6. Mahāvaggo
1. Soṇasuttavaṇṇanā
55. Chaṭṭhassa
V3.125M3.123 paṭhame soṇoti sukhumālasoṇatthero .Sītavaneti evaṃnāmake susāne .
Tasmiṃ kira paṭipāṭiyā pañca caṅkamanapaṇṇasālāsatāni māpitāni , tesu thero attano sappāyacaṅkamanaṃ gahetvā samaṇadhammaṃ karoti .
Tassa āraddhavīriyassa hutvā caṅkamato pādatalāni bhijjiṃsu , jāṇūhi caṅkamato jāṇukānipi hatthatalānipi bhijjiṃsu , chiddāni ahesuṃ .
Evaṃ āraddhavīriyo viharanto obhāsanimittamattakampi dassetuṃ nāsakkhi .
Tassa vīriyena kilamitakāyassa koṭiyaṃ pāsāṇaphalake nisinnassa yo vitakko udapādi , taṃ dassetuṃ atha kho āyasmatotiādi vuttaṃ .
Tattha
P3.389 āraddhavīriyāti paripuṇṇapaggahitavīriyā .Na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatīti sace hi ahaṃ ugghaṭitaññū vā assaṃ vipañcitaññū vā neyyo vā , nūna me cittaṃ vimucceyya .
Addhā panasmi padaparamo , yena me cittaṃ na vimuccatīti sanniṭṭhānaṃ katvā saṃvijjanti kho panātiādīni cintesi .
Tattha bhogāti upayogatthe paccattaṃ .
Pāturahosīti therassa cittācāraṃ ñatvā ‘‘ ayaṃ soṇo ajja sītavane padhānabhūmiyaṃ nisinno imaṃ vitakkaṃ vitakketi , gantvāssa vitakkaṃ sahotthaṃ gaṇhitvā vīṇopamaṃ kammaṭṭhānaṃ kathessāmī ’’ ti pamukhe pākaṭo ahosi .
Paññatte āsaneti padhānikabhikkhū attano vasanaṭṭhāne ovadituṃ āgatassa buddhassa bhagavato nisīdanatthaṃ yathālābhena āsanaṃ paññāpetvāva padhānaṃ karonti , aññaṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi santharitvā upari saṅghāṭiṃ paññapenti .
Theropi āsanaṃ paññāpetvā padhānaṃ akāsi .
Taṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ paññatte āsane ’’ ti .
Taṃ kiṃ maññasīti satthā ‘‘ imassa bhikkhuno avasesakammaṭṭhānehi attho natthi , ayaṃ gandhabbasippe
V3.126 cheko ciṇṇavasī , attano visaye kathiyamānaṃM3.124 khippameva sallakkhessatī ’’ ti vīṇopamaṃ kathetuṃ ‘‘ taṃ kiṃ maññasī ’’ tiādimāha .Vīṇāya tantissare kusalatā nāma vīṇāya vādanakusalatā , so ca tattha kusalo .
Mātāpitaro hissa ‘‘ amhākaṃ putto aññaṃ sippaṃ sikkhanto kāyena kilamissati , idaṃ pana sayane
P3.390 nisinneneva sakkā uggaṇhitun ’’ ti gandhabbasippameva uggaṇhāpesuṃ .Tassa –
‘‘ Satta sarā tayo gāmā , mucchanā ekavīsati ;
Ṭhānā ekūnapaññāsa , iccete saramaṇḍalā ’’ ti .
–
Ādikaṃ gandhabbasippaṃ sabbameva paguṇaṃ ahosi .
Accāyatāti atiāyatā kharamucchanā .
Saravatīti sarasampannā .
Kammaññāti kammakkhamā kammayoggā .
Atisithilāti mandamucchanā .
Same guṇe patiṭṭhitāti majjhime sare ṭhapetvā mucchitā .
Accāraddhan ti atigāḷhaṃ .
Uddhaccāya saṃvattatīti uddhatabhāvāya saṃvattati .
Atilīnan ti atisithilaṃ .
Kosajjāyāti kusītabhāvatthāya .
Vīriyasamathaṃ adhiṭṭhahāti vīriyasampayuttaṃ samathaṃ adhiṭṭhaha , vīriyaṃ samathena yojehīti attho .
Indriyānañca samataṃ paṭivijjhāti saddhādīnaṃ indriyānaṃ samataṃ samabhāvaṃ adhiṭṭhāhi .
Tattha saddhaṃ paññāya , paññañca saddhāya , vīriyaṃ samādhinā , samādhiñca vīriyena yojayatā indriyānaṃ samatā adhiṭṭhitā nāma hoti .
Sati pana sabbatthikā , sā sadā balavatīyeva vaṭṭati .
Tañca pana tesaṃ yojanāvidhānaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.60-62) pakāsitameva .
Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhīti tasmiñca samabhāve sati yena ādāse mukhabimbeneva nimittena uppajjitabbaṃ , taṃ samathanimittaṃ vipassanānimittaṃ magganimittaṃ phalanimittañca
P3.391 gaṇhāhi nibbattehīti evamassa satthā arahatte pakkhipitvā kammaṭṭhānaṃ kathesi .Tattha ca nimittaṃ aggahesīti samathanimittañca vipassanānimittañca aggahesi .
Cha ṭhānānīti cha kāraṇāni .
Adhimutto hotīti paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā ṭhito hoti .
Nekkhammādhimuttotiādi sabbaṃ arahattavaseneva vuttaṃ .
Arahattañhi sabbakilesehi nikkhantattā nekkhammaṃ , teheva pavivittattā paviveko , byāpajjhābhāvato abyāpajjhaṃ , taṇhākkhayante uppannattā
M3.125 taṇhākkhayoV3.127 , upādānakkhayante uppannattā upādānakkhayo , sammohābhāvato asammohoti vuccati .Kevalaṃ saddhāmattakan ti paṭivedharahitaṃ kevalaṃ paṭivedhapaññāya asammissakaṃ saddhāmattakaṃ .
Paṭicayan ti punappunaṃ karaṇena vaḍḍhiṃ .
Vītarāgattāti maggapaṭivedhena rāgassa vigatattāyeva nekkhammasaṅkhātaṃ arahattaṃ paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito hoti , phalasamāpattivihārena viharati , tanninnamānasoyeva ca hotīti attho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Lābhasakkārasilokan ti catupaccayalābhañca tesaññeva sukatabhāvañca vaṇṇabhaṇanañca .
Nikāmayamānoti icchamāno patthayamāno .
Pavivekādhimuttoti paviveke adhimutto arahanti evaṃ arahattaṃ byākarotīti attho .
Sīlabbataparāmāsan ti sīlañca vatañca parāmasitvā gahitaṃ gahaṇamattaṃ .
Sārato
P3.392 paccāgacchantoti sārabhāvena jānanto .Abyāpajjhādhimuttoti abyāpajjhaṃ arahattaṃ byākaroti .
Imināva nayena sabbaṭṭhānesu attho daṭṭhabbo .
Apicettha ‘‘ nekkhammādhimuttoti imasmiṃyeva arahattaṃ kathitaṃ , sesesu pañcasu nibbānan ’’ ti eke vadanti .
Apare ‘‘ asammohādhimuttoti ettheva nibbānaṃ kathitaṃ , sesesu arahattan ’’ ti vadanti .
Ayaṃ panettha sāro – sabbesveva tesu arahattampi nibbānampi kathitamevāti .
Bhusāti balavanto dibbarūpasadisā .
Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti etassa khīṇāsavassa cittaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkonti .
Kilesā hi uppajjamānā cittaṃ gaṇhanti nāma .
Amissīkatan ti kilesā hi ārammaṇena saddhiṃ cittaṃ missaṃ karonti , tesaṃ abhāvā amissīkataṃ .
Ṭhitan ti patiṭṭhitaṃ .
Āneñjappattan ti acalappattaṃ .
Vayañcassānupassatīti tassa cesa cittassa uppādampi vayampi passati .
Bhusā vātavuṭṭhīti balavā vātakkhandho .
Neva sampakampeyyāti ekabhāgena cāletuṃ na sakkuṇeyya .
Na sampakampeyyāti thūṇaṃ viya sabbabhāgato kampetuṃ na sakkuṇeyya .
Na sampavedheyyāti vedhetvā pavedhetvā pātetuṃ na sakkuṇeyya .
Nekkhammaṃ
M3.126 adhimuttassāti arahattaṃ paṭivijjhitvā ṭhitassa khīṇāsavassa .Sesapadesupi
P3.393 arahattamevaV3.128 kathitaṃ .Upādānakkhayassa cāti upayogatthe sāmivacanaṃ .
Asammohañca cetasoti cittassa ca asammohaṃ adhimuttassa .
Disvā āyatanuppādan ti āyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā .
Sammā cittaṃ vimuccatīti sammā hetunā nayena imāya vipassanāpaṭipattiyā phalasamāpattivasena cittaṃ vimuccati , nibbānārammaṇe adhimuccati .
Atha vā iminā khīṇāsavassa paṭipadā kathitā .
Tassa hi āyatanuppādaṃ disvā imāya vipassanāya adhigatassa ariyamaggassānubhāvena sabbakilesehi sammā cittaṃ vimuccati .
Evaṃ tassa sammā vimuttassa … pe … na vijjati .
Tattha santacittassāti nibbutacittassa .
Sesamettha uttānatthamevāti .
2. Phaggunasuttavaṇṇanā
56. Dutiye samadhosīti uṭṭhānākāraṃ dassesi .
Paṭikkamantīti parihāyanti .
No abhikkamantīti na vaḍḍhanti .
Sīsaveṭhanaṃ dadeyyāti sīsaṃ veṭhetvā daṇḍakena samparivattakaṃ bandheyya .
Indriyāni vippasīdiṃsūti tasmiṃ maraṇasamaye cha indriyāni vippasannāni ahesuṃ .
Atthupaparikkhāyāti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ upaparikkhane .
Anuttare upadhisaṅkhayeti nibbāne .
Avimuttaṃ hotīti arahattaphalena adhimuttaṃ hoti .
3. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā
57. Tatiye chaḷabhijātiyoti cha jātiyo .
Tatridan ti tatrāyaṃ .
Luddāti dāruṇā .
Bhikkhū
P3.394 kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete .Ekasāṭakāti ekeneva pilotikakhaṇḍena purato paṭicchādanakā .
Akāmakassa bilaṃ olaggeyyun ti satthe gacchamāne goṇamhi mate gomaṃsamūlaṃ uppādanatthāya vibhajitvā khādamānā ekassa gomaṃsaṃ anicchantasseva koṭṭhāsaṃ katvā ‘‘ ayañca te khāditabbo , mūlañca dātabban ’’ ti taṃ koṭṭhāsasaṅkhātaṃ bilaṃ olaggeyyuṃ , balakkārena hatthe ṭhapeyyunti attho .
Akhettaññunāti abhijātipaññattiyā khettaṃ ajānantena .
Taṃ suṇāhīti taṃ mama paññattiṃ suṇāhi .
Kaṇhābhijātikoti kāḷakajātiko .
Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kaṇhasabhāvo hutvā jāyati nibbattati , kaṇhābhijātiyaṃ vā jāyati .
Nibbānaṃ
V3.129M3.127 abhijāyatīti nibbānaṃ pāpuṇāti , ariyabhūmisaṅkhātāya vā nibbānajātiyā jāyati .4. Āsavasuttavaṇṇanā
58. Catutthe saṃvarā pahātabbāti saṃvarena pahātabbā .
Sesesupi eseva nayo .
Idhāti imasmiṃ sāsane .
Paṭisaṅkhāti paṭisañjānitvā , paccavekkhitvāti attho .
Yonisoti upāyena pathena .
Ettha ca asaṃvare ādīnavapaṭisaṅkhā yoniso paṭisaṅkhāti veditabbā .
Sā cāyaṃ ‘‘ varaṃ , bhikkhave , tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ , na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu anubyañjanaso nimittaggāho ’’ tiādinā ādittapariyāyena ( saṃ . ni .4.235) veditabbā .
Cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto
P3.395 viharatīti ettha cakkhumeva indriyaṃ cakkhundriyaṃ , saṃvaraṇato saṃvaro , pidahanato thakanatoti vuttaṃ hoti .Satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro .
Javane uppajjamānopi hesa tasmiṃ dvāre kilesānaṃ uppattivāraṇato cakkhundriyasaṃvaroti vuccati .
Saṃvutoti tena saṃvarena upeto .
Tathā hi ‘‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvuto ’’ ti imassa vibhaṅge ‘‘ iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti … pe … samannāgato ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā saṃvarīti saṃvuto , thakesi pidahīti vuttaṃ hoti .
Cakkhundriyasaṃvarasaṃvutoti cakkhundriyasaṃvarasaṅkhātaṃ satikavāṭaṃ cakkhudvāre gharadvāre kavāṭaṃ viya saṃvari thakesi pidahīti vuttaṃ hoti .
Ayamevettha attho sundarataro .
Tathā hi ‘‘ cakkhundriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato , saṃvutassa viharato ’’ ti etesu padesu ayamevattho dissatīti .
Yaṃ hissātiādimhi yaṃ cakkhundriyasaṃvaraṃ assa bhikkhuno asaṃvutassa athaketvā apidahitvā viharantassāti attho .
Yekārassa vā esa yanti ādeso , ye assāti attho .
Āsavā vighātapariḷāhāti cattāro āsavā ca aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā vipākapariḷāhā vā .
Cakkhudvārasmiñhi iṭṭhārammaṇaṃ āpāthagataṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmāsavo uppajjati ,‘‘ īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmī ’’ ti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavo
M3.128 uppajjati , sattoti vā sattassāti vā gaṇhato diṭṭhāsavo uppajjati , sabbeheva sahajātaṃ aññāṇaṃ avijjāsavoti cattāro āsavā uppajjantiV3.130 .Etehi sampayuttā apare kilesā vighātapariḷāhā āyatiṃ vā tesaṃ vipākā tehipi asaṃvutasseva viharato uppajjeyyunti vuccanti .
Evaṃsa
P3.396 teti evaṃ assa te , etenupāyena na honti , no aññathāti vuttaṃ hoti .Paṭisaṅkhā yoniso sotindriyasaṃvarasaṃvutotiādīsupi eseva nayo .
Ime vuccanti āsavā saṃvarā pahātabbāti imesu chasu dvāresu cattāro cattāro katvā catuvīsati āsavā saṃvarena pahātabbāti vuccanti .
Paṭisaṅkhā yoniso cīvaran tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ sabbaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.18) sīlakathāya vuttameva .
Yaṃ hissāti yañhi cīvaraṃ piṇḍapātādīsu vā aññataraṃ assa .
Appaṭisevatoti evaṃ yoniso appaṭisevantassa .
Imasmiṃ vāre aladdhaṃ cīvarādiṃ patthayato laddhaṃ vā assādayato kāmāsavassa uppatti veditabbā , īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavassa , ahaṃ labhāmi na labhāmīti vā mayhaṃ vā idanti attasaññaṃ adhiṭṭhahato diṭṭhāsavassa , sabbeheva pana sahajāto avijjāsavoti evaṃ catunnaṃ āsavānaṃ uppatti vighātapariḷāhāva navavedanuppādanatopi veditabbā .
Ime vuccanti , bhikkhave , āsavā paṭisevanā pahātabbāti ime ekamekasmiṃ paccaye cattāro cattāro katvā soḷasa āsavā iminā ñāṇasaṃvarasaṅkhātena paccavekkhaṇapaṭisevanena pahātabbāti vuccanti .
Paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassāti upāyena pathena paccavekkhitvā khantā hoti sītassa , sītaṃ khamati sahati , na avīrapuriso viya appamattakenapi sītena calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahati .
Uṇhā dīsupi
P3.397 eseva nayo .Ettha ca vacanameva vacanapathoti veditabbo .
Dukkhānan tiādīsu dukkhamanaṭṭhena dukkhā , bahalaṭṭhena tibbā , pharusaṭṭhena kharā , tikhiṇaṭṭhena kaṭukā , assādavirahato asātā , manaṃ avaḍḍhanato amanāpā , pāṇaharaṇasamatthatāya pāṇaharāti veditabbā .
Yaṃ hissāti sītādīsu yaṃkiñci ekadhammampi assa .
Anadhivāsatoti anadhivāsentassa akkhamantassa
M3.129 .Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā – sītena phuṭṭhassa uṇhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati , evaṃ sabbattha .
‘‘ Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vā ’’ ti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo , mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo , sabbeheva sampayutto avijjāsavoti .
Ime vuccantīti ime sītādīsu ekamekassa vasena cattāro cattāro
V3.131 katvā aneke āsavā imāya khantisaṃvarasaṅkhātāya adhivāsanāya pahātabbāti vuccantīti attho .Paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetīti ahaṃ samaṇoti na caṇḍassa hatthissa āsanne ṭhātabbaṃ .
Tatonidānañhi maraṇampi maraṇamattampi dukkhaṃ bhaveyyāti evaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjeti paṭikkamati .
Esa nayo sabbattha .
Caṇḍan ti duṭṭhaṃ vāḷaṃ .
Khāṇun ti khadirakhāṇukādiṃ .
Kaṇṭakaṭṭhānan ti yattha kaṇṭakā vijjhanti , taṃ okāsaṃ .
Sobbhan ti
P3.398 sabbato chinnataṭaṃ .Papātan ti ekato chinnataṭaṃ .
Candanikan ti ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ .
Oḷigallan ti tesaṃyeva kaddamādīnaṃ sandanokāsaṃ .
Taṃ jaṇṇumattampi asucibharitaṃ hoti .
Dvepi cetāni ṭhānāni amanussussadaṭṭhānāni honti , tasmā vajjetabbāni .
Anāsaneti ettha ayuttaṃ āsanaṃ anāsanaṃ , taṃ atthato aniyatavatthubhūtaṃ rahopaṭicchannāsananti veditabbaṃ .
Agocareti etthapi ayutto gocaro agocaro .
So vesiyādibhedato pañcavidho .
Pāpake mitteti lāmake dussīle mittapatirūpake amitte .
Pāpakesūti lāmakesu .
Okappeyyun ti saddaheyyuṃ adhimucceyyuṃ ‘‘ addhā ayamāyasmā akāsi vā karissati vā ’’ ti .
Yaṃ hissāti hatthiādīsu yaṃkiñci ekampi assa .
Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā – hatthiādinidānena dukkhena phuṭṭhassa sukhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati ,‘‘ natthi sugatibhave īdisaṃ dukkhan ’’ ti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo , maṃ hatthī maddati maṃ assoti gāho diṭṭhāsavo , sabbeheva sampayutto avijjāsavoti .
Ime vuccantīti ime hatthiādīsu ekekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā iminā sīlasaṃvarasaṅkhātena parivajjanena pahātabbāti vuccanti .
Paṭisaṅkhā
P3.399 yoniso uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetīti ‘‘ itipāyaṃ vitakko akusalo , itipi sāvajjo , itipi dukkhavipāko , so ca khoM3.130 attabyābādhāya saṃvattatī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.207-208) nayena yoniso kāmavitakke ādīnavaṃ paccavekkhitvā tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti , cittaṃ āropetvā na vāseti , abbhantare vā na vāsetīti attho .Anadhivāsento kiṃ karotīti ?
Pajahati .
Kiṃ kacavaraṃ viya piṭakenāti ?
Na hi , api ca kho naṃ vinodeti tudati vijjhati nīharati .
Kiṃ balibaddaṃ viya patodenāti ?
Na hi , atha kho naṃ byantīkaroti vigatantaṃ karoti , yathāssa antopi nāvasissati
V3.132 antamaso bhaṅgamattampi , tathā naṃ karoti .Kathaṃ pana naṃ tathā karotīti ?
Anabhāvaṃ gameti anu anu abhāvaṃ gameti , vikkhambhanappahānena yathā suvikkhambhito hoti , tathā karoti .
Sesavitakkadvayepi eseva nayo .
Uppannuppanneti uppanne uppanne , uppannamatteyevāti vuttaṃ hoti .
Sakiṃ vā uppanne vinodetvā dutiye vāre ajjhupekkhitā na hoti , satakkhattumpi uppanne uppanne vinodetiyeva .
Pāpake akusale dhammeti teyeva kāmavitakkādayo , sabbepi vā nava mahāvitakke .
Tattha tayo vuttā , avasesā ‘‘ ñātivitakko , janapadavitakko , amarāvitakko , parānuddayatāpaṭisaṃyutto vitakko , lābhasakkārasilokappaṭisaṃyutto vitakko , anavaññattippaṭisaṃyutto vitakko ’’ ti ( mahāni .207) ime cha .
Yaṃ hissāti etesu vitakkesu yaṃkiñci assa .
Kāmavitakko panettha kāmāsavo eva , tabbiseso bhavāsavo , taṃsampayutto diṭṭhāsavo , sabbavitakkesu avijjā avijjāsavoti evaṃ āsavuppatti veditabbā .
Ime
P3.400 vuccantīti ime kāmavitakkādivasena vuttappakārā āsavā iminā tasmiṃ tasmiṃ vitakke ādīnavapaccavekkhaṇasahitena vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanena pahātabbāti vuccanti .Paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti abhāvanāya ādīnavaṃ bhāvanāya ca ānisaṃsaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti .
Eseva nayo sabbattha .
Bojjhaṅgānaṃ bhāvanā heṭṭhā vitthāritāva .
Yaṃ hissāti etesu bojjhaṅgesu yaṃkiñci assa .
Āsavuppattiyaṃ panettha imesaṃ ariyamaggasampayuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ kāmāsavādayo āsavā , bhāvayato evaṃsa te
M3.131 na hontīti ayaṃ nayo veditabbo .Ime vuccantīti ime kāmāsavādayo āsavā imāya lokuttarāya bojjhaṅgabhāvanāya pahātabbāti vuccanti .
Imehi chahākārehi pahīnāsavaṃ bhikkhuṃ thomento yato kho , bhikkhavetiādimāha .
Tattha yatoti sāmivacane to-kāro , yassāti vuttaṃ hoti .
Porāṇā pana yamhi kāleti vaṇṇayanti .
Ye āsavā saṃvarā pahātabbā , te saṃvarā pahīnā hontīti ye āsavā saṃvarena pahātabbā , te saṃvareneva pahīnā honti , na appahīnesuyeva pahīnasaññī hotīti .
5. Dārukammikasuttavaṇṇanā
59. Pañcame dārukammikoti dāruvikkayena pavattitājīvo eko upāsako .
Kāsikacandanan ti
V3.133 saṇhacandanaṃ .Aṅgenāti aguṇaṅgena , sukkapakkhe guṇaṅgena .
Nemantanikoti nimantanaṃ gaṇhanako .
Saṅghe dānaṃ dassāmīti bhikkhusaṅghassa dassāmi .
So evaṃ vatvā satthāraṃ abhivādetvā pakkāmi .
Athassa
P3.401 aparabhāge pañcasatā kulūpakā bhikkhū gihibhāvaṃ pāpuṇiṃsu .So ‘‘ kulūpakabhikkhū te vibbhantā ’’ ti vutte ‘‘ kiṃ ettha mayhan ’’ ti vatvā cittuppādavemattamattampi na akāsi .
Idaṃ sandhāya satthā saṅghe te dānaṃ dadato cittaṃ pasīdissatīti āha .
6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā
60. Chaṭṭhe abhidhammakathan ti abhidhammamissakaṃ kathaṃ .
Kathaṃ opātetīti tesaṃ kathaṃ vicchinditvā attano kathaṃ katheti .
Therānaṃ bhikkhūnan ti karaṇatthe sāmivacanaṃ , therehi bhikkhūhi saddhinti attho .
Yā ca therānaṃ abhidhammakathā , taṃ ayampi kathetuṃ sakkotīti attho .
Cetopariyāyan ti cittavāraṃ .
Idhāti imasmiṃ loke .
Soratasoratoti sūrato viya sūrato , soraccasamannāgato viyāti attho .
Nivātanivātoti nivāto viya nivāto , nivātavutti viyāti attho .
Upasantupasantoti upasanto viya upasanto
M3.132 .Vapakassateva satthārāti satthu santikā apagacchati .
Saṃsaṭṭhassāti pañcahi saṃsaggehi saṃsaṭṭhassa .
Vissaṭṭhassāti vissajjitassa .
Pākatassāti pākatindriyassa .
Kiṭṭhādoti kiṭṭhakhādako .
Antaradhāpeyyāti nāseyya .
Gopasūti gāvo ca ajikā ca .
Sippisambukan ti
P3.402 sippiyo ca sambukā ca .Sakkharakaṭhalan ti sakkharā ca kaṭhalāni ca .
Ābhidosikan ti abhiññātadosaṃ kudrūsakabhojanaṃ .
Nacchādeyyāti na rucceyya .
Tattha yadetaṃ purisaṃ bhuttāvin ti upayogavacanaṃ , taṃ sāmiatthe daṭṭhabbaṃ .
Amuṃ hāvuso , purisan ti , āvuso , amuṃ purisaṃ .
Sabbanimittānan ti sabbesaṃ niccanimittādīnaṃ nimittānaṃ .
Animittaṃ cetosamādhin ti balavavipassanāsamādhiṃ .
Cīrikasaddoti jhallikasaddo .
Sarissati nekkhammassāti pabbajjāya guṇaṃ sarissati .
Arahataṃ ahosīti bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ antare eko arahā ahosi .
Ayañhi thero satta vāre gihī hutvā satta vāre pabbaji .
Kiṃ kāraṇā ?
Kassapasammāsambuddhakāle
V3.134 kiresa ekassa bhikkhuno gihibhāve vaṇṇaṃ kathesi .So teneva kammena arahattassa upanissaye vijjamāneyeva satta vāre gihibhāve ca pabbajjāya ca sañcaranto sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇīti .
7. Majjhesuttavaṇṇanā
61. Sattame pārāyane metteyyapañheti pārāyanasamāgamamhi metteyyamāṇavassa pañhe .
Ubhonte viditvānāti dve ante dve koṭṭhāse jānitvā .
Majjhe mantā na lippatīti mantā vuccati paññā , tāya ubho ante viditvā majjhe na lippati , vemajjheṭṭhāne na lippati .
Sibbanimaccagāti
P3.403 sibbanisaṅkhātaṃ taṇhaṃ atīto .Phassoti phassavasena nibbattattā ayaṃ attabhāvo .
Eko antoti ayameko koṭṭhāso .
Phassasamudayoti phasso samudayo assāti phassasamudayo , imasmiṃ attabhāve katakammaphassapaccayā nibbatto anāgatattabhāvo .
Dutiyo antoti dutiyo koṭṭhāso .
Phassanirodhoti nibbānaṃ .
Majjheti sibbinitaṇhaṃ chetvā dvidhākaraṇaṭṭhena nibbānaṃ majjhe nāma hoti .
Taṇhā hi
M3.133 naṃ sibbatīti taṇhā naṃ attabhāvadvayasaṅkhātaṃ phassañca phassasamudayañca sibbati ghaṭṭeti .Kiṃ kāraṇā ?
Tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā .
Yadi hi taṇhā na sibbeyya , tassa tassa bhavassa nibbatti na bhaveyya .
Imasmiṃ ṭhāne koṭimajjhikūpamaṃ gaṇhanti .
Dvinnañhi kaṇḍānaṃ ekato katvā majjhe suttena saṃsibbitānaṃ koṭi majjhanti vuccati .
Sutte chinne ubho kaṇḍāni ubhato patanti .
Evamettha kaṇḍadvayaṃ viya vuttappakārā dve antā , sibbitvā ṭhitasuttaṃ viya taṇhā , sutte chinne kaṇḍadvayassa ubhatopatanaṃ viya taṇhāya niruddhāya antadvayaṃ niruddhameva hoti .
Ettāvatāti ettakena iminā ubho ante viditvā taṇhāya majjhe anupalittabhāvena abhiññeyyaṃ catusaccadhammaṃ abhijānāti nāma , tīraṇapariññāya ca pahānapariññāya ca parijānitabbaṃ lokiyasaccadvayaṃ parijānāti nāma .
Diṭṭheva
P3.404 dhammeti imasmiṃyeva attabhāve .Dukkhassantakaro hotīti vaṭṭadukkhassa koṭikaro paricchedaparivaṭumakaro hoti nāma .
Dutiyavāre tiṇṇaṃ kaṇḍānaṃ vasena upamā veditabbā .
Tiṇṇañhi kaṇḍānaṃ suttena saṃsibbitānaṃ sutte chinne tīṇi kaṇḍāni tīsu ṭhānesu patanti , evamettha kaṇḍattayaṃ viya atītānāgatapaccuppannā khandhā , suttaṃ viya taṇhā .
Sā hi atītaṃ paccuppannena , paccuppannañca anāgatena
V3.135 saddhiṃ saṃsibbati .Sutte chinne kaṇḍattayassa tīsu ṭhānesu patanaṃ viya taṇhāya niruddhāya atītānāgatapaccuppannā khandhā niruddhāva honti .
Tatiyavāre adukkhamasukhā majjheti dvinnaṃ vedanānaṃ antaraṭṭhakabhāvena majjhe .
Sukhañhi dukkhassa , dukkhaṃ vā sukhassa antaraṃ nāma natthi .
Taṇhā sibbinīti vedanāsu nandirāgo vedanānaṃ upacchedaṃ nivāretīti tā sibbati nāma .
Catutthavāre viññāṇaṃ majjheti paṭisandhiviññāṇampi sesaviññāṇampi nāmarūpapaccayasamudāgatattā nāmarūpānaṃ majjhe nāma .
Pañcamavāre viññāṇaṃ majjheti kammaviññāṇaṃ majjhe , ajjhattikāyatanesu vā manāyatanena kammassa gahitattā idha yaṃkiñci viññāṇaṃ majjhe nāma , manodvāre vā āvajjanassa ajjhattikāyatananissitattā javanaviññāṇaṃ majjhe nāma .
Chaṭṭhavāre
M3.134 sakkāyoti tebhūmakavaṭṭaṃ .Sakkāyasamudayoti samudayasaccaṃ .
Sakkāyanirodhoti nirodhasaccaṃ .
Pariyāyenāti
P3.405 tena tena kāraṇeneva .Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ .
8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā
62. Aṭṭhame aññataroti devadattapakkhiko eko .
Samannāharitvāti āvajjitvā .
Idaṃ so ‘‘ kiṃ nu kho bhagavatā jānitvā kathitaṃ , udāhu ajānitvā , ekaṃsikaṃ vā kathitaṃ udāhu vibhajjakathitan ’’ ti adhippāyena pucchati .
Āpāyikoti apāye nibbattanako .
Nerayikoti nirayagāmī .
Kappaṭṭhoti kappaṭṭhiyakammassa katattā kappaṃ ṭhassati .
Atekicchoti na sakkā tikicchituṃ .
Dvejjhan ti dvidhābhāvaṃ .
Vālaggakoṭinittudanamattan ti vālassa aggakoṭiyā dassetabbamattakaṃ , vālaggakoṭinipātamattakaṃ vā .
Purisindriyañāṇānīti purisapuggalānaṃ indriyaparopariyattañāṇāni , indriyānaṃ tikkhamudubhāvajānanañāṇānīti attho .
Vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti ettakā kusalā dhammā vijjanti , ettakā
V3.136 akusalā dhammāti jānāmi .Antarahitāti adassanaṃ gatā .
Sammukhībhūtāti samudācāravasena pākaṭā jātā .
Kusalamūlan ti kusalajjhāsayo .
Kusalā kusalan ti tamhā kusalajjhāsayā aññampi kusalaṃ nibbattissati .
Sāradānīti sārādāni gahitasārāni , saradamāse vā nibbattāni .
Sukhasayitānīti
P3.406 sukhasannicitāni .Sukhetteti maṇḍakhette .
Nikkhittānīti vuttāni .
Sappaṭibhāgāti sarikkhakā .
Abhido addharattan ti abhiaddharattaṃ addharatte abhimukhībhūte .
Bhattakālasamayeti rājakulānaṃ bhattakālasaṅkhāte samaye .
Parihānadhammoti ko evaṃ bhagavatā ñātoti ?
Ajātasatturājā .
So hi pāpamittaṃ nissāya maggaphalehi parihīno .
Aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāva .
Aparihānadhammoti evaṃ bhagavatā ko ñāto ?
Susīmo paribbājako aññe ca evarūpā .
Parinibbāyissatīti evaṃ ko ñāto bhagavatāti ?
Santatimahāmatto aññe ca evarūpā .
9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā
63. Navame
M3.135 anibbiddhapubbe appadālitapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhati padāletīti nibbedhikapariyāyo , nibbijjhanakāraṇanti attho .Nidānasambhavoti kāme nideti uppādanasamatthatāya niyyādetīti nidānaṃ .
Sambhavati tatoti sambhavo , nidānameva sambhavo nidānasambhavo .
Vemattatāti nānākaraṇaṃ .
Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā , bandhanaṭṭhena guṇā ‘‘ antaguṇan ’’ tiādīsu viya .
Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā .
Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu mā vā , iṭṭhārammaṇabhūtāti attho .
Kantāti kamanīyā .
Manāpāti manavaḍḍhanakā .
Piyarūpāti piyajātikā .
Kāmūpasañhitāti
P3.407 ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā .Rajanīyāti rāguppattikāraṇabhūtā .
Nete kāmāti na ete kamanaṭṭhena kāmā nāma honti .
Saṅkapparāgoti saṅkappavasena uppannarāgo .
Kāmoti ayaṃ kāmappahānāya paṭipannehi pahātabbo .
Kamanaṭṭhena kāmā nāma .
Citrānīti citravicitrārammaṇāni .
Phassoti sahajātaphasso .
Kāmayamānoti kāmaṃ kāmayamāno .
Tajjaṃ tajjan ti tajjātikaṃ tajjātikaṃ .
Puññabhāgiyan ti dibbe kāme patthetvā sucaritapāripūriyā devaloke nibbattassa
V3.137 attabhāvo puññabhāgiyo nāma , duccaritapāripūriyā apāye nibbattassa attabhāvo apuññabhāgiyo nāma .Ayaṃ vuccati , bhikkhave , kāmānaṃ vipākoti ayaṃ duvidhopi kāmapatthanaṃ nissāya uppannattā kāmānaṃ vipākoti vuccati .
So imaṃ nibbedhikan ti so bhikkhu imaṃ chattiṃsaṭṭhānesu nibbijjhanakaṃ seṭṭhacariyaṃ jānāti .
Kāmanirodhan ti kāmānaṃ nirodhane evaṃ laddhanāmaṃ .
Imasmiñhi ṭhāne brahmacariyasaṅkhāto maggova kāmanirodhoti vutto .
Sāmisāti kilesāmisasampayuttā .
Iminā nayena sabbaṭhānesu attho veditabbo .
Apicettha vohāravepakkan ti vohāravipākaṃ .
Kathāsaṅkhāto hi vohāro saññāya vipāko nāma .
Yathā
P3.408 yathā nan ti ettha naṃ -iti nipātamattameva .Iti yasmā yathā yathā sañjānāti , tathā
M3.136 tathā evaṃsaññī ahosinti katheti , tasmā vohāravepakkāti attho .Avijjāti aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtā bahalaavijjā .
Nirayaṃ gamentīti nirayagamanīyā , niraye nibbattipaccayāti attho .
Sesesupi eseva nayo .
Cetanāhan ti cetanaṃ ahaṃ .
Idha sabbasaṅgāhikā saṃvidahanacetanā gahitā .
Cetayitvāti dvārappavattacetanā .
Manasāti cetanāsampayuttacittena .
Nirayavedanīyan ti niraye vipākadāyakaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Adhimattan ti balavadukkhaṃ .
Dandhavirāgīti garukaṃ na khippaṃ saṇikaṃ vigacchanakadukkhaṃ .
Urattāḷiṃ kandatīti uraṃ tāḷetvā rodati .
Pariyeṭṭhin ti pariyesanaṃ .
Ekapadaṃ dvipadan ti ekapadamantaṃ vā dvipadamantaṃ vā , ko mantaṃ jānātīti attho .
Sammohavepakkan ti sammohavipākaṃ .
Dukkhassa hi sammoho nissandavipāko nāma .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Pariyesanāpi hi tassa nissandavipākoti .
Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ .
10. Sīhanādasuttavaṇṇanā
64. Dasame āsabhaṃ ṭhānan ti seṭṭhaṃ niccalaṭṭhānaṃ .
Sīhanādan ti
P3.409 abhītanādaṃ pamukhanādaṃ .Brahmacakkan ti seṭṭhañāṇacakkaṃ paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca .
Ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato .
Yampīti yena ñāṇena .
Idampi tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hoti .
Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo .
Kammasamādānānan ti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ , kammameva vā kammasamādānaṃ .
Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto
V3.138 ca .Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ , kammaṃ hetu .
Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnan ti catunnaṃ jhānānaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnañca .
Saṃkilesan ti hānabhāgiyaṃ dhammaṃ .
Vodānan ti visesabhāgiyaṃ dhammaṃ .
Vuṭṭhānan ti ‘‘ vodānampi vuṭṭhānaṃ , tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan ’’ ti ( vibha .828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅganaphalasamāpattiyo ca .
Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti , tasmā ‘‘ vodānampi vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Bhavaṅgena pana
M3.137 sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti , phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti .Taṃ sandhāya ‘‘ tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Anekavihitan tiādīni visuddhimagge ( visuddhi .2.402) vaṇṇitāni .
Āsavakkhayañāṇaṃ heṭṭhā vuttatthameva .
Purimassāpi ñāṇattayassa vitthārakathaṃ icchantena majjhimaṭṭhakathāya mahāsīhanādavaṇṇanā ( ma . ni . aṭṭha .1.146 ādayo ) oloketabbā .
Samāhitassāti
P3.410 ekaggacittassa .Samādhi maggoti samādhi etesaṃ ñāṇānaṃ adhigamāya upāyo .
Asamādhīti anekaggabhāvo .
Kummaggoti micchāmaggo .
Imasmiṃ sutte tathāgatassa ñāṇabalaṃ kathitanti .
Mahāvaggo chaṭṭho .