Issues
Select Version
Cūḷaniddesapāḷi

Catutthavaggo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Catutthavaggo

151.
Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo , anaññaposī sapadānacārī ;
Kule kule appaṭibaddhacitto , eko care khaggavisāṇakappo .
Rasesu gedhaṃ akaraṃ aloloti .
Rasoti mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso , ambilaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇikaṃ khārikaṃ lambikaṃ [ lambilaṃ ( syā . ka .) passa āyatanavibhaṅge ] kasāvo sādu asādu sītaṃ uṇhaṃ .
Santeke samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā .
Te jivhaggena rasaggāni pariyesantā āhiṇḍanti .
Te ambilaṃ labhitvā anambilaṃ pariyesanti , anambilaṃ labhitvā ambilaṃ pariyesanti ;
madhuraṃ labhitvā amadhuraṃ pariyesanti , amadhuraṃ labhitvā madhuraṃ pariyesanti ;
tittakaṃ labhitvā atittakaṃT0.407 pariyesanti , atittakaṃ labhitvā tittakaṃ pariyesanti ;
kaṭukaṃ labhitvā akuṭakaṃ pariyesanti , akuṭakaṃ labhitvā kaṭukaṃ pariyesanti ;
loṇikaṃ labhitvā aloṇikaṃ pariyesanti , aloṇikaṃ labhitvā loṇikaṃ pariyesanti ;
khārikaṃ labhitvā akhārikaṃ pariyesanti , akhārikaṃ labhitvā khārikaṃ pariyesanti ;
kasāvaṃ labhitvā akasāvaṃ pariyesanti , akasāvaṃ labhitvā kasāvaṃ pariyesanti ;
lambikaṃ labhitvā alambikaṃ pariyesanti , alambikaṃ labhitvā lambikaṃ pariyesanti ;
sāduṃ labhitvā asāduṃ pariyesanti , asāduṃ labhitvāM0.292 sāduṃ pariyesanti ;
sītaṃ labhitvā uṇhaṃ pariyesanti , uṇhaṃ labhitvā sītaṃ pariyesantiV0.263 .
Te yaṃ yaṃ labhanti tena tena na tussanti , aparāparaṃ pariyesanti .
Manāpikesu rasesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā .
Sā rasataṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā .
Tasmā so paccekasambuddho paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti –
‘‘ neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya ;
yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya .
Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi , navañca vedanaṃ na uppādessāmi , yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā ’’ ti .
Yathā vaṇaṃ ālimpeyya yāvadeva āruhaṇatthāya [ ropanatthāya ( syā .)], yathā vā akkhaṃ abbhañjeyya yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya , yathā puttamaṃsaṃ āhāraṃ āhareyya yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya ;
evameva so paccekasambuddhoT0.408 paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti –
‘‘ neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya ;
yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya .
Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi , navañca vedanaṃ na uppādessāmi , yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā ’’ ti .
Rasataṇhāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – rasesu gedhaṃ akaraṃ .
Aloloti loluppaṃ vuccati taṇhā .
Yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ .
Sā loluppā taṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā .
Tasmā paccekasambuddho aloloti – rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo .
Anaññaposī sapadānacārīti anaññaposīti so paccekasambuddho attānaññeva poseti , na paranti .
AnaññaposimaññātaṃM0.293 , dantaṃ sāre patiṭṭhitaṃ [ sāresu supatiṭṭhitaṃ ( syā . ka .) passa udā .6];
Khīṇāsavaṃ vantadosaṃ , tamahaṃ brūmi brāhmaṇanti .
AnaññaposīV0.264 sapadānacārīti so paccekasambuddho pubbaṇhasamayaṃ [ pubbanhasamayaṃ ( ka .)] nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati rakkhiteneva kāyena rakkhitāya vācāya rakkhitena cittena upaṭṭhitāya satiyā saṃvutehi indriyehi .
Okkhittacakkhu iriyāpathasampanno kulāT0.409 kulaṃ anatikkamanto piṇḍāya caratīti – anaññaposī sapadānacārī .
Kule kule appaṭibaddhacittoti dvīhi kāraṇehi paṭibaddhacitto hoti – attānaṃ vā nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti , attānaṃ vā uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti .
Kathaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti ?
‘‘ Tumhe me bahūpakārā , ahaṃ tumhe nissāya labhāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ .
Yampi me aññe dātuṃ vā kātuṃ vā maññanti tumhe nissāya tumhe passantā .
Yampi me porāṇaṃ mātāpettikaṃ nāmagottaṃ tampi me antarahitaṃ tumhehi ahaṃ ñāyāmi –
‘ asukassa kulupako , asukāya kulupako ’’’ ti .
Evaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti .
Kathaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti ?
‘‘ Ahaṃ tumhākaṃ bahūpakāro , tumhe maṃ āgamma buddhaṃ saraṇaṃ gatā dhammaṃ saraṇaṃ gatā saṅghaṃ saraṇaṃ gatā , pāṇātipātā paṭiviratā , adinnādānā paṭiviratā , kāmesumicchācārā paṭiviratā , musāvādā paṭiviratā , surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā , tumhākaṃ ahaṃ uddesaṃ demi paripucchaṃ demi uposathaṃ ācikkhāmi navakammaṃ adhiṭṭhāmi ;
atha ca pana tumhe maṃ ujjhitvā aññe sakkarotha garuṃ karotha mānethaT0.410 pūjethā ’’ ti .
Evaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti .
Kule kule appaṭibaddhacittoti so paccekasambuddho kulapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti , gaṇapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti , āvāsapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti , cīvarapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti , piṇḍapātapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti , senāsanapalibodhenaM0.294 appaṭibaddhacitto hoti , gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena appaṭibaddhacitto hotīti – kule kule appaṭibaddhacitto , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ RasesuV0.265 gedhaṃ akaraṃ alolo , anaññaposī sapadānacārī ;
Kule kule appaṭibaddhacitto , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
152.
Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso , upakkilese byapanujja sabbe ;
Anissito chetva [ chetvā ( syā . ka .)] sinehadosaṃ [ snehadosaṃ ( syā . ka .)], eko care khaggavisāṇakappo .
Pahāya pañcāvaraṇāni cetasoti so paccekasambuddho kāmacchandanīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃT0.411 gametvā , byāpādanīvaraṇaṃ … thinamiddhanīvaraṇaṃ … uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ … vicikicchānīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti – pahāya pañcāvaraṇāni cetaso .
Upakkilese byapanujja sabbeti rāgo cittassa upakkileso , doso cittassa upakkileso , moho cittassa upakkileso , kodho … upanāho … pe … sabbākusalābhisaṅkhārā cittassa upakkilesā .
Upakkilese byapanujja sabbeti sabbe cittassa upakkilese byapanujja panuditvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – upakkilese byapanujja sabbe .
AnissitoM0.295 chetva sinehadosan ti .
Anissitoti dve nissayā – taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca … pe … ayaṃ taṇhānissayo … pe … ayaṃ diṭṭhinissayo .
Sinehoti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca … pe … ayaṃ taṇhāsneho … pe … ayaṃ diṭṭhisneho .
Dosoti yo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassaT0.412 .
Anissito chetva sinehadosan ti so paccekasambuddho taṇhāsnehañca diṭṭhisnehañca dosañca chetvā ucchinditvā samucchinditvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā cakkhuṃ anissito , sotaṃ anissito … pe … diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – anissito chetva sinehadosaṃ , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ PahāyaV0.266 pañcāvaraṇāni cetaso , upakkilese byapanujja sabbe ;
Anissito chetva sinehadosaṃ , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
153.
Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca , pubbeva ca somanassadomanassaṃ ;
Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ , eko care khaggavisāṇakappo .
Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca , pubbeva ca somanassadomanassan ti so paccekasambuddho sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti – vipiṭṭhikatvānaT0.413 sukhaṃ dukhañca , pubbeva ca somanassadomanassaṃ .
LaddhānupekkhaṃM0.296 samathaṃ visuddhan ti .
Upekkhāti yā catutthajjhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā cittappassaddhatā [ cittavisaṭatā ( ka .) passa mahāni .207] majjhattatā cittassa .
Samathoti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro [ avisaṃhāro ( ka .) passa dha . sa .11,15] avikkhepo avisāhaṭamānasatā [ avisaṃhaṭamānasatā ( ka .)] samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi ;
catutthajjhāne upekkhā ca samatho ca suddhā honti visuddhā pariyodātā anaṅgaṇā vigatūpakkilesā mudubhūtā kammaniyā ṭhitā āneñjappattā .
Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhan ti catutthajjhānaṃ upekkhañca samathañca laddhā labhitvā vinditvā paṭilabhitvāti – laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca , pubbeva ca somanassadomanassaṃ ;
Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
154.
Āraddhavīriyo paramatthapattiyā , alīnacitto akusītavutti ;
Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno , eko care khaggavisāṇakappo .
Āraddhavīriyo paramatthapattiyāti paramatthaṃ vuccati amataṃT0.414 nibbānaṃ .
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ .
Paramatthassa pattiyā lābhāya paṭilābhāya adhigamāya phassanāya sacchikiriyāya āraddhavīriyo viharati akusalānaṃV0.267 dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ sampadāya thāmavā [ thāmasā ( ka .)] daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesūti – āraddhavīriyo paramatthapattiyā .
Alīnacitto akusītavuttīti so paccekasambuddho anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati , uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya … pe … anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya … pe … uppannānaṃ kusalānaṃM0.297 dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā [ bhāvanāpāripūriyā ( syā .)] chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahatīti – evaṃ alīnacitto akusītavutti .
Atha vā ,‘‘ kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu [ avasussatu ( syā .) ma . ni .2.184; saṃ . ni .2.22 passitabbaṃ ], sarīre upasussatu maṃsalohitaṃ , yaṃ taṃ purisathāmena purisabalena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ [ viriyassa ṭhānaṃ ( syā .)] bhavissatī ’’ ti cittaṃ paggaṇhāti padahati .
Evampi alīnacitto akusītavutti .
Nāsissaṃ na pivissāmi , vihārato na nikkhame ;
Napi passaṃ nipātessaṃ , taṇhāsalle anūhateti .
Cittaṃ paggaṇhāti padahati .
Evampi alīnacitto akusītavutti .
‘‘ Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me naT0.415 anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī ’’ ti cittaṃ paggaṇhāti padahati .
Evampi alīnacitto akusītavutti .
‘‘ Na tāvāhaṃ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī ’’ ti cittaṃ paggaṇhāti padahati .
Evampi alīnacitto akusītavutti .
‘‘ Na tāvāhaṃ imamhā caṅkamā orohissāmi … pe … vihārā nikkhamissāmi … aḍḍhayogā nikkhamissāmi … pāsādā nikkhamissāmi … hammiyā nikkhamissāmi … guhāya nikkhamissāmi … leṇā nikkhamissāmi … kuṭiyā nikkhamissāmi … kūṭāgārā nikkhamissāmi … aṭṭā nikkhamissāmi … māḷā nikkhamissāmi … uddaṇḍā nikkhamissāmiV0.268 … upaṭṭhānasālāya nikkhamissāmi … maṇḍapā nikkhamissāmi … rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī ’’ ti cittaṃ paggaṇhāti padahati .
Evampi alīnacitto akusītavutti .
‘‘ Imasmiṃyeva pubbaṇhasamaye [ pubbaṇhasamayaṃ ( ka .) mahāni .17] ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmī ’’ ti cittaṃ paggaṇhāti padahati .
Evampi alīnacitto akusītavutti .
Imasmiṃyeva majjhanhikasamaye … pe … sāyanhasamayeM0.298 … pe … purebhattaṃ … pacchābhattaṃ … purimayāmaṃ … majjhimayāmaṃ … pacchimayāmaṃ … kāḷe … juṇhe … vasse … hemanteT0.416 … gimhe … purime vayokhandhe … majjhime vayokhandhe … pacchime vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmīti cittaṃ paggaṇhāti padahati .
Evampi alīnacitto akusītavutti .
Daḷhanikkamo thāmabalūpapannoti so paccekasambuddho daḷhasamādāno ahosi kusalesu dhammesu avaṭṭhitasamādāno kāyasucarite vacīsucarite manosucarite dānasaṃvibhāge sīlasamādāne uposathupavāse matteyyatāya [ metteyyatāya ( syā . ka .) moggallānabyākaraṇe 4.39 suttaṃ oloketabbaṃ ] petteyyatāya sāmaññatāya brahmaññatāya kulejeṭṭhāpacāyitāya aññataraññataresu adhikusalesu dhammesūti – daḷhanikkamo .
Thāmabalūpapannoti so paccekasambuddho thāmena ca balena ca vīriyena ca parakkamena ca paññāya ca upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgatoti – daḷhanikkamo thāmabalūpapanno , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Āraddhavīriyo paramatthapattiyā , alīnacitto akusītavutti ;
Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
155.
Paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno , dhammesu niccaṃ anudhammacārī ;
ĀdīnavaṃT0.417 sammasitā bhavesu , eko care khaggavisāṇakappo .
Paṭisallānaṃ jhānamariñcamānoti so paccekasambuddho paṭisallānārāmo hoti paṭisallānarato ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṃ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti paṭisallānaṃ .
Jhānamariñcamānoti so paccekasambuddho dvīhi kāraṇehi jhānaṃ na riñcati – anuppannassa vā paṭhamassa jhānassa uppādāyaV0.269 yutto payutto saṃyuttoM0.299 āyutto samāyutto , anuppannassa vā dutiyassa jhānassa … pe … anuppannassa vā tatiyassa jhānassa … anuppannassa vā catutthassa jhānassa uppādāya yutto payutto saṃyutto āyutto samāyuttoti – evampi jhānaṃ na riñcati .
Atha vā , uppannaṃ vā paṭhamaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti , uppannaṃ vā dutiyaṃ jhānaṃ … pe … uppannaṃ vā tatiyaṃ jhānaṃ … uppannaṃ vā catutthaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti .
Evampi jhānaṃ na riñcatīti – paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno .
Dhammesu niccaṃ anudhammacārīti dhammā vuccanti cattāro satipaṭṭhānā … pe … ariyo aṭṭhaṅgiko maggo .
Katame anudhammā ?
Sammāpaṭipadā apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ – ime vuccanti anudhammā .
Dhammesu niccaṃ anudhammacārīti dhammesu niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ avokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ udakūmikajātaṃ [ udakummijātaṃ ( syā .), udakummikajātaṃ ( ka .)]
AvīcisantatisahitaṃT0.418 phassitaṃ purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – dhammesu niccaṃ anudhammacārī .
Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā ’’ ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu ,‘‘ sabbe saṅkhārā dukkhā ’’ ti … pe …‘‘ sabbe dhammā anattā ’’ ti … pe …‘‘ yaṃ kiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti – ādīnavaṃ sammasitā bhavesu , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno , dhammesu niccaṃ anudhammacārī ;
Ādīnavaṃ sammasitā bhavesu , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
156.
TaṇhakkhayaṃM0.300 patthayamappamatto , aneḷamūgo [ anelamūgo ( syā . ka .)] sutavā satīmā ;
Saṅkhātadhammo niyato padhānavā , eko care khaggavisāṇakappo .
Taṇhakkhayaṃ patthayamappamattoti .
Taṇhāti rūpataṇhā … pe … dhammataṇhā .
Taṇhakkhayan tiT0.419 rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃV0.270 vaṭṭakkhayaṃ patthayanto icchanto sādiyanto pihayanto abhijappantoti – taṇhakkhayaṃ patthayaṃ .
Appamattoti so paccekasambuddho sakkaccakārī sātaccakārī … pe … appamādo kusalesu dhammesūti – taṇhakkhayaṃ patthayamappamatto .
Aneḷamūgo sutavā satīmāti .
Aneḷamūgoti so paccekasambuddho paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī .
Sutavāti so paccekasambuddho bahussuto hoti sutadharo sutasanniccayo .
Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti , tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā .
Satīmāti so paccekasambuddho satimā hoti paramena satinepakkena samannāgatattā cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritāti – aneḷamūgo sutavā satīmā .
Saṅkhātadhammo niyato padhānavāti saṅkhātadhammo vuccati ñāṇaṃ .
Yā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi .
Saṅkhātadhammoti so paccekasambuddho saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā ’’ ti saṅkhātadhammo … pe …‘‘ yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃT0.420 taṃ nirodhadhamman ’’ ti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo .
Atha vā , tassa paccekasambuddhassa ca khandhā saṃkhittā dhātuyo saṃkhittā āyatanāni saṃkhittāni gatiyo saṃkhittā upapattiyo saṃkhittā paṭisandhiyo saṃkhittā bhavā saṃkhittā saṃsārā saṃkhittā vaṭṭā saṃkhittā .
Atha vā , so paccekasambuddho khandhapariyante ṭhito dhātupariyanteM0.301 ṭhito āyatanapariyante ṭhito gatipariyante ṭhito upapattipariyante ṭhito paṭisandhipariyante ṭhito bhavapariyante ṭhito saṃsārapariyante ṭhito vaṭṭapariyante ṭhito saṅkhārapariyante ṭhito antimabhave [ antime bhave ( ka .) cūḷani . mettagūmāṇavapucchāniddesa 28] ṭhito antimasamussaye ṭhito antimadehadharo paccekasambuddho .
Tassāyaṃ pacchimako bhavo , carimoyaṃ samussayo ;
Jātimaraṇasaṃsāro [ jātijarāmaraṇasaṃsāro ( syā .) evamīdisesu ṭhānesu ], natthi tassa punabbhavoti .
Taṃkāraṇā paccekasambuddho saṅkhātadhammo .
Niyatoti niyāmā vuccanti cattāro ariyamaggā .
Catūhi ariyamaggehi samannāgatoti niyato .
Niyāmaṃ patto sampatto adhigato phassito sacchikato patto niyāmaṃ .
Padhānavāti padhānaṃ vuccati vīriyaṃ .
So cetaso vīriyārambhoV0.271 nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamo anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo .
So paccekasambuddho iminā padhānena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato .
TasmāT0.421 so paccekasambuddho padhānavāti – saṅkhātadhammo niyato padhānavā , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Taṇhakkhayaṃ patthayamappamatto , aneḷamūgo sutavā satīmā ;
Saṅkhātadhammo niyato padhānavā , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
157.
Sīhova saddesu asantasanto , vātova jālamhi asajjamāno ;
Padumaṃva toyena alimpamāno [ alippamāno , su . ni .71], eko care khaggavisāṇakappo .
Sīhova saddesu asantasantoti yathā sīho migarājā saddesu asantāsī aparisantāsī anutrāsī anubbiggo anussaṅkī [ anussukī ( syā .)] anutrāsoM0.302 abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī , paccekasambuddhopi saddesu asantāsī aparisantāsī anutrāsī anubbiggo anussaṅkī anutrāso abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso viharatīti – sīhova saddesu asantasanto .
Vātova jālamhi asajjamānoti .
Vātoti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā verambhavātāT0.422 pakkhavātā [ pakkhivātā ( syā .) cūḷani . upasīvamāṇavapucchāniddesa 43, khaggavisāṇasuttaniddesa 138 natthi pāṭhanānattaṃ ] supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā vidhūpanavātā .
Jālaṃ vuccati suttajālaṃ .
Yathā vāto jālamhi na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati , evameva dve jālā – taṇhājālañca diṭṭhijālañca … pe … idaṃ taṇhājālaṃ … pe … idaṃ diṭṭhijālaṃ .
Tassa paccekasambuddhassa taṇhājālaṃ pahīnaṃ diṭṭhijālaṃ paṭinissaṭṭhaṃ , taṇhājālassa pahīnattā diṭṭhijālassa paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na sajjati sadde na sajjati … pe … diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – vātova jālamhi asajjamāno .
PadumaṃvaV0.272 toyena alimpamānoti padumaṃ vuccati padumapupphaṃ .
Toyaṃ vuccati udakaṃ .
Yathā padumapupphaṃ toyena na limpati na palimpati na upalimpati , alittaṃ apalittaṃ anupalittaṃ , evameva dve lepā – taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca … pe … ayaṃ taṇhālepo … pe … ayaṃ diṭṭhilepo .
Tassa paccekasambuddhassa taṇhālepo pahīno , diṭṭhilepo paṭinissaṭṭho .
Taṇhālepassa pahīnattā diṭṭhilepassa paṭinisaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na limpati sadde na limpati … pe … diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na limpati na palimpati na upalimpati , alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatenaT0.423 cetasā viharatīti – padumaṃva toyena alimpamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ SīhovaM0.303 saddesu asantasanto , vātova jālamhi asajjamāno ;
Padumaṃva toyena alimpamāno , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
158.
Sīho yathā dāṭhabalī pasayha , rājā migānaṃ abhibhuyya cārī ;
Sevetha pantāni senāsanāni , eko care khaggavisāṇakappo .
Sīho yathā dāṭhabalī pasayha , rājā migānaṃ abhibhuyya cārīti yathā sīho migarājā dāṭhabalī dāṭhāvudho sabbe tiracchānagate pāṇe abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti , paccekasambuddhopi paññābalī paññāvudho sabbapāṇabhūte puggale paññāya abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – sīho yathā dāṭhabalī pasayha , rājā migānaṃ abhibhuyya cārī .
Sevetha pantāni senāsanānīti yathā sīho migarājā araññavanamajjhogāhetvā carati viharati iriyati vatteti pāletiT0.424 yapeti yāpeti , paccekasambuddhopi araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni .
So eko gacchati eko tiṭṭhati eko nisīdati eko seyyaṃ kappeti eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati eko paṭikkamati eko raho nisīdati eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – sevetha pantāni senāsanāni , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ SīhoV0.273 yathā dāṭhabalī pasayha , rājā migānaṃ abhibhuyya cārī ;
Sevetha pantāni senāsanāni , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
159.
MettaṃM0.304 upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ , āsevamāno muditañca kāle ;
Sabbena lokena avirujjhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ , āsevamāno muditañca kāleti so paccekasambuddho mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ , iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatenaT0.425 cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati ;
karuṇāsahagatena cetasā … pe … muditāsahagatena cetasā … pe … upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharatīti – mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ , āsevamāno muditañca kāle .
Sabbena lokena avirujjhamānoti mettāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti , ye pacchimāya disāya sattā … pe … ye uttarāya disāya sattā … ye dakkhiṇāya disāya sattā … ye puratthimāya anudisāya sattā … ye pacchimāya anudisāya sattā … ye uttarāya anudisāya sattā … ye dakkhiṇāya anudisāya sattā … ye heṭṭhimāya [ adhogamāya ( syā .)] disāya sattā … ye uparimāya disāya sattā … ye dasasu disāsu sattā te appaṭikūlā honti .
Karuṇāya bhāvitattā … muditāya bhāvitattā … upekkhāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā … pe … ye dasasu disāsu sattā te appaṭikūlā honti .
Sabbena lokena avirujjhamānoti sabbena lokena avirujjhamāno , appaṭivirujjhamāno anāghātiyamāno [ aghaṭṭiyamāno ( syā .)] appaṭihaññamānoti – sabbena lokena avirujjhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ , āsevamānoT0.426 muditañca kāle ;
Sabbena lokena avirujjhamāno , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
160.
RāgañcaV0.274M0.305 dosañca pahāya mohaṃ , sandālayitvāna saṃyojanāni [ saṃyojanāni ( ka .)];
Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi , eko care khaggavisāṇakappo .
Rāgañca dosañca pahāya mohan ti .
Rāgoti yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ .
Dosoti yo cittassa āghāto … pe … caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa .
Mohoti dukkhe aññāṇaṃ … pe … avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ .
Rāgañca dosañca pahāya mohan ti so paccekasambuddho rāgañca dosañca mohañca pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – rāgañca dosañca pahāya mohaṃ .
Sandālayitvāna saṃyojanānīti .
Dasa saṃyojanāni – kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ … pe … avijjāsaṃyojanaṃ .
Sandālayitvāna saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni sandālayitvā padālayitvā sampadālayitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – sandālayitvāna saṃyojanāni .
AsantasaṃT0.427 jīvitasaṅkhayamhīti so paccekasambuddho jīvitapariyosāne asantāsī anutrāsī anubbiggo anussaṅkī anutrāso abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso viharatīti – asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ , sandālayitvāna saṃyojanāni ;
Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
161.
Bhajanti sevanti ca kāraṇatthā , nikkāraṇā dullabhā ajja mittā ;
Attatthapaññā [ attaṭṭhapaññā ( ka .)] asucī manussā , eko care khaggavisāṇakappo .
BhajantiM0.306 sevanti ca kāraṇatthāti attatthakāraṇā paratthakāraṇā ubhayatthakāraṇā diṭṭhadhammikatthakāraṇā samparāyikatthakāraṇā paramatthakāraṇā bhajanti sambhajanti sevanti nisevanti saṃsevanti paṭisevantīti – bhajanti sevanti ca kāraṇatthā .
NikkāraṇāV0.275 dullabhā ajja mittāti dve mittā – agārikamitto ca anāgārikamitto ca … pe … ayaṃ agārikamitto … pe … ayaṃ anāgārikamitto .
Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti imeT0.428 dve mittā akāraṇā nikkāraṇā ahetū appaccayā dullabhā ( dulladdhā sudulladdhā )[() natthi syā . potthake ] ti – nikkāraṇā dullabhā ajja mittā .
Attatthapaññā asucī manussāti .
Attatthapaññāti attano atthāya attano hetu attano paccayā attano kāraṇā bhajanti sambhajanti sevanti nisevanti saṃsevanti paṭisevanti ācaranti samācaranti payirupāsanti paripucchanti paripañhantīti – attatthapaññā .
Asucī manussāti asucinā kāyakammena samannāgatāti asucī manussā , asucinā vacīkammena samannāgatāti asucī manussā , asucinā manokammena samannāgatāti asucī manussā , asucinā pāṇātipātena … pe … asucinā adinnādānena … asucinā kāmesumicchācārena … asucinā musāvādena … asuciyā pisuṇāya vācāya samannāgatā … asuciyā pharusāya vācāya samannāgatā … asucinā samphappalāpena samannāgatā … asuciyā abhijjhāya samannāgatā … asucinā byāpādena samannāgatāti asucī manussā , asuciyā micchādiṭṭhiyā samannāgatāti asucī manussā , asuciyā cetanāya samannāgatāti asucī manussā , asuciyā patthanāya samannāgatāti asucī manussā , asucinā paṇidhinā samannāgatāti asucī manussā , asucī hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti – attatthapaññā asucī manussā .
Eko care khaggavisāṇakappoti .
Ekoti so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko … pe … careti aṭṭha cariyāyo … pe … khaggavisāṇakappoti yathā khaggassa nāma visāṇaṃ ekaṃ hoti adutiyaṃ … pe … eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ BhajantiT0.429M0.307 sevanti ca kāraṇatthā , nikkāraṇā dullabhā ajja mittā ;
Attatthapaññā asucī manussā , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
Catuttho vaggo .
Khaggavisāṇasuttaniddeso niṭṭhito .
AjitoV0.276 tissametteyyo , puṇṇako atha mettagū ;
Dhotako upasīvo ca , nando ca atha hemako .
Todeyya-kappā dubhayo , jatukaṇṇī ca paṇḍito ;
Bhadrāvudho udayo ca , posālo cāpi brāhmaṇo ;
Mogharājā ca medhāvī , piṅgiyo ca mahāisi .
Soḷasānaṃ [ soḷasannaṃ ( syā . ka .)] panetesaṃ , brāhmaṇānaṃva sāsanaṃ ;
Pārāyanānaṃ niddesā , tattakā ca bhavanti hi [ vā ( ka .)].
Khaggavisāṇasuttānaṃ , niddesāpi tatheva ca ;
Niddesā duvidhā ñeyyā , paripuṇṇā sulakkhitāti .
Cūḷaniddesapāḷi niṭṭhitā .