atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ , atthi sāsanassa .
Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma , tato dve majjhaṃ nāma , ante eko pariyosānaṃ nāma .
Ekānusandhikassa suttassa nidānamādi , idamavocāti pariyosānaṃ , ubhinnaṃ antarā majjhaṃ .
Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi , ante anusandhi pariyosānaṃ , majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva .
Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanāV2.104 ādi nāma .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ , sīlañca suvisuddhaṃ , diṭṭhi ca ujukā ’’ ti ( saṃ . ni .5.369).
‘‘ Atthi , bhikkhave , majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā ’’ ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma , phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma .
‘‘ Etadatthamidaṃ , brāhmaṇa , brahmacariyametaṃ sāraṃ , etaṃ pariyosānan ’’ ti ( ma . ni .1.324) hi ettha phalaṃ pariyosānanti vuttaṃ .
‘‘ NibbānogadhañhiP2.203 , āvuso visākha , brahmacariyaṃ vussati nibbānaparāyaṇaṃ nibbānapariyosānan ’’ ti ( ma . ni .1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ .
Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ .
Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇan ’’ ti .
Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –
‘‘ Ādimhi sīlaṃ dasseyya , majjhe maggaṃ vibhāvaye ;
Pariyosānamhi nibbānaṃ , esā kathikasaṇṭhitī ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.190);
Sātthaṃ sabyañjanan ti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanā nissitā desanā hoti , na so sātthaṃ deseti .
Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti .
Tasmā ‘‘ sātthaṃ desetī ’’ ti vuccati .
Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā , tassa damiḷakirāsavarādimilakkhūnaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti .
Bhagavā pana –
‘‘ SithilaṃM2.108 dhanitañca dīgharassaṃ , garukaṃ lahukañca niggahītaṃ ;
Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ , dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.190)–
EvaṃV2.105 vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti .
Tasmā ‘‘ sabyañjanaṃ dhammaṃ desetī ’’ ti vuccati .Kevalaparipuṇṇan ti ettha kevalan ti sakalādhivacanaṃ .
Paripuṇṇan ti anūnādhikavacanaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ sakalaparipuṇṇameva deseti , ekadesanāpi aparipuṇṇā natthī ’’ ti .
Parisuddhan ti nirupakkilesaṃ .
Yo hi idaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmīti deseti , tassa aparisuddhā desanā hoti .
Bhagavā pana lokāmisanirapekkho
P2.204 hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti .
Tasmā ‘‘ parisuddhaṃ dhammaṃ desetī ’’ ti vuccati .
Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha brahmacariyan ti sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ .
Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ … pe … parisuddhaṃ , evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Brahmacariyan ti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ .
Brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti .Taṃ dhamman ti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ .
Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti ?
Nihatamānattā ussannattā ca .
Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti .
Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti .
Hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti .
Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā nihatamānadappā honti .
Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ .
Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā , gahapatikāva bahukā , iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti .
Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ .
Paccājātoti patijāto .
Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā
M2.109 dhammassāmimhi tathāgate ‘‘ sammāsambuddho vata bhagavā ’’ ti saddhaṃ paṭilabhati .Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati .
Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti , tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva .
Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ
V2.106 vuttaṃ .
Āgamanapathotipi vaṭṭati .
Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso .
Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati naP2.205 sajjati na bajjhati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ abbhokāso pabbajjā ’’ ti .
Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato .
Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato .
Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato .Nayidaṃ sukaraṃ … pe … pabbajeyyan ti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ .
Ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ , saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ , idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ … pe … carituṃ .
Yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kāsāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti .
Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyan ti vuccati , tañca pabbajjāya natthi .
Tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā , taṃ anagāriyaṃ .
Pabbajeyyan ti paṭipajjeyyaṃ .
Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti , sahassato paṭṭhāya mahā .
Ābandhanaṭṭhena ñāti eva parivaṭṭo ñātiparivaṭṭo .
So vīsatiyā heṭṭhā appo hoti , vīsatiyā paṭṭhāya mahā .
292. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā , tañca , yattha cete saha jīvanti ekajīvikā sabhāgavuttino
M2.110 honti , taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno .
Samāpannoti sikkhaṃ paripūrento , sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho .
Pāṇātipātaṃ pahāyātiādīsu pāṇātipātādikathā heṭṭhā vitthāritā eva .
Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā .
Paṭivirato hotīti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova hoti .
Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cātiV2.107P2.206 attho .
Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vihiṃsanabhāvato satthanti veditabbaṃ .
Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalakaṃ vā gahetvā vicaranti , na taṃ parūpaghātatthāya .
Tasmā nihitadaṇḍo nihitasatthotveva saṅkhaṃ gacchati .
Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato .
Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno .
Sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte hitena anukampako .
Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho .
Viharatīti iriyati pāleti .Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī .
Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī .
Thenetīti theno .
Na thenena athenena .
Athenattāyeva sucibhūtena .
Attanāti attabhāvena , athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti .
Abrahmacariyan ti aseṭṭhacariyaṃ .
Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī .
Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī .
Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhaṃ gatā asaddhammā .
Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā .
Saccaṃ vadatīti saccavādī .
Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho , na antarantarā musā vadatīti attho .
Yo hi puriso kadāci musā vadati , kadāci saccaṃ , tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati
M2.111 .
Tasmā na so saccasandho , ayaṃ pana na tādiso , jīvitahetupi musāvādaṃ avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho .
Thetoti thiro , thirakathoti attho .
Eko hi puggalo haliddirāgo viya , thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya , assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti .
Eko pāsāṇalekhā viya indakhilo viya ca thirakatho hoti ;
asinā sīse chijjantepi dve kathā na katheti ;
ayaṃ vuccati thetoP2.207 .
Paccayikoti pattiyāyitabbako , saddhāyikoti attho .
Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti ,‘‘ idaṃ kena vuttaṃ , asukenā ’’ ti vutte ‘‘ mā tassa vacanaṃ saddahathā ’’ ti vattabbataṃ āpajjati .
Eko paccayiko hoti ,‘‘ idaṃ kena vuttaṃ , asukenā ’’ ti vutte ,‘‘ yadi tena vuttaṃ , idameva pamāṇaṃ , idāni upaparikkhitabbaṃ natthi , evameva idan ’’ ti vattabbataṃV2.108 āpajjati , ayaṃ vuccati paccayiko .
Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho .Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ ito sutvāti vuttānaṃ santike sutaṃ , tesaṃ bhedāya .
Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnampi mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yuttan ’’ tiādīni vatvā sandhānaṃ kattā .
Anuppadātāti sandhānānuppadātā , dve jane samagge disvā ,‘‘ tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikametan ’’ tiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho .
Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo .
Yattha samaggā natthi , tattha vasitumpi na icchatīti attho .
‘‘ Samaggarāmo ’’ tipi pāḷi , ayamevettha attho .
Samaggaratoti samaggesu rato , te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho .
Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī .
Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti , taṃ sāmaggiguṇaparidīpakameva vācaṃ bhāsati , na itaranti .
Nelāti elaṃ vuccati doso , nāssā elanti nelā , niddosāti attho .
‘‘ Nelaṅgo setapacchādo ’’ ti ettha vuttanelaṃ viya .
Kaṇṇasukhāti
M2.112 byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā , sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti .
Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā .
Hadayaṃ gacchati , apaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā .
Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī , pure saṃvaddhanārī viya sukumārātipi porī , purassa esātipi porī , nagaravāsīnaṃ kathāti atthoP2.208 .
Nagaravāsino hi yuttakathā honti , pitimattaṃ pitāti , mātimattaṃ mātāti , bhātimattaṃ bhātāti vadanti .
Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā .
Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti bahujanamanāpā .Kālena vadatīti kālavādī , vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho .
Bhūtaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī .
Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī
V2.109 .
Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī .
Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī .
Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso , nidhānamassā atthīti nidhānavatī , hadaye nidhātabba yuttavācaṃ bhāsitāti attho .
Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī ’’ ti na akālena bhāsati , yuttakālaṃ pana avekkhitvā bhāsatīti attho .
Sāpadesan ti saupamaṃ , sakāraṇanti attho .
Pariyantavatin ti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati , evaṃ bhāsatīti attho .
Atthasaṃhitan ti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ , yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati , tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati , na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti . 293. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā , chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho .
Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni .
Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ , itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena .
Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi
M2.113 ekabhattikova hoti , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ ekabhattiko ’’ ti .
Rattiyā bhojanaṃ ratti , tato uparatoti rattūparato .
Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṃgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma .
Tato viratattā virato vikālabhojanā .
SāsanassaP2.209 ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ .
Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca , antamaso mayūranaccanādivasenāpi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā .
Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti .
Mālā dīsu mālāti yaṃkiñci pupphaṃ .
Gandhan ti yaṃkiñci gandhajātaṃ .
Vilepanan ti chavirāgakaraṇaṃ .
Tattha piḷandhanto dhāreti nāma .
Ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma .
Gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma .
Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ .
Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti , tato paṭiviratoti attho .
UccāsayanaṃV2.110 vuccati pamāṇātikkantaṃ .
Mahāsayanaṃ akappiyattharaṇaṃ .
Tato paṭiviratoti attho .
Jātarūpan ti suvaṇṇaṃ .
Rajatan ti kahāpaṇo lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti , tassa ubhayassapi paṭiggahaṇā paṭivirato , neva naṃ uggaṇhāti , na uggaṇhāpeti , na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho .
Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā .
Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva , āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva .
Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati , no āmasanaṃ .
Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā , itarā kumārikā nāma .
Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva .
Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati ,‘‘ kappiyakārakaṃ dammi , ārāmikaṃ dammī ’’ ti evaṃ vutte pana vaṭṭati .
Ajeḷakā dīsu khettavatthupariyosānesuM2.114 kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo .
Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati .
Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃP2.210 ruhati .
Yattha vā ubhayampi ruhati , taṃ khettaṃ .
Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu .
Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva .
Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ , gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ .
Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ .
Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ , tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti evamettha attho veditabbo .
Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca .
Tulākūṭā dīsu kūṭan ti vañcanaṃ .
Tattha tulākūṭaṃ tāva rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ gahaṇakūṭaṃ paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti .
Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā sarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti , dadanto khuddikāya deti .
Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati , dadanto pubbabhāge .
Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti , dadanto agge .
Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti , dadanto aggabhāge .
Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti , tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ .
Kathaṃ ?
Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karoti , tato janapadaṃ gantvā kiñcideva addhakulaṃ pavisitvā ,‘‘ suvaṇṇabhājanāniV2.111 kiṇathā ’’ ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti .
Tato tehi ‘‘ kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo ’’ ti vutte –
‘‘ vīmaṃsitvā gaṇhathā ’’ ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati .
Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti .
Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati .
Tāni hi gaṇhanto heṭṭhā chiddena mānena ,‘‘ saṇikaṃ āsiñcā ’’ ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti ;
dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti .
Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati .
Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti , dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti .
Rajjubhedo khettavatthuminanakāleP2.211 labbhati .
Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti .
Ukkoṭanā dīsuM2.115 ukkoṭanan ti sāmike assāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ .
Vañcanan ti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ .
Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati .
Tameko dhutto ,‘‘ kiṃ , bho , migo agghati , kiṃ migapotako ’’ ti āha .
‘‘ Migo dve kahāpaṇe migapotako ekan ’’ ti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto ,‘‘ na me , bho , migapotakena attho , migaṃ me dehī ’’ ti āha .
Tena hi ‘‘ dve kahāpaṇe dehī ’’ ti .
So āha –
‘‘ nanu te , bho , mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno ’’ ti .
Āma dinnoti .
‘‘ Imampi migapotakaṃ gaṇha , evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī ’’ ti .
So kāraṇaṃ vadatīti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti .
Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti , amaṇiṃ maṇinti , asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā paṭirūpakena vañcanaṃ .
Sāciyogoti kuṭilayogo , etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ , tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo .
Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti .
Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ .
Chedanādīsu chedanan ti hatthacchedanādi .
Vadhoti māraṇaṃ .
Bandhoti rajjubandhanādīhiV2.112 bandhanaṃ .
Viparāmosoti himaviparāmoso gumbaviparāmosoti duvidho .
Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggapaṭipannaṃ janaṃ musanti , ayaṃ himaviparāmoso .
Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti , ayaṃ gumbaviparāmoso .
Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ .
Sahasākāroti sāhasikakiriyā , gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ .
Evametasmā chedana … pe … sahasākārā paṭivirato hoti . 294. So santuṭṭho hotīti svāyaṃ bhikkhu heṭṭhā vuttena catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti .
Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena
P2.212 samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti tīṇi cīvarāni patto dantakaṭṭhacchedanavāsi ekā sūci kāyabandhanaṃ parissāvananti .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ TicīvarañcaM2.116 patto ca , vāsi sūci ca bandhanaṃ ;
Parissāvanena aṭṭhete , yuttayogassa bhikkhuno ’’ ti .
Te sabbepi kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi .
Kathaṃ ?
Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ hoti , cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā pivanakāle khāditabbaphalāphalaggahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ hoti .
Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nahānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti , āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko hoti .
Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti , ucchucchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā .
Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti , pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā .
Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ , ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ .
Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nahānakāle , senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ , pānīyaparissāvanakāle teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihārikaṃ .
Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā .
NavaparikkhārikassaV2.113 pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati .
Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati .
Ekādasaparikkhārikassa kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati .
Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanā vā vaṭṭati .
Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho , itare asantuṭṭhā , mahicchā mahābhārāti na vattabbā .
Etepi hi appicchāva santuṭṭhāvaP2.213 subharāva sallahukavuttinova .
Bhagavā pana nayimaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi , aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi .
So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati .
Paṭinivattetvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti , itiM2.117 imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā , santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenātiādimāha .
Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena .
Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena .Samādāyeva pakkamatīti taṃ aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvā kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati ,‘‘ mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko ’’ tissa saṅgo vā baddho vā na hoti , so jiyā mutto saro viya , yūthā apakkanto mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati , ekova nisīdati , sabbiriyāpathesu ekova adutiyo .
‘‘ Cātuddiso appaṭigho ca hoti ,
Santussamāno itarītarena ;
Parissayānaṃ sahitā achambhī ,
Eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .( su . ni .42);
Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati .
Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpītiādimāha .
Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo .
Ḍetīti uppatati .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘ asukasmiṃ padese
V2.114 rukkho paripakkaphalo ’’ ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti .
‘‘ Idaṃ ajjatanāya idaṃ svātanāya bhavissatī ’’ ti nesaṃ na hoti .
Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti , na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti , atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati , so tena sapattabhārova – uppatitvā gacchati .
Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgoP2.214 nirapekkhoyeva pakkamati .
Tena vuttaṃ ‘‘ samādāyeva pakkamatī ’’ ti .Ariyenāti niddosena .
Ajjhattan ti sake attabhāve .
Anavajjasukhan ti niddosasukhaṃ .
295. So cakkhunā rūpaṃ disvāti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho .
Sesapadesu yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ .
Abyāsekasukhan ti kilesehi
M2.118 anavasittasukhaṃ , avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ .
Indriyasaṃvarasukhañhi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti .So abhikkante paṭikkanteti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti .
Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ satipaṭṭhāne vuttameva .
296. So iminā cātiādinā kiṃ dasseti ?
Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti .
Yassa hi ime cattāro paccayā natthi , tassa araññavāso na ijjhati , tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati , araññe adhivatthā devatā ,‘‘ kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā ’’ ti bheravasaddaṃ sāventi , hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti .
‘‘ Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī ’’ ti ayaso pattharati .
Yassa panete cattāro paccayā atthi , tassa araññavāso ijjhati , so hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati , araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti , itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti .
Tattha
V2.115 vivittan ti suññaṃ appasaddaṃ , appanigghosanti attho .
Etadeva hi sandhāya vibhaṅge ,‘‘ vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti , tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi , tena taṃ vivittan ’’ ti ( vibha .526) vuttaṃ .
Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ , mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ .
Tenāha –
‘‘ senāsananti mañcopi senāsanaṃ , pīṭhampi bhisipi bimbohanampi , vihāropi aḍḍhayogopi , pāsādopi , hammiyampi , guhāpi , aṭṭopi , māḷopi , leṇampi , veḷugumbopiP2.215 , rukkhamūlampi , maṇḍapopi senāsanaṃ , yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti , sabbametaṃ senāsanan ’’ ti .
Apica ‘‘ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā ’’ ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma .
‘‘ Mañco pīṭhaṃ , bhisi bimbohanan ’’ ti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma .
‘‘ Cimilikā , cammakhaṇḍo , tiṇasanthāro , paṇṇasanthāro ’’ ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma .
‘‘ YatthaM2.119 vā pana bhikkhū paṭikkamantī ’’ ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti , taṃ sabbampi senāsanaggahaṇena gahitameva .
Imassa pana sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlan tiādimāha .
Tattha araññan ti ‘‘ nikkhamitvā bahi indakhīlā , sabbametaṃ araññan ’’ ti idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ araññaṃ .
‘‘ Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchiman ’’ ti ( pārā .654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ , tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ .
Rukkhamūlan ti yaṃkiñci sandacchāyaṃ vivittaṃ rakkhamūlaṃ .
Pabbatan ti selaṃ .
Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena vījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti .
Kandaran ti kaṃ vuccati udakaṃ , tena dāritaṃ , udakena bhinnaṃ pabbatappadesaṃ , yaṃ nadītumbantipi nadīkuñjantipi vadanti .
Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā honti , matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ , maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati .
Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññāpetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti .
Giriguhan ti dvinnaṃ pabbatānaṃ antarā , ekasmiṃyeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ .
Susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ .
Vanapatthan ti atikkamitvā manussānaṃ upacāraṭṭhānaṃ , yattha na kasanti na vapanti .
Tenevāha –
‘‘ vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ tiādi ( vibha .531).
Abbhokāsan tiV2.116 acchannaṃ , ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati .
Palālapuñjan ti palālarāsiṃP2.216 .
Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti , gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .Pacchābhattan ti bhattassa pacchato .
Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto .
Pallaṅkan ti samantato ūrubaddhāsanaṃ .
Ābhujitvāti bandhitvā .
Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa
M2.120 piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā .
Evañhi nisinnassa cammamaṃsanahārūni na paṇamanti .
Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ , tā na uppajjanti .
Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ na paripatati , vuddhiṃ phātiṃ upagacchati .
Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā , mukhasamīpe vā katvāti attho .
Teneva vibhaṅge vuttaṃ –
‘‘ ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā , tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā ’’ ti ( vibha .537).
Atha vā ‘‘ parīti pariggahaṭṭho , mukhan ti niyyānattho , satīti upaṭṭhānattho , tena vuccati parimukhaṃ satin ’’ ti ( paṭi . ma .1.164) evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo .
Tatrāyaṃ saṅkhepo ‘‘ pariggahitaniyyānasatiṃ katvā ’’ ti .Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko , tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayamettha attho .
Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena , na cakkhuviññāṇasadisenāti attho .
Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti .
Yathā naṃ sā muñcati ceva , muñcitvā ca na puna gaṇhāti , evaṃ karotīti attho .
Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo .
Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikammāsādayo viya purimapakatiṃ pajahatīti byāpādo .
Vikārāpattiyā padussati , paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso .
Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ .
Thinaṃ cittagelaññaṃ .
Middhaṃ cetasikagelaññaṃ .
Thinañca middhañca thinamiddhaṃ .
Ālokasaññīti
P2.217 rattimpi divā diṭṭhaālokasañjānanasamatthatāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāyaV2.117 samannāgato .
Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato .
Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ .Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ .
Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito .
‘‘ Kathamidaṃ kathamidan ’’ ti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī .
Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu .
‘‘ Ime nu kho kusalā , kathamime kusalā ’’ ti evaṃ na vicikicchati na kaṅkhatīti attho .
Ayamettha saṅkhepo , imesu pana nīvaraṇesu
M2.121 vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ . 297. Paññāya dubbalīkaraṇeti ime pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti , uppannā api aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā ucchinditvā pātenti ;
tasmā ‘‘ paññāya dubbalīkaraṇā ’’ ti vuccanti .
Tathāgatapadaṃ itipīti idampi tathāgatassa ñāṇapadaṃ ñāṇavaḷañjaṃ ñāṇena akkantaṭṭhānanti vuccati .
Tathāgatanisevitan ti tathāgatassa ñāṇaphāsukāya nighaṃsitaṭṭhānaṃ .
Tathāgatārañjitan ti tathāgatassa ñāṇadāṭhāya ārañjitaṭṭhānaṃ .
299. Yathābhūtaṃ pajānātīti yathāsabhāvaṃ pajānāti .
Natveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṃ gato hotīti imā jhānābhiññā bāhirakehipi sādhāraṇāti na tāva niṭṭhaṃ gato hoti .
Maggakkhaṇepi apariyositakiccatāya na tāva niṭṭhaṃ gato hoti .
Apica kho niṭṭhaṃ gacchatīti apica kho pana maggakkhaṇe mahāhatthiṃ passanto nāgavaniko viya sammāsambuddho bhagavāti iminā ākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṃ gacchati .
Niṭṭhaṃ gato hotīti evaṃ maggakkhaṇe niṭṭhaṃ gacchanto arahattaphalakkhaṇe pariyositasabbakiccatāya sabbākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṃ gato hoti .
Sesaṃ uttānatthamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .