3. Anuttariyavaggo
1-2.Sāmakasuttādivaṇṇanā
21-22.
Tatiyassa
V3.102P3.353 paṭhame sāmagāmaketi sāmakānaṃ ussannattā evaṃladdhanāme gāmake .Pokkharaṇiyāyan ti pokkharaṇiyānāmake vihāre .
Abhikkantāya rattiyāti rattiyā paṭhamayāmaṃ atikkamma majjhimayāme sampatte .
Abhikkantavaṇṇāti abhikkantaatimanāpavaṇṇā .
Kevalakappan ti sakalakappaṃ .
Pokkharaṇiyaṃ obhāsetvāti pokkharaṇiyānāmakaṃ mahāvihāraṃ attano obhāsena pharitvā .
Samanuññoti samānaanuñño samānacitto .
Dovacassatāti dubbacabhāvo .
Pāpamittatāti lāmakamittatā
M3.100 .Imasmiṃ sutte parihāniyadhammāva kathitā .
Dutiye aparihāniyadhammā lokuttaramissakā kathitā .
3. Bhayasuttavaṇṇanā
23. Tatiye kāmarāgarattāyan ti kāmarāgaratto ayaṃ .
Chandarāgavinibaddhoti chandarāgena vinibaddho .
Bhayāti cittutrāsabhayā .
Paṅkāti kilesapaṅkato .
Saṅgo paṅko ca ubhayan ti saṅgo ca paṅko ca idampi ubhayaṃ .
Ete kāmā pavuccanti , yattha satto puthujjanoti yasmiṃ saṅge ca paṅke ca puthujjano satto laggo laggito palibuddho .
Upādāneti catubbidhe upādāne .
Jātimaraṇasambhaveti jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte .
Anupādā
P3.354 vimuccantīti anupādiyitvā vimuccanti .Jātimaraṇasaṅkhayeti jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne , nibbānārammaṇāya vimuttiyā vimuccantīti attho .
Imasmiṃ ṭhāne vivaṭṭetvā arahattameva patto esa bhikkhu .
Idāni taṃ khīṇāsavaṃ thomento te khemappattātiādimāha .
Tattha khemappattāti khemabhāvaṃ pattā .
Sukhinoti lokuttarasukhena sukhitā .
Diṭṭhadhammābhinibbutāti abbhantare kilesābhāvena diṭṭhadhammeyeva abhinibbutā .
Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭaṃ kathitaṃ .
4. Himavantasuttavaṇṇanā
24. Catutthe
V3.103 padāleyyāti bhindeyya .Chavāyāti lāmikāya .
Samādhissa samāpattikusalo hotīti āhārasappāyautusappāyāni pariggahetvā samādhiṃ samāpajjituṃ kusalo hoti cheko samattho paṭibalo .
Samādhissa ṭhitikusaloti samādhissa ṭhitiyaṃ kusalo , samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho .
Samādhissa vuṭṭhānakusaloti samādhissa vuṭṭhāne kusalo , yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ sakkotīti attho .
Samādhissa kallitakusaloti samādhissa kallatāya kusalo , samādhicittaṃ hāsetuṃ kallaṃ kātuṃ sakkotīti attho .
Samādhissa gocarakusaloti samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā sappāye upakārake sevantopi ,‘‘ ayaṃ samādhinimittārammaṇo
M3.101 ayaṃ lakkhaṇārammaṇo ’’ ti jānantopi samādhissa gocarakusalo nāma hoti .Samādhissa abhinīhārakusaloti upariuparisamāpattisamāpajjanatthāya
P3.355 paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharituṃ sakkonto samādhissa abhinīhārakusalo nāma hoti .So paṭhamajjhānā vuṭṭhāya dutiyaṃ samāpajjati , dutiyajjhānā … pe … tatiyajjhānā vuṭṭhāya catutthaṃ samāpajjatīti .
5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā
25. Pañcame anussatiṭṭhānānīti anussatikāraṇāni .
Itipi so bhagavātiādīni visuddhimagge ( visuddhi .1.123 ādayo ) vitthāritāneva .
Idampi kho , bhikkhave , ārammaṇaṃ karitvāti idaṃ buddhānussatikammaṭṭhānaṃ ārammaṇaṃ karitvā .
Visujjhantīti paramavisuddhiṃ nibbānaṃ pāpuṇanti .
Sesaṃ sabbattha uttānatthameva .
Imasmiṃ pana sutte cha anussatiṭṭhānāni missakāni kathitānīti veditabbāni .
6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā
26. Chaṭṭhe sambādheti pañcakāmaguṇasambādhe .
Okāsādhigamoti ettha okāsā vuccanti cha anussatiṭṭhānāni , tesaṃ adhigamo .
Visuddhiyāti visujjhanatthāya .
Sokaparidevānaṃ samatikkamāyāti sokānañca paridevānañca samatikkamatthāya .
Atthaṅgamāyāti atthaṃ gamanatthāya
V3.104 .Ñāyassa adhigamāyāti sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya .
Nibbānassa sacchikiriyāyāti apaccayaparinibbānassa paccakkhakiriyatthāya .
Sabbasoti sabbākārena .
Ākāsasamenāti alagganaṭṭhena ceva apalibuddhaṭṭhena ca ākāsasadisena .
Vipulenāti na parittakena .
Mahaggatenāti mahantabhāvaṃ gatena , mahantehi vā ariyasāvakehi gatena , paṭipannenāti attho .
Appamāṇenāti
P3.356 pharaṇaappamāṇatāya appamāṇena .Averenāti akusalaverapuggalaverarahitena .
Abyāpajjhenāti kodhadukkhavajjitena .
Sabbametaṃ buddhānussaticittameva sandhāya vuttaṃ .
Paratopi eseva nayo .
Visuddhidhammāti visujjhanasabhāvā .
Imasmimpi sutte cha anussatiṭṭhānāni missakāneva kathitānīti .
7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā
27. Sattame
M3.102 manobhāvanīyassāti ettha manaṃ bhāveti vaḍḍhetīti manobhāvanīyo .Dassanāyāti dassanatthaṃ .
Nissaraṇan ti niggamanaṃ vūpasamanaṃ .
Dhammaṃ desetīti kāmarāgappajahanatthāya asubhakammaṭṭhānaṃ katheti .
Dutiyavārādīsu byāpādappahānāya mettākammaṭṭhānaṃ , thinamiddhappahānāya thinamiddhavinodanakammaṭṭhānaṃ , ālokasaññaṃ vā vīriyārambhavatthuādīnaṃ vā aññataraṃ , uddhaccakukkuccappahānāya samathakammaṭṭhānaṃ , vicikicchāpahānāya tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇakathaṃ kathento dhammaṃ desetīti veditabbo .
Āgammāti ārabbha .
Manasikarototi ārammaṇavasena citte karontassa .
Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti anantarāyena āsavānaṃ khayo hoti .
8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā
28. Aṭṭhame maṇḍalamāḷeti bhojanasālāya .
Cārittakilamathoti piṇḍapātacariyāya uppannakilamatho .
Bhattakilamathoti bhattadaratho .
Vihārapacchāyāyan ti vihārapaccante chāyāya .
Yadevassa
P3.357 divā samādhinimittaṃ manasikataṃ hotīti yaṃ eva tassa tato purimadivasabhāge samathanimittaṃ citte kataṃ hoti .Tadevassa tasmiṃ samaye samudācaratīti taṃyeva etassa tasmiṃ samaye divāvihāre nisinnassa manodvāre sañcarati .
Ojaṭṭhāyīti ojāya ṭhito patiṭṭhito .
Phāsukassa
V3.105 hotīti phāsukaṃ assa hoti .Sammukhāti kathentassa sammukhaṭṭhāne .
Sutan ti sotena sutaṃ .
Paṭiggahitan ti cittena paṭiggahitaṃ .
9. Udāyīsuttavaṇṇanā
29. Navame udāyin ti lāḷudāyittheraṃ .
Suṇomahaṃ , āvusoti , āvuso , nāhaṃ badhiro , suṇāmi bhagavato vacanaṃ , pañhaṃ pana upaparikkhāmīti .
Adhicittan ti samādhivipassanācittaṃ .
Idaṃ , bhante , anussatiṭṭhānan ti idaṃ jhānattayasaṅkhātaṃ anussatikāraṇaṃ .
Diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattatīti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya pavattati .
Ālokasaññan ti ālokanimitte uppannasaññaṃ .
Divā saññaṃ adhiṭṭhātīti divāti saññaṃ ṭhapeti
M3.103 .Yathā divā tathā rattin ti yathānena divā ālokasaññā manasikatā , rattimpi tatheva taṃ manasi karoti .
Yathā rattiṃ tathā divāti yathā vānena rattiṃ ālokasaññā manasikatā , divāpi taṃ tatheva manasi karoti .
Vivaṭenāti pākaṭena .
Apariyonaddhenāti nīvaraṇehi anonaddhena .
Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetīti dibbacakkhuñāṇatthāya sahobhāsakaṃ cittaṃ brūheti vaḍḍheti .
Yaṃ pana ‘‘ ālokasaññaṃ
P3.358 manasi karotī ’’ ti vuttaṃ , taṃ thinamiddhavinodanālokasaññaṃ sandhāya vuttaṃ , na dibbacakkhuñāṇālokanti veditabbaṃ .Ñāṇadassanappaṭilābhāyāti dibbacakkhusaṅkhātassa ñāṇadassanassa paṭilābhāya .
Imameva kāyan tiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ sabbākārena vitthārato visuddhimagge kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṃ .
Kāmarāgappahānāyāti pañcakāmaguṇikassa rāgassa pahānatthāya .
Seyyathāpi passeyyāti yathā passeyya .
Sarīran ti matasarīraṃ .
Sivathikāya chaḍḍitan ti susāne apaviddhaṃ .
Ekāhaṃ matassa assāti ekāhamataṃ .
Dvīhaṃ matassa assāti dvīhamataṃ .
Tīhaṃ matassa assāti tīhamataṃ .
Bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena dhumātattā uddhumātaṃ , uddhumātameva uddhumātakaṃ .
Paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ .
Vinīlaṃ vuccati viparibhinnavaṇṇaṃ , vinīlameva vinīlakaṃ .
Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ .
Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .
Paribhinnaṭṭhānehi navahi vā vaṇamukhehi vissandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ , vipubbameva
V3.106 vipubbakaṃ .Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ .
Vipubbakaṃ jātaṃ tathābhāvaṃ gatanti vipubbakajātaṃ .
So
P3.359 imameva kāyan ti so bhikkhu imaṃ attano kāyaṃ tena kāyena saddhiṃ ñāṇena upasaṃharati upaneti .Kathaṃ ?
Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – āyu usmā viññāṇanti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ atthitāya ayaṃ kāyo ṭhānagamanādikhamo hoti , imesaṃ pana vigamā ayampi evaṃdhammo evaṃpūtikasabhāvoyevāti .
Evaṃbhāvīti evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissati .
Evaṃ anatītoti evaṃ uddhumātādibhāvaṃ anatikkanto .
Khajjamānan ti
M3.104 udarādīsu nisīditvā udaramaṃsaoṭṭhamaṃsaakkhikamaṃsādīni luñcitvā luñcitvā khādiyamānaṃ .Samaṃsalohitan ti sesāvasesamaṃsalohitayuttaṃ .
Nimmaṃsalohitamakkhitan ti maṃse khīṇepi lohitaṃ na sussati , taṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ nimmaṃsalohitamakkhitan ’’ ti .
Aññenāti aññena disābhāgena .
Hatthaṭṭhikan ti catusaṭṭhibhedampi hatthaṭṭhikaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vippakiṇṇaṃ .
Pādaṭṭhikā dīsupi eseva nayo .
Terovassikānīti atikkantasaṃvaccharāni .
Pūtīnīti abbhokāse ṭhitāni vātātapavuṭṭhisamphassena terovassikāneva pūtīni honti , antobhūmigatāni pana cirataraṃ tiṭṭhanti .
Cuṇṇakajātānīti cuṇṇavicuṇṇaṃ hutvā vippakiṇṇāni .
Sabbattha
P3.360 so imamevāti vuttanayena khajjamānādīnaṃ vasena yojanā kātabbā .Asmimānasamugghātāyāti asmīti pavattassa navavidhassa mānassa samugghātatthāya .
Anekadhātupaṭivedhāyāti anekadhātūnaṃ paṭivijjhanatthāya .
Satova abhikkamatīti gacchanto satipaññāhi samannāgatova gacchati .
Satova paṭikkamatīti paṭinivattantopi satipaññāhi samannāgatova nivattati .
Sesapadesupi eseva nayo .
Satisampajaññāyāti satiyā ca ñāṇassa ca atthāya .
Iti imasmiṃ sutte satiñāṇāni missakāni kathitānīti .
10. Anuttariyasuttavaṇṇanā
30. Dasame
V3.107 uccāvacan ti yaṃ kiñci mahantakhuddakaṃ , uccanīcaṃ vā .Hīnan ti nihīnaṃ .
Gamman ti gāmavāsikānaṃ dassanaṃ .
Pothujjanikan ti puthujjanānaṃ santakaṃ .
Anariyan ti na ariyaṃ na uttamaṃ na parisuddhaṃ .
Anatthasaṃhitan ti na atthasannissitaṃ .
Na nibbidāyāti na vaṭṭe nibbindanatthāya .
Na virāgāyāti na rāgādīnaṃ virajjanatthāya .
Na nirodhāyāti na rāgādīnaṃ appavattinirodhāya .
Na upasamāyāti na rāgādīnaṃ vūpasamanatthāya .
Na abhiññāyāti na abhijānanatthāya .
Na sambodhāyāti na sambodhisaṅkhātassa catumaggañāṇassa paṭivijjhanatthāya .
Na nibbānāyāti na nibbānassa sacchikiriyāya .
Niviṭṭhasaddhoti patiṭṭhitasaddho .
Niviṭṭhapemoti
P3.361 patiṭṭhitapemo .Ekantagatoti ekantaṃ gato , acalappattoti attho .
Abhippasannoti ativiya pasanno .
Etadānuttariyan ti etaṃ anuttaraṃ .
Hatthismimpi sikkhatīti hatthinimittaṃ
M3.105 sikkhitabbaṃ hatthisippaṃ sikkhati .Sesapadesupi eseva nayo .
Uccāvacan ti mahantakhuddakaṃ sippaṃ sikkhati .
Upaṭṭhitā pāricariyeti pāricariyāya paccupaṭṭhitā .
Bhāvayanti anussatin ti anuttaraṃ anussatiṃ bhāventi .
Vivekappaṭisaṃyuttan ti nibbānanissitaṃ katvā .
Kheman ti nirupaddavaṃ .
Amatagāminan ti nibbānagāminaṃ , ariyamaggaṃ bhāventīti attho .
Appamāde pamoditāti satiyā avippavāsasaṅkhāte appamāde āmoditā pamoditā .
Nipakāti nepakkena samannāgatā .
Sīlasaṃvutāti sīlena saṃvutā pihitā .
Te ve kālena paccentīti te ve yuttappayuttakāle jānanti .
Yattha dukkhaṃ nirujjhatīti yasmiṃ ṭhāne sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ nirujjhati , taṃ amataṃ mahānibbānaṃ te bhikkhū jānantīti .
Imasmiṃ sutte cha anuttariyāni missakāni kathitānīti .
Anuttariyavaggo tatiyo .