17. Pārāyanatthutigāthāniddeso

93. IdamavocaT0.268 bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye , paricārakasoḷasānaṃ [ paricāritasoḷasannaṃ ( syā . ka .)] brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi .

Idamavoca bhagavāti idaṃ pārāyanaṃ avoca .

Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ … pe … sacchikā paññatti , yadidaṃ bhagavāti – idamavoca bhagavā .

Magadhesu viharantoti magadhanāmake janapade viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento .

Pāsāṇake cetiyeti pāsāṇakacetiyaṃ vuccati buddhāsananti – magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye .

Paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānan ti piṅgiyo [ siṅgiyo ( ka .)] brāhmaṇo bāvarissa brāhmaṇassa paddho paddhacaro paricārako [ paricāriko ( syā . ka .)] sisso .

Piṅgiyena [ tena ( ka .)] te soḷasāti – evampi paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ .

Atha vā , te soḷasa brāhmaṇā buddhassa bhagavato paddhā paddhacarā paricārakā sissāti – evampi paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ .

Ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsīti .

Ajjhiṭṭhoti ajjhiṭṭho ajjhesito .

Puṭṭho puṭṭhoti puṭṭho puṭṭho pucchito pucchito yācito yācito ajjhesito ajjhesitoT0.269 pasādito pasādito .

Pañhaṃ byākāsīti pañhaṃ byākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīākāsi pakāsesīti – ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye , paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsī ’’ ti .

94. EkamekassaV0.178M0.196 cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya , gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ .

Pāraṅgamanīyā ime dhammāti .

Tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘‘ pārāyanan ’’ teva adhivacanaṃ .

Ekamekassa cepi pañhassāti ekamekassa cepi ajitapañhassa , ekamekassa cepi tissametteyyapañhassa , ekamekassa cepi puṇṇakapañhassa , ekamekassa cepi mettagūpañhassa , ekamekassa cepi dhotakapañhassa , ekamekassa cepi upasīvapañhassa , ekamekassa cepi nandakapañhassa , ekamekassa cepi hemakapañhassa , ekamekassa cepi todeyyapañhassa , ekamekassa cepi kappapañhassa , ekamekassa cepi jatukaṇṇipañhassa , ekamekassa cepi bhadrāvudhapañhassa , ekamekassa cepi udayapañhassa , ekamekassa cepi posālapañhassa , ekamekassa cepi mogharājapañhassa , ekamekassa cepi piṅgiyapañhassāti – ekamekassa cepi pañhassa .

Atthamaññāya dhammamaññāyāti sveva pañho dhammo , visajjanaṃ [ vissajjanaṃ ( ka .)] atthoti atthaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvāT0.270 vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – atthamaññāya .

Dhammamaññāyāti dhammaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – dhammamaññāyāti – atthamaññāya dhammamaññāya .

Dhammānudhammaṃ paṭipajjeyyāti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjeyyāti – dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya .

Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāran ti jarāmaraṇassa pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ .

Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhippaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ .

Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāran ti jarāmaraṇassa pāraṃ gaccheyya , pāraṃ adhigaccheyya , pāraṃ adhiphasseyya , pāraṃ sacchikareyyāti – gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ .

Pāraṅgamanīyā ime dhammāti ime dhammā pāraṅgamanīyā .

Pāraṃ pāpenti pāraṃ sampāpenti pāraṃ samanupāpenti , jarāmaṇassa taraṇāya [ tāraṇāya ( syā .)] saṃvattantīti – pāraṅgamanīyā ime dhammāti .

Tasmā imassa dhammapariyāyassāti .

Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānāti – tasmā .

Imassa dhammapariyāyassāti imassaM0.197 pārāyanassāti – tasmā imassa dhammapariyāyassa .

Pārāyananteva adhivacanan ti pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ … pe … nirodho nibbānaṃ .

Ayanaṃ vuccati maggo , seyyathidaṃT0.271 – sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhi .

Adhivacanan ti saṅkhāV0.179 samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – pārāyananteva adhivacanaṃ .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya , gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ .

Pāraṅgamanīyā ime dhammāti .

Tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘ pārāyanan ’ teva adhivacanan ’’ ti .

95.

Ajito tissametteyyo , puṇṇako atha mettagū ;

Dhotako upasīvo ca , nando ca atha hemako .

96.

Todeyyakappā dubhayo , jatukaṇṇī ca paṇḍito ;

Bhadrāvudho udayo ca , posālo cāpi brāhmaṇo ;

Mogharājā ca medhāvī , piṅgiyo ca mahāisi .

97.

Ete buddhaṃ upāgacchuṃ , sampannacaraṇaṃ isiṃ ;

Pucchantā nipuṇe pañhe , buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ .

Ete buddhaṃ upāgacchun ti .

Eteti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā .

Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi , tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ .

Buddhoti kenaṭṭhena buddho ?

Bujjhitā saccānīti buddho , bodhetā pajāyāti buddho , sabbaññutāya buddho , sabbadassāvitāya buddho , abhiññeyyatāya buddho , visavitāya buddho , khīṇāsavasaṅkhātena buddho , nirupalepasaṅkhātena buddho , ekantavītarāgoti buddho , ekantavītadosoti buddho , ekantavītamohoti buddho , ekantanikkilesoti buddho , ekāyanamaggaṃ gatoti buddho , eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhotiT0.272 buddho , abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho .

Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ .

Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññattiM0.198 , yadidaṃ buddhoti .

Ete buddhaṃ upāgacchun ti ete buddhaṃ upāgamiṃsu upasaṅkamiṃsu payirupāsiṃsu paripucchiṃsu paripañhiṃsūti – ete buddhaṃ upāgacchuṃ .

SampannacaraṇaṃV0.180 isin ti caraṇaṃ vuccati sīlācāranibbatti .

Sīlasaṃvaropi caraṇaṃ , indriyasaṃvaropi caraṇaṃ , bhojane mattaññutāpi caraṇaṃ , jāgariyānuyogopi caraṇaṃ , sattapi saddhammā caraṇaṃ , cattāripi jhānāni caraṇaṃ .

Sampannacaraṇan ti sampannacaraṇaṃ seṭṭhacaraṇaṃ viseṭṭhacaraṇaṃ [ visiṭṭhacaraṇaṃ ( ka .)] pāmokkhacaraṇaṃ uttamacaraṇaṃ pavaracaraṇaṃ .

Isīti isi bhagavā mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti isi … pe … mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito –

‘‘ kahaṃ buddho , kahaṃ bhagavā , kahaṃ devadevo kahaṃ narāsabho ’’ ti – isīti – sampannacaraṇaṃ isiṃ .

Pucchantā nipuṇe pañheti .

Pucchantāti pucchantā yācantā ajjhesantā pasādentā .

Nipuṇe pañheti gambhīre duddase duranubodhe sante paṇīte atakkāvacare nipuṇe paṇḍitavedanīyeT0.273 pañheti – pucchantā nipuṇe pañhe .

Buddhaseṭṭhaṃ upāgamun ti .

Buddhoti yo so bhagavā … pe … sacchikā paññatti , yadidaṃ buddhoti .

Seṭṭhan ti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ buddhaṃ upāgamuṃ upāgamiṃsu upasaṅkamiṃsu payirupāsiṃsu paripucchiṃsu paripañhiṃsūti – buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Ete buddhaṃ upāgacchuṃ , sampannacaraṇaṃ isiṃ ;

Pucchantā nipuṇe pañhe , buddhaseṭṭhaṃ upāgamun ’’ ti .

98.

Tesaṃ buddho pabyākāsi , pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ ;

Pañhānaṃ veyyākaraṇena , tosesi brāhmaṇe muni .

Tesaṃ buddho pabyākāsīti .

Tesan ti soḷasānaṃ pārāyaniyānaṃ brāhmaṇānaṃ .

Buddhoti yo so bhagavā … pe … sacchikā paññatti , yadidaṃ buddhoti .

Pabyākāsīti tesaṃ buddho pabyākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – tesaṃ buddho pabyākāsi .

Pañhaṃ puṭṭho yathātathan ti .

Pañhaṃ puṭṭhoti pañhaṃ puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito .

Yathātathan ti yathā ācikkhitabbaṃ tathā ācikkhiM0.199 , yathā desitabbaṃ tathā desesi , yathā paññapetabbaṃ tathā paññapesi , yathā paṭṭhapetabbaṃ tathā paṭṭhapesi , yathā vivaritabbaṃ tathā vivariV0.181 , yathā vibhajitabbaṃ tathā vibhaji , yathā uttānīkātabbaṃT0.274 tathā uttānīakāsi , yathā pakāsitabbaṃ tathā pakāsesīti – pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ .

Pañhānaṃ veyyākaraṇenāti pañhānaṃ veyyākaraṇena ācikkhanena desanena paññapanena paṭṭhapanena vivaraṇena vibhajanena uttānīkammena pakāsanenāti – pañhānaṃ veyyākaraṇena .

Tosesi brāhmaṇe munīti .

Tosesīti tosesi vitosesi pasādesi ārādhesi attamane akāsi .

Brāhmaṇeti soḷasa pārāyaniye brāhmaṇe .

Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ … pe … saṅgajālamaticca so munīti – tosesi brāhmaṇe muni .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Tesaṃ buddho pabyākāsi , pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ ;

Pañhānaṃ veyyākaraṇena , tosesi brāhmaṇe munī ’’ ti .

99.

Te tositā cakkhumatā , buddhenādiccabandhunā ;

Brahmacariyamacariṃsu , varapaññassa santike .

Te tositā cakkhumatāti .

Teti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā .

Tositāti tositā vitositā pasāditā ārādhitā attamanā katāti – te tositā .

Cakkhumatāti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā – maṃsacakkhunāpi cakkhumā , dibbacakkhunāpi cakkhumā , paññācakkhunāpi cakkhumā , buddhacakkhunāpi cakkhumā , samantacakkhunāpi cakkhumā .

Kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā … pe … evaṃ bhagavāT0.275 samantacakkhunāpi cakkhumāti – te tositā cakkhumatā .

Buddhenādiccabandhunāti .

Buddhoti yo so bhagavā … pe … sacchikā paññatti , yadidaṃ buddhoti .

Ādiccabandhunāti ādicco vuccati sūriyo .

So gotamo gottena , bhagavāpi gotamo gottena , bhagavā sūriyassa gottañātako gottabandhu .

Tasmā buddho ādiccabandhūti – buddhenādiccabandhunā .

BrahmacariyamacariṃsūtiM0.200 brahmacariyaṃ vuccati asaddhammasamāpattiyā ārati virati paṭivirati veramaṇī viramaṇaṃ akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto .

ApiV0.182 ca , nippariyāyavasena brahmacariyaṃ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi , sammāsaṅkappo , sammāvācā , sammākammanto , sammāājīvo , sammāvāyāmo , sammāsati , sammāsamādhi .

Brahmacariyamacariṃsūti brahmacariyaṃ cariṃsu acariṃsu samādāya vattiṃsūti – brahmacariyamacariṃsu .

Varapaññassa santiketi varapaññassa aggapaññassa seṭṭhapaññassa viseṭṭhapaññassa pāmokkhapaññassa uttamapaññassa pavarapaññassa .

Santiketi santike sāmantā āsanne avidūre upakaṭṭheti – varapaññassa santike .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Te tositā cakkhumatā , buddhenādiccabandhunā ;

Brahmacariyamacariṃsu , varapaññassa santike ’’ ti .

100.

Ekamekassa pañhassa , yathā buddhena desitaṃ ;

TathāT0.276 yo paṭipajjeyya , gacche pāraṃ apārato .

Ekamekassa pañhassāti ekamekassa ajitapañhassa , ekamekassa tissametteyyapañhassa … pe … ekamekassa piṅgiyapañhassāti – ekamekassa pañhassa .

Yathā buddhena desitan ti .

Buddhoti yo so bhagavā sayambhū … pe … sacchikā paññatti , yadidaṃ buddhoti .

Yathā buddhena desitan ti yathā buddhena ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaritaṃ vibhajitaṃ [ vibhattaṃ ( syā .)] uttānīkataṃ pakāsitanti – yathā buddhena desitaṃ .

Tathā yo paṭipajjeyyāti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjeyyāti – tathā yo paṭipajjeyya .

Gacche pāraṃ apāratoti pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ … pe … nirodho nibbānaṃ ;

apāraṃ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca .

Gacche pāraṃ apāratotiM0.201 apārato pāraṃ gaccheyya , pāraṃ adhigaccheyya , pāraṃ phasseyya , pāraṃ sacchikareyyāti – gacche pāraṃ apārato .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ EkamekassaV0.183 pañhassa , yathā buddhena desitaṃ ;

Tathā yo paṭipajjeyya , gacche pāraṃ apārato ’’ ti .

101.

Apārā pāraṃ gaccheyya , bhāvento maggamuttamaṃ ;

MaggoT0.277 so pāraṃ gamanāya , tasmā pārāyanaṃ iti .

Apārā pāraṃ gaccheyyāti apāraṃ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca ;

pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ … pe … taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ .

Apārā pāraṃ gaccheyyāti apārā pāraṃ gaccheyya , pāraṃ adhigaccheyya , pāraṃ phasseyya , pāraṃ sacchikareyyāti – apārā pāraṃ gaccheyya .

Bhāvento maggamuttaman ti maggamuttamaṃ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhi .

Maggamuttaman ti maggaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ .

Bhāventoti bhāvento āsevanto bahulīkarontoti – bhāvento maggamuttamaṃ .

Maggo so pāraṃ gamanāyāti –

Maggo pantho patho pajjo [ addho ( ka .)], añjasaṃ vaṭumāyanaṃ ;

Nāvā uttarasetu ca , kullo ca bhisi saṅkamo [ saṅgamo ( syā . ka .) passa-dhātumālāyaṃ maggadhātuvaṇṇanāyaṃ ].

Pāraṃ gamanāyāti pāraṃ gamanāya pāraṃ sampāpanāya pāraṃ samanupāpanāya jarāmaraṇassa taraṇāyāti – maggo so pāraṃ gamanāya .

Tasmā pārāyanaṃ itīti .

Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā .

Pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ … pe … nirodho nibbānaṃ .

Ayanaṃ vuccati maggo .

Itīti padasandhi … pe … padānupubbatāpetaṃT0.278 itīti – tasmā pārāyanaṃ iti .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Apārā pāraṃ gaccheyya , bhāvento maggamuttamaṃ ;

Maggo so pāraṃ gamanāya , tasmā pārāyanaṃ itī ’’ ti .

Pārāyanatthutigāthāniddeso sattarasamo .

Issues

Select Version

Cūḷaniddesapāḷi

Cūḷaniddesapāḷi