1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā
11. Dutiyassa
V3.85 paṭhame saritabbayuttakāti anussaraṇārahā .Mijjati siniyhati etāyāti mettā , mittabhāvo .
Mettā etassa atthīti mettaṃ , kāyakammaṃ .
Taṃ pana yasmā mettāsahagatacittasamuṭṭhānaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ mettena cittena kātabbaṃ kāyakamman ’’ ti .
Esa nayo sesadvayepi .
Imānīti mettakāyakammādīni .
Bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato .
Yathā pana bhikkhunīsupi labbhanti , evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento ‘‘ bhikkhūnañhī ’’ tiādimāha .
Bhikkhuno
M3.90 sabbampi anavajjakāyakammaṃ ābhisamācārikakammantogadhamevāti āha ‘‘ mettena cittena … pe … kāyakammaṃ nāmā ’’ ti .Bhattivasena pavattiyamānā cetiyabodhīnaṃ vandanā mettāsiddhāti katvā tadatthāya gamanaṃ ‘‘ mettaṃ kāyakamman ’’ ti vuttaṃ .
Ādi -saddena cetiyabodhibhikkhūsu vuttāvasesāpacāyanādivasena pavattamettāvasena pavattaṃ kāyikaṃ kiriyaṃ saṅgaṇhāti .
Tepiṭakampi buddhavacanaṃ kathiyamānanti adhippāyo .
Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānameva mettaṃ vacīkammaṃ nāma hitajjhāsayena pavattitabbato .
Tīṇi sucaritānīti kāyavacīmanosucaritāni .
Cintanan ti evaṃ cintanamattampi manokammaṃ , pageva paṭipannā bhāvanāti dasseti .
Āvīti pakāsaṃ .
Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati , tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘ sammukhā ’’ ti .
Rahoti appakāsaṃ .
Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati , tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘ parammukhā ’’ ti .
Sahāyabhāvagamanaṃ tesaṃ purato .
Tesu karontesuyeva hi sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma hoti .
Ubhayehīti navakehi therehi ca .
Paggayhāti paggaṇhitvā uddhaṃ katvā kevalaṃ ‘‘ devo ’’ ti avatvā guṇehi thirabhāvajotanaṃ ‘‘ devatthero ’’ ti vacanaṃ paggayha vacanaṃ .
Mamattabodhanaṃ vacanaṃ mamāyanavacanaṃ .
Ekantaparammukhassa manokammassa sammukhatā nāma viññattisamuṭṭhāpanavasena hoti , tañca kho loke kāyakammanti pākaṭaṃ paññātaṃ .
Hatthavikārādīni anāmasitvā eva dassento ‘‘ nayanāni ummīletvā ’’ tiādimāha .
Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā pasannena mukhena olokanañca
V3.86 mettaṃ kāyakammameva , yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā mukhassa ca pasannatā , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ mettaṃ manokammaṃ nāmā ’’ ti .Lābha -saddo kammasādhano ‘‘ lābhā vata , bho , laddho ’’ tiādīsu viya .
So cettha ‘‘ dhammaladdhā ’’ ti vacanato atītakālikoti āha ‘‘ cīvarādayo laddhapaccayā ’’ ti .
Dhammato āgatāti dhammikā , parisuddhagamanā paccayā .
Tenāha ‘‘ dhammaladdhā ’’ ti .
Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘ kuhanādī ’’ tiādi
M3.91 vuttaṃ .Na sammā gayhamānā hi dhammaladdhā nāma na hontīti tappaṭisedhanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ dhammaladdhā ’’ ti vuttaṃ .
Deyyaṃ dakkhiṇeyyañca appaṭivibhattaṃ katvā bhuñjatīti appaṭivibhattabhogī nāma hoti .
Tenāha ‘‘ dve paṭivibhattāni nāmā ’’ tiādi .
Cittena vibhajanan ti etena cittuppādamattenapi vibhajanaṃ paṭivibhattaṃ nāma , pageva payogatoti dasseti .
Cittena vibhajanapubbakaṃ vā kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ ‘‘ evaṃ cittena vibhajanan ’’ ti vuttaṃ .
Tena cittuppādamattena paṭivibhāgo kātabboti dasseti .
Appaṭivibhattan ti bhāvanapuṃsakaniddeso , appaṭivibhattaṃ lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso vā .
Taṃ neva gihīnaṃ deti attano ājīvasodhanatthaṃ .
Na attanā paribhuñjati ‘‘ mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū ’’ ti .
Paṭiggaṇhanto ca … pe … passatīti iminā āgamanato paṭṭhāya sādhāraṇabuddhiṃ upaṭṭhāpeti .
Evaṃ hissa sādhāraṇabhogitā sukarā , sāraṇīyadhammo cassa pūro hoti .
Atha vā paṭiggaṇhanto ca … pe … passatīti iminā tassa lābhassa tīsu kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ .
Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti iminā paṭiggahaṇakālo dassito .
Gahetvā … pe … passatīti iminā paṭiggahitakālo .
Tadubhayaṃ pana tādisena pubbabhāgena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo .
Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbevassa hoti ‘‘ saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhissāmī ’’ ti , paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘ saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī ’’ ti , paṭiggahetvā hoti ‘‘ saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti hi paṭiggahitaṃ mayā ’’ ti .
Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhaṃ lābhaṃ osāraṇalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī appaṭivibhattabhogī ca hoti .
Imaṃ pana sāraṇīyadhamman ti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhamaṃ .
Na hi … pe … gaṇhanti , tasmā sādhāraṇabhogitā dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati , kuto pūraṇanti adhippāyo .
Parisuddhasīloti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti .
Vattaṃ akhaṇḍentoti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ sādhāraṇabhogitañca dasseti .
Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva
V3.87 hotīti āha ‘‘ pūretī ’’ ti .Odissakaṃ katvāti etena anodissakaṃ katvā pituno , ācariyupajjhāyādīnaṃ vā
M3.92 therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti dasseti .Dātabban ti avassaṃ dātabbaṃ .
Sāraṇīyadhammo panassa na hoti paṭijaggaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā .
Tenāha ‘‘ palibodhajagganaṃ nāma hotī ’’ ti .
Muttapalibodhassa vaṭṭati amuttapalibodhassa pūretuṃ asakkuṇeyyattā .
Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammaṃ pūrentassa odissakadānaṃ vaṭṭati , na vaṭṭatīti ?
No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento ‘‘ tena panā ’’ tiādimāha .
Iminā odissakadānaṃ panassa na sabbattha vāritanti dasseti .
Gilānādīnañhi odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘ asukassa na dassāmī ’’ ti paṭikkhepassa abhāvato .
Byatirekappadhāno hi paṭibhāgo .
Tenāha ‘‘ avasesan ’’ tiādi .
Adātumpīti pi -saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti .
Tañca kho karuṇāyanavasena , na vattaparipūraṇavasena , tasmā dussīlassapi atthikassa sati sambhave dātabbaṃ .
Dānañhi nāma na kassaci nivāritaṃ .
Susikkhitāyāti sāraṇīyapūraṇavidhimhi susikkhitāya , sukusalāyāti attho .
Idāni tassa kosallaṃ dassetuṃ ‘‘ susikkhitāya hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Dvādasahi vassehi pūrehi , na tato oran ti iminā tassa duppūrataṃ dasseti .
Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso diṭṭhadhammikehipi tāvagarutarehi phalānisaṃsehi anugatoti taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti .
Tathā hi so duppajahadānamayassa sīlamayassa puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā visuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati .
Tassimamatthaṃ byatirekato anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘ sace hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Taṃ suviññeyyameva .
Idānissa samparāyike diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ evaṃ pūritasāraṇīyadhammassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Neva issā na macchariyaṃ hoti cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato .
Manussānaṃ piyo hoti pariccāgasīlatāya vissutattā .
Tenāha ‘‘ dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū ’’ tiādi ( a . ni .5.34).
Sulabhapaccayo hoti dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsasabhāvato dānassa .
Pattagatamassa diyyamānaṃ
M3.93 na khīyati pattagatasseva dvādasavassikassa mahāvattassa avicchedena pūritattā .Aggabhaṇḍaṃ labhati devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā .
Bhaye vā … pe … āpajjanti deyyappaṭiggāhakavikappaṃ akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānassa pūritatāya pasāritacittattā .
Tatrāti
V3.88 tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu .Imāni phalāni vatthūni kāraṇāni .
Mahāgirigāmo nāma nāgadīpapasse eko gāmova .
Alabhantāpīti appapuññatāya alābhino samānāpi .
Bhikkhācāramaggasabhāgan ti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti .
Anuttarimanussadhammattā therānaṃ saṃsayavinodanatthañca ‘‘ sāraṇīyadhammo me , bhante , pūrito ’’ ti āha .
Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito .
Daharakāle evaṃ kira sāraṇīyadhammapūrako ahosi .
Manussānaṃ piyatāya sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva .
Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato ‘‘ idaṃ tāva … pe … ettha vatthū ’’ ti vuttaṃ .
Giribhaṇḍamahāpūjāyāti cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānāya mahāpūjāya .
Tassā ca paṭipattiyā avañjhabhāvavibhāvanatthaṃ ‘‘ ete mayhaṃ pāpuṇissantī ’’ ti āha .
Pariyāyenapi lesenapi .
Anucchavikan ti ‘‘ sāraṇīyadhammapūrako ’’ ti yathābhūtapavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikanti attho .
Anārocetvāva palāyiṃsu corabhayena .
‘‘ Attano dujjīvikāyā ’’ tipi vadanti .
Ahaṃ sāraṇīyadhammapūrikā , mama pattapariyāpannenapi sabbāpimā bhikkhuniyo yāpessantīti āha ‘‘ mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayitthā ’’ ti .
Vaṭṭissatīti kappissati .
Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi , therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji .
Natthi etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni .
Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ ‘‘ yassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādiantā veditabbā .
Tenāha ‘‘ sattasū ’’ tiādi .
Na hi añño koci āpattikkhandhānaṃ
M3.94 anukkamo atthi , anupasampannasīlānaṃ samādānakkamenapi ādiantā labbhanti .Pariyante chinnasāṭako viyāti tatrante dasante vā chinnavatthaṃ viya .
Visadisudāharaṇañcetaṃ ‘‘ akhaṇḍānī ’’ ti imassa adhikatattā .
Evaṃ sesānampi udāharaṇāni .
Khaṇḍikatā bhinnatā khaṇḍaṃ , taṃ etassa atthīti khaṇḍaṃ , sīlaṃ .
Chiddan tiādīsupi eseva nayo .
Vemajjhe bhinnaṃ vinivijjhanavasena .
Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho .
Visabhāgavaṇṇena upaḍḍhaṃ tatiyabhāgagataṃ sambhinnavaṇṇaṃ sabalaṃ , visabhāgavaṇṇeheva bindūhi antarantarāhi vimissaṃ kammāsaṃ .
Ayaṃ imesaṃ viseso .
Sabalarahitāni asabalāni , tathā akammāsāni .
Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ , tasmā taṇhādāsabyato mocanavacanena tesaṃ sīlānaṃ vivaṭṭūpanissayatamāha .
Bhujissabhāvakaraṇatoti iminā bhujissakarāni bhujissānīti uttarapadalopenāyaṃ
V3.89 niddesoti dasseti .Yasmā vā taṃsamaṅgipuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti , tasmāpi bhujissāni .
Aviññūnaṃ appamāṇatāya ‘‘ viññuppasatthānī ’’ ti vuttaṃ .
Suparisuddhabhāvena vā sampannattā viññūhi pasatthānīti viññuppasatthāni .
Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattāti ‘‘ imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā ’’ ti taṇhāparāmāsena ,‘‘ imināhaṃ sīlena devo hutvā tattha nicco dhuvo sassato bhavissāmī ’’ ti diṭṭhiparāmāsena ca aparāmaṭṭhattā .
Parāmaṭṭhun ti ‘‘ ayaṃ te sīlesu doso ’’ ti catūsu vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ , anuddhaṃsetuṃ codetunti attho .
Sīlaṃ nāma avippaṭisārādipārampariyena yāvadeva samādhisampādanatthanti āha ‘‘ samādhisaṃvattanikānī ’’ ti .
Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni .
Samānabhāvo sāmaññaṃ , paripuṇṇacatupārisuddhibhāvena majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvato sīlena sāmaññaṃ sīlasāmaññaṃ , taṃ gato upagatoti sīlasāmaññagato .
Tenāha ‘‘ samānabhāvūpagatasīlo ’’ ti , sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlo sabhāgavuttikoti attho .
Kāmaṃ puthujjanānampi catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā , taṃ pana na ekantikaṃ , idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha ‘‘ natthi
M3.95 maggasīle nānattan ’’ ti .Taṃ sandhāyetaṃ vuttan ti maggasīlaṃ sandhāya taṃ ‘‘ yāni tāni sīlānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yāyan ti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā .
Diṭṭhīti maggasammādiṭṭhi .
Niddosāti niddhutadosā , samucchinnarāgādipāpadhammāti attho .
Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati .
Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati .
Yā satthu anusiṭṭhi , taṃ karotīti takkaro , tassa , yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantassāti attho .
Samānadiṭṭhibhāvan ti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ .
Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .