1. Nāgasuttavaṇṇanā

43. Pañcamassa paṭhame parisiñcitun ti ( ma . ni . aṭṭha .1.272) yo cuṇṇamattikādīhi gattāni ubbaṭṭento mallakamuṭṭhādīhi vā ghaṃsanto nahāyati , so ‘‘ nahāyatī ’’ ti vuccati .

Yo tathā akatvā pakatiyāva nahāyati , so ‘‘ parisiñcatī ’’ ti vuccatiV3.103 .

Bhagavato ca sarīre tathā haritabbaṃ rajojallaṃ nāma nupalimpati acchachavibhāvato , utuggahaṇatthaṃ pana bhagavā kevalaṃ udake otarati .

Tenāha ‘‘ gattāni parisiñcitun ’’ ti .

Pubbakoṭṭhakoti pācīnakoṭṭhako .

Sāvatthiyaṃ kira jetavanavihāro kadāci mahā , kadāci khuddako .

Tathā hi so vipassissa bhagavato kāle yojaniko ahosi , sikhissa tigāvuto , vessabhussa aḍḍhayojaniko , kakusandhassa gāvutappamāṇo , koṇāgamanassa aḍḍhagāvutappamāṇo , kassapassa vīsatiusabhappamāṇo , amhākaṃ bhagavato kāle aṭṭhakarīsappamāṇo jāto .

Tampi nagaraṃ tassa vihārassa kadāci pācīnato hoti , kadāci dakkhiṇato , kadāci pacchimato , kadāci uttarato .

Jetavanagandhakuṭiyaṃ pana catunnaṃ mañcapādānaṃ patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalameva .

Cattāri hi acalacetiyaṭṭhānāni nāma mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ , isipatane dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ , saṅkassanagare devorohanakāle sopānassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ , mañcapādaṭṭhānanti .

Ayaṃ pana pubbakoṭṭhako kassapadasabalassa vīsatiusabhavihārakāle pācīnadvārakoṭṭhako ahosi .

So idāni ‘‘ pubbakoṭṭhako ’’ tveva paññāyati .

KassapadasabalassaM3.110 kāle aciravatī nagaraṃ parikkhipitvā sandamānā pubbakoṭṭhakaṃ patvā udakena bhinditvā mahantaṃ udakarahadaṃ māpesi samatittikaṃ anupubbagambhīraṃ .

Tattha ekaṃ rañño nhānatitthaṃ , ekaṃ nāgarānaṃ , ekaṃ bhikkhusaṅghassa , ekaṃ buddhānanti evaṃ pāṭiekkāni nhānatitthāni honti ramaṇīyānivippakiṇṇarajatapaṭṭasadisavālukāni .

Iti bhagavatā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena ayaṃ evarūpo pubbakoṭṭhako , tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ .

Athāyasmā ānando udakasāṭikaṃ upanāmesi .

Bhagavā surattadupaṭṭaṃ apanetvā udakasāṭikaṃ nivāsesi .

Thero dupaṭṭena saddhiṃ mahācīvaraṃ attano hatthagataṃ akāsi .

Bhagavā udakaṃ otari , sahotaraṇenevassa udake macchakacchapā sabbe suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ , yantanāḷikāhi suvaṇṇarasadhārāni siñcanakālo viya suvaṇṇapaṭappasāraṇakālo viya ca ahosi .

Atha bhagavato nahānavattaṃ dassetvā paccuttiṇṇassa thero surattadupaṭṭaṃ upanāmesi .

Bhagavā taṃ nivāsetvā vijjullatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā mahācīvaraṃ antantena saṃharitvā padumagabbhasadisaṃ katvā upanītaṃ dvīsu kaṇṇesu gahetvā aṭṭhāsi .

Tena vuttaṃ ‘‘ pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā ekacīvaro aṭṭhāsī ’’ ti .

Evaṃ ṭhitassa pana bhagavato sarīraṃ vikasitapadumapupphasadisaṃ sabbapāliphullaṃ pāricchattakaṃ , tārāmarīcivikasitañca gaganatalaṃ siriyā avahasamānaṃ viya virocittha , byāmappabhāparikkhepavilāsinīV3.104 cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthitvā ṭhapitā dvattiṃsa candimā viya , dvattiṃsa sūriyā viya , paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsadevarājadvattiṃsamahābrahmāno viya ca ativiya virocittha .

Yasmā ca bhagavato sarīraṃ sudhantacāmīkarasamānavaṇṇaṃ , suparisodhitapavāḷaruciratoraṇaṃ , suvisuddhanīlaratanāvalisadisakesatanuruhaṃ , tasmā tahaṃ tahaṃ viniggatasujātajātihiṅgulakarasūpasobhitaṃ upari satamegharatanāvalisucchāditaṃ jaṅgamamiva kanakagirisikharaṃ virocittha .

Tasmiñca samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantato asītihatthappamāṇe padese ādhāvantī vidhāvantī ratanāvaliratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya pasāritaratanacittakañcanapaṭṭamiva āsiñcamānalākhārasadhārācittamiva ukkāsatanipātasamākulamiva nirantaravippakiṇṇakaṇikārakiṅkiṇikapupphamiva vāyuvegasamuddhatacinapiṭṭhacuṇṇarañjitamivaM3.111 indadhanuvijjullatāvitānasanthatamiva ca gaganatalaṃ , taṃ ṭhānaṃ pavanañca sammā pharanti .

Vaṇṇabhūmi nāmesā .

Evarūpesu ṭhānesu buddhānaṃ sarīravaṇṇaṃ vā guṇavaṇṇaṃ vā cuṇṇiyapadehi vā gāthāhi vā atthañca upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā paṭibalena dhammakathikena pūretvā kathetuṃ vaṭṭati .

Evarūpesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo .

Pubbasadisāni kurumānoti nirudakāni kurumāno , sukkhāpayamānoti attho .

Sodake gatte cīvaraṃ pārupantassa hi cīvare kaṇṇikāni uṭṭhahanti , parikkhārabhaṇḍaṃ dussati , buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati , padumapatte ukkhittaudakabindu viya udakaṃ vinivaṭṭetvā gacchati .

Evaṃ santepi sikkhāgāravatāya bhagavā ‘‘ pabbajitavattaṃ nāmetan ’’ ti mahācīvaraṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā purato kāyaṃ paṭicchādetvā aṭṭhāsi .

Tāḷitañca vāditañca tāḷitavāditaṃ , tūriyānaṃ tāḷitavāditaṃ tūriyatāḷitavāditaṃ .

Mahantañca taṃ tūriyatāḷitavāditañcāti mahātūriyatāḷitavāditaṃ .

Tenāha ‘‘ mahantenā ’’ tiādi .

Atha vā bherimudiṅgapaṇavāditūriyānaṃ tāḷitaṃ vīṇāveḷugomukhiādīnaṃ vāditañca tūriyatāḷitavāditan ti vā evamettha attho daṭṭhabbo .

Abhiññāpāraṃ gatoti abhiññāpāragū .

Evaṃ sesesupi .

So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti abhiññāpāragū .

Tesu pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti pariññāpāragū .

Sabbakilese pajahanto gatoti pahānapāragū .

Cattāro magge bhāvento gatoti bhāvanāpāragū .

Nirodhaṃ sacchikaronto gatoti sacchikiriyāpāragū .

Sabbasamāpattiṃ samāpajjanto gatoti samāpattipāragū .

Subrahmadevaputtādayoti ettha so kira devaputto accharāsaṅghaparivuto nandanakīḷitaṃ katvā pāricchattakamūle paññattāsane nisīdi .

Taṃ pañcasatā parivāretvā nisinnāV3.105 , pañcasatā rukkhaṃ abhiruhitvā madhurassarena gāyitvā pupphāni pātenti .

Tāni gahetvā itarā ekatovaṇṭikamālāva ganthenti .

Atha rukkhaṃ abhiruḷhā upacchedakavasena ekappahāreneva kālaṃ katvā avīcimhi nibbattā mahādukkhaṃ anubhavanti .

Atha kāle gacchante devaputto ‘‘ imāsaṃ neva saddo suyyatiM3.112 , na pupphāni pātenti , kahaṃ nu kho gatā ’’ ti āvajjento niraye nibbattabhāvaṃ disvā piyavatthukasokena ruppamāno cintesi –

‘‘ etā tāva yathākammena gatā , mayhaṃ āyusaṅkhāro kittako ’’ ti .

So ‘‘ sattame divase mayāpi avasesāhi pañcasatāhi saddhiṃ kālaṃ katvā tattheva nibbattitabban ’’ ti disvā balavatarena sokena samappito .

‘‘ Imaṃ mayhaṃ sokaṃ sadevake loke aññatra tathāgatā nibbāpetuṃ samattho natthī ’’ ti cintetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito –

‘‘ Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ , niccaṃ ubbiggamidaṃ mano ;

Anuppannesu kicchesu , atho uppatitesu ca ;

Sace atthi anutrastaṃ , taṃ me akkhāhi pucchito ’’ ti .( saṃ . ni .1.98)–

Imaṃ gāthamabhāsi .

Bhagavāpissa –

‘‘ Nāññatra bojjhā tapasā , nāññatrindriyasaṃvarā ;

Nāññatra sabbanissaggā , sotthiṃ passāmi pāṇinan ’’ ti .( saṃ . ni .1.98)–

Dhammaṃ desesi .

So desanāpariyosāne vigatasoko pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya bhagavantaṃ namassamāno aṭṭhāsi .

Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘ dukkhappattā subrahmadevaputtādayo ’’ ti .

Ādi -saddena candasūriyadevaputtādayo saṅgaṇhāti .

Catūhi kāraṇehīti ārakattā , arīnaṃ arānañca hatattā , paccayādīnaṃ arahattā , pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi catūhi kāraṇehi .

Dasavidhasaṃyojanānīti orambhāgiyuddhambhāgiyabhedato dasavidhasaṃyojanāni .

Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci .

Aṭṭhamakan ti sotāpattimaggaṭṭhaṃ sandhāya vadati .

Sotāpannoti phalaṭṭho gahito .

Soraccan tiV3.106 ‘‘ tattha katamaṃ soraccaṃ ?

Yo kāyiko avītikkamo , vācasiko avītikkamo , kāyikavācasiko avītikkamo , idaṃ vuccati soraccaṃ , sabbāpi sīlasaṃvaro soraccan ’’ ti ( dha . sa .1349) vacanato sucisīlaṃ ‘‘ soraccan ’’ ti vuttaṃ .

Karūṇāti karuṇābrahmavihāramāha .

Karuṇāpubbabhāgoti tassa pubbabhāgaṃ upacārajjhānaṃ vadati .

DuvidhenaM3.113 jhānenāti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānabhedato duvidhena jhānamanena .

Pañcavidhamicchājīvavasenāti kuhanālapanānemittikatānippesikatālābhenalābhaṃnijigīsanatāsaṅkhāta- pañcavidhamicchājīvavasena .

Na lippatīti na allīyati anusayato ārammaṇakaraṇato vā taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato .

Sesamettha uttānameva .

Nāgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Chakkanipāta-ṭīkā

Chakkanipāta-ṭīkā