5. Dhammikavaggo
1. Nāgasuttavaṇṇanā
43. Pañcamassa
M3.110 paṭhame āyasmatā ānandena saddhin ti idaṃ ‘‘ āyāmānandā ’’ ti theraṃ āmantetvā gatattā vuttaṃ , satthā pana anūnehi pañcahi bhikkhusatehi parivuto tattha agamāsīti veditabbo .Tenupasaṅkamīti teheva pañcahi bhikkhusatehi parivuto upasaṅkami .
Parisiñcitvāti vohāravacanametaṃ , nhāyitvāti attho .
Pubbāpayamānoti rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā uttarāsaṅgacīvaraṃ dvīhi hatthehi gahetvā pacchimalokadhātuṃ piṭṭhito katvā puratthimalokadhātuṃ abhimukho vodakabhāvena gattāni pubbasadisāni kurumāno aṭṭhāsīti attho .
Bhikkhusaṅghopi tena tena ṭhānena otaritvā nhatvā paccuttaritvā satthāraṃyeva parivāretvā aṭṭhāsi .
Iti tasmiṃ samaye
V3.113 ākāsato patamānaṃ rattasuvaṇṇakuṇḍalaṃ viya sūriyo pacchimalokadhātuṃ paṭipajji , parisuddharajatamaṇḍalo viya pācīnalokadhātuto cando abbhuggañchi , majjhaṭṭhānepi pañcabhikkhusataparivāro sammāsambuddho chabbaṇṇabuddharasmiyoP3.369 vissajjetvā pubbakoṭṭhakanadītīre lokaṃ alaṅkurumāno aṭṭhāsi .Tena kho pana samayena … pe … seto nāma nāgoti setavaṇṇatāya evaṃ laddhanāmo hatthināgo .
Mahātūriyatāḷitavāditenāti mahantena tūriyatāḷitavāditena .
Tattha paṭhamaṃ saṅghaṭṭanaṃ tāḷitaṃ nāma hoti , tato paraṃ vāditaṃ .
Janoti hatthidassanatthaṃ sannipatitamahājano .
Disvā evamāhāti aṅgapaccaṅgāni ghaṃsitvā nhāpetvā uttāretvā bahitīre ṭhapetvā gattāni vodakāni katvā hatthālaṅkārena alaṅkataṃ taṃ mahānāgaṃ disvā idaṃ ‘‘ abhirūpo vata , bho ’’ ti pasaṃsāvacanamāha .
Kāyupapannoti sarīrasampattiyā upapanno , paripuṇṇaṅgapaccaṅgoti attho .
Āyasmā udāyīti paṭisambhidāppatto kāḷudāyitthero .
Etadavocāti taṃ mahājanaṃ hatthissa vaṇṇaṃ bhaṇantaṃ disvā ‘‘ ayaṃ jano ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattahatthino vaṇṇaṃ katheti , na buddhahatthissa .
Ahaṃ dāni iminā hatthināgena upamaṃ katvā buddhanāgassa vaṇṇaṃ
M3.111 kathessāmī ’’ ti cintetvā etaṃ ‘‘ hatthimeva nu kho , bhante ’’ tiādivacanaṃ avoca .Tattha mahantan ti ārohasampannaṃ .
Brahantan ti pariṇāhasampannaṃ .
Evamāhāti evaṃ vadati .
Atha bhagavā yasmā ayaṃ nāgasaddo hatthimhiceva assagoṇauragarukkhamanussesu cāpi pavattati , tasmā hatthimpi khotiādimāha .
Āgun ti
P3.370 pāpakaṃ lāmakaṃ akusaladhammaṃ .Tamahaṃ nāgoti brūmīti taṃ ahaṃ imehi tīhi dvārehi dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dvādasannañca akusalacittānaṃ akaraṇato nāgoti vadāmi .
Ayañhi na āguṃ karotīti iminā atthena nāgo .
Imāhi gāthāhi anumodāmīti imāhi catusaṭṭhipadāhi soḷasahi gāthāhi anumodāmi abhinandāmi .
Manussabhūtan ti devādibhāvaṃ anupagantvā manussameva bhūtaṃ .
Attadantan ti attanāyeva dantaṃ , na aññehi damathaṃ upanītaṃ .
Bhagavā hi attanā uppāditeneva maggadamathena cakkhutopi danto , sotatopi , ghānatopi , jivhātopi , kāyatopi , manatopīti imesu chasu ṭhānesu danto santo nibbuto parinibbuto .
Tenāha –
‘‘ attadantan ’’ ti .
Samāhitan ti duvidhenāpi samādhinā samāhitaṃ .
V3.114 Iriyamānan ti viharamānaṃ .Brahmapatheti seṭṭhapathe , amatapathe , nibbānapathe .
Cittassūpasame ratan ti paṭhamajjhānena pañca nīvaraṇāni vūpasametvā , dutiyajjhānena vitakkavicāre , tatiyajjhānena pītiṃ , catutthajjhānena sukhadukkhaṃ vūpasametvā tasmiṃ cittassūpasame rataṃ abhirataṃ .
Namassantīti kāyena namassanti , vācāya namassanti , manasā namassanti , dhammānudhammapaṭipattiyā namassanti , sakkaronti garuṃ karonti .
Sabbadhammānapāragun ti sabbesaṃ khandhāyatanadhātudhammānaṃ abhiññāpāragū , pariññāpāragū , pahānapāragū , bhāvanāpāragū , sacchikiriyāpāragū , samāpattipāragūti chabbidhena pāragamanena pāragataṃ pārappattaṃ matthakappattaṃ .
Devāpi taṃ namassantīti dukkhappattā subrahmadevaputtādayo
P3.371 sukhappattā ca sabbeva dasasahassacakkavāḷavāsino devāpi tumhe namassanti .Iti me arahato sutan ti iti mayā catūhi kāraṇehi arahāti laddhavohārānaṃ tumhākaṃyeva santike sutanti dīpeti .
Sabbasaṃyojanātītan ti
M3.112 sabbāni dasavidhasaṃyojanāni atikkantaṃ .Vanā nibbanamāgatan ti kilesavanato nibbanaṃ kilesavanarahitaṃ nibbānaṃ āgataṃ sampattaṃ .
Kāmehi nekkhammaratan ti duvidhehi kāmehi nikkhantattā pabbajjā aṭṭha samāpattiyo cattāro ca ariyamaggā kāmehi nekkhammaṃ nāma , tattha rataṃ abhirataṃ .
Muttaṃ selāva kañcanan ti seladhātuto muttaṃ kañcanasadisaṃ .
Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci .
Aṭṭhamakañhi atikkamitvā pavattarucitāya sotāpanno accaruci nāma , sotāpannaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sakadāgāmī … pe … khīṇāsavaṃ atikkamitvā pavattarucitāya paccekasambuddho , paccekasambuddhaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sammāsambuddho accaruci nāma .
Himavāvaññe siluccayeti yathā himavā pabbatarājā aññe pabbate atirocati , evaṃ atirocatīti attho .
Saccanāmoti tacchanāmo bhūtanāmo āguṃ akaraṇeneva nāgoti evaṃ avitathanāmo .
Soraccan ti sucisīlaṃ .
Avihiṃsāti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca .
Pādā nāgassa te duveti te buddhanāgassa duve purimapādā .
Tapoti
V3.115P3.372 dhutasamādānaṃ .Brahmacariyan ti ariyamaggasīlaṃ .
Caraṇā nāgassa tyāpareti te buddhanāgassa apare dve pacchimapādā .
Saddhāhatthoti saddhāmayāya soṇḍāya samannāgato .
Upekkhāsetadantavāti chaḷaṅgupekkhāmayehi setadantehi samannāgato .
Sati gīvāti yathā nāgassa aṅgapaccaṅgasmiṃ sirājālānaṃ gīvā patiṭṭhā , evaṃ buddhanāgassa soraccādīnaṃ dhammānaṃ sati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ sati gīvā ’’ ti .
Siro paññāti yathā hatthināgassa siro uttamaṅgo , evaṃ buddhanāgassa sabbaññutañāṇaṃ .
Tena hi so sabbadhamme jānāti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ siro paññā ’’ ti .
Vīmaṃsā dhammacintanāti yathā hatthināgassa aggasoṇḍo vīmaṃsā nāma hoti .
So tāya thaddhamudukaṃ khāditabbākhāditabbañca vīmaṃsati , tato pahātabbaṃ pajahati , ādātabbaṃ ādiyati , evameva buddhanāgassa dhammakoṭṭhāsaparicchedakañāṇasaṅkhātā dhammacintanā vīmaṃsā .
Tena hi ñāṇena so bhabbābhabbe jānāti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ vīmaṃsā dhammacintanā ’’ ti
M3.113 .Dhammakucchisamātapoti dhammo vuccati catutthajjhānasamādhi , kucchiyeva samātapo kucchisamātapo .
Samātapo nāma samātapanaṭṭhānaṃ .
Dhammo kucchisamātapo assāti dhammakucchisamātapo .
Catutthajjhānasamādhismiṃ ṭhitassa hi te te iddhividhādidhammā ijjhanti , tasmā so kucchisamātapoti vutto .
Vivekoti
P3.373 kāyacittaupadhiviveko .Yathā nāgassa vāladhi makkhikā vāreti , evaṃ tathāgatassa viveko gahaṭṭhapabbajite vāreti .
Tasmā so vāladhīti vutto .
Jhāyīti duvidhena jhānena jhāyī .
Assāsaratoti nāgassa hi assāsapassāsā viya buddhanāgassa phalasamāpatti , tattha rato , assāsapassāsehi viya tāya vinā na vattatīti attho .
Sabbattha saṃvutoti sabbadvāresu saṃvuto .
Anavajjānīti sammāājīvena uppannabhojanāni .
Sāvajjānīti pañcavidhamicchājīvavasena uppannabhojanāni .
Aṇuṃthūlan ti khuddakañca mahantañca .
Sabbaṃ chetvāna bandhanan ti sabbaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ chinditvāna .
Nupalippati lokenāti lokena saddhiṃ taṇhāmānadiṭṭhilepehi na lippati .
Mahāginīti mahāaggi .
Viññūhi desitāti idha paṭisambhidāppatto kāḷudāyittherova viññū paṇḍito , tena desitāti attho .
Viññassanti mahānāgā , nāgaṃ nāgena desitan ti udāyittheranāgena desitaṃ buddhanāgaṃ itare khīṇāsavā nāgā vijānissanti .
Sarīraṃ
V3.116 vijahaṃ nāgo , parinibbissatīti bodhipallaṅke kilesaparinibbānena parinibbuto , yamakasālantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyissati .Evaṃ paṭisambhidāppatto udāyitthero soḷasahi gāthāhi catusaṭṭhiyā padehi dasabalassa vaṇṇaṃ kathento desanaṃ niṭṭhāpesi
P3.374 .Bhagavā anumodi .
Desanāvasāne caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsūti .
2. Migasālāsuttavaṇṇanā
44. Dutiye kathaṃ kathaṃ nāmāti kena kena kāraṇena .
Aññeyyoti ājānitabbo .
Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma dhamme .
Samasamagatikāti
M3.114 samabhāveneva samagatikā .Bhavissantīti jātā .
Sakadāgāmipatto tusitaṃ kāyaṃ upapannoti sakadāgāmipuggalo hutvā tusitabhavaneyeva nibbatto .
Kathaṃ kathaṃ nāmāti kena kena nu kho kāraṇena , kiṃ nu kho jānitvā desito , udāhu ajānitvāti .
Thero kāraṇaṃ ajānanto evaṃ kho panetaṃ bhagini bhagavatā byākatan ti āha .
Ammakā ammakapaññāti itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā .
Ke ca purisapuggalaparopariyañāṇeti ettha purisapuggalaparopariyañāṇaṃ vuccati purisapuggalānaṃ tikkhamuduvasena indriyaparopariyañāṇaṃ .
Tasmā kā ca bālā migasālā , ke ca purisapuggalānaṃ indriyaparopariyañāṇe appaṭihatavisayā sammāsambuddhā , ubhayametaṃ dūre suvidūreti ayamettha saṅkhepo .
Idāni migasālāya attano dūrabhāvaṃ dassento chayime , ānandātiādimāha .
Sorato hotīti pāpato suṭṭhu orato virato hoti .
Suratotipi pāṭho .
Abhinandanti sabrahmacārī ekattavāsenāti tena saddhiṃ ekatovāsena
P3.375 sabrahmacārī abhinandanti tussanti .Ekantavāsenātipi pāṭho , satatavāsenāti attho .
Savanenapi akataṃ hotīti sotabbayuttakaṃ asutaṃ hoti .
Bāhusaccenapi akataṃ hotīti ettha bāhusaccaṃ vuccati vīriyaṃ , vīriyena kattabbayuttakaṃ akataṃ hotīti attho .
Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hotīti diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ
V3.117 hoti .Sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhati .
Hānagāmīyeva hotīti parihānimeva gacchati .
Pamāṇikāti puggalesu pamāṇaggāhakā .
Paminantīti pametuṃ tuletuṃ ārabhanti .
Eko hīnoti eko guṇehi hīno .
Eko paṇītoti eko guṇehi paṇīto .
Taṃ hīti taṃ pamāṇakaraṇaṃ .
Abhikkantataroti sundarataro .
Paṇītataroti uttamataro .
Dhammasoto nibbahatīti sūraṃ hutvā pavattamānavipassanāñāṇaṃ nibbahati , ariyabhūmiṃ
M3.115 sampāpeti .Tadantaraṃ ko jāneyyāti taṃ antaraṃ taṃ kāraṇaṃ aññatra tathāgatena ko jāneyyāti attho .
Kodhamānoti kodho ca māno ca .
Lobhadhammāti lobhoyeva .
Vacīsaṅkhārāti ālāpasallāpavasena vacanāneva .
Yo vā panassa mādisoti yo vā pana aññopi mayā sadiso sammāsambuddhoyeva
P3.376 assa , so puggalesu pamāṇaṃ gaṇheyyāti attho .Khaññatīti guṇakhaṇanaṃ pāpuṇāti .
Ime kho , ānanda , cha puggalāti dve soratā , dve adhigatakodhamānalobhadhammā , dve adhigatakodhamānavacīsaṅkhārāti ime cha puggalā .
Gatin ti ñāṇagatiṃ .
Ekaṅgahīnāti ekekena guṇaṅgena hīnā .
Pūraṇo sīlena visesī ahosi , isidatto paññāya .
Pūraṇassa sīlaṃ isidattassa paññāṭhāne ṭhitaṃ , isidattassa paññā pūraṇassa sīlaṭṭhāne ṭhitāti .
3. Iṇasuttavaṇṇanā
45. Tatiye dāliddiyan ti daliddabhāvo .
Kāmabhoginoti kāme bhuñjanakasattassa .
Assakoti attano santakena rahito .
Anāḷhikoti na aḍḍho .
Iṇaṃ ādiyatīti jīvituṃ asakkonto iṇaṃ ādiyati .
Vaḍḍhiṃ paṭissuṇātīti dātuṃ asakkonto vaḍḍhiṃ dassāmīti paṭijānāti .
Anucarantipi nan ti parisamajjhagaṇamajjhādīsu ātapaṭhapanapaṃsuokiraṇādīhi vippakāraṃ pāpento pacchato pacchato anubandhanti .
Saddhā natthīti okappanakasaddhāmattakampi natthi .
Hirī natthīti hirīyanākāramattakampi natthi .
Ottappaṃ
P3.377 natthīti bhāyanākāramattakampi natthi .Vīriyaṃ natthīti kāyikavīriyamattakampi natthi .
Paññā natthīti kammassakatapaññāmattakampi
V3.118 natthi .Iṇādānasmiṃ vadāmīti iṇaggahaṇaṃ vadāmi .
Mā maṃ jaññūti mā maṃ jānātu .
Dāliddiyaṃ dukkhan ti dhanadaliddabhāvo dukkhaṃ .
Kāmalābhābhijappinan ti kāmalābhaṃ patthentānaṃ .
Pāpakammavinibbayoti pāpakammavaḍḍhako .
Saṃsappatīti paripphandati .
Jānan ti jānanto .
Yassa vippaṭisārajāti ye assa
M3.116 vippaṭisārato jātā .Yonimaññataran ti ekaṃ tiracchānayoniṃ .
Dadaṃ cittaṃ pasādayan ti cittaṃ pasādento dadamāno .
Kaṭaggāhoti jayaggāho , anaparādhaggāho hoti .
Gharamesinoti gharāvāsaṃ pariyesantassa vasamānassa vā .
Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgoti saṅkhaṃ gataṃ puññaṃ vaḍḍhati .
Cāgā puññanti vā pāṭho .
Patiṭṭhitāti patiṭṭhitasaddhā nāma sotāpannassa saddhā .
Hirimanoti hirisampayuttacitto .
Nirāmisaṃ sukhan ti tīṇi jhānāni nissāya uppajjanakasukhaṃ .
Upekkhan ti catutthajjhānupekkhaṃ .
Āraddhavīriyoti paripuṇṇapaggahitavīriyo .
Jhānāni
P3.378 upasampajjāti cattāri jhānāni patvā .Ekodi nipako satoti ekaggacitto kammassakatañāṇasatīhi ca samannāgato .
Evaṃ ñatvā yathābhūtan ti evaṃ ettakaṃ kāraṇaṃ yathāsabhāvaṃ jānitvā .
Sabbasaṃyojanakkhayeti nibbāne .
Sabbasoti sabbākārena .
Anupādāyāti aggahetvā .
Sammā cittaṃ vimuccatīti idaṃ vuttaṃ hoti – sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne sabbaso anupādiyitvā sammā hetunā nayena maggacittaṃ vimuccati .
‘‘ Etaṃ ñatvā yathābhūtaṃ , sabbasaṃyojanakkhayan ’’ tipi pāḷiyaṃ likhitaṃ , tassa etaṃ sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ yathābhūtaṃ ñatvāti attho .
Purimapacchimehi pana saddhiṃ na ghaṭīyati .
Tassa sammā vimuttassāti tassa sammā vimuttassa khīṇāsavassa .
Ñāṇaṃ hotīti paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti .
Tādinoti taṃsaṇṭhitassa .
Akuppāti akuppārammaṇattā kuppakāraṇānaṃ kilesānañca abhāvena akuppā .
Vimuttīti maggavimuttipi phalavimuttipi .
Bhavasaṃyojanakkhayeti bhavasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne bhavasaṃyojanānañca khayante uppannā .
Etaṃ kho paramaṃ ñāṇan ti etaṃ maggaphalañāṇaṃ paramañāṇaṃ nāma .
Sukhamanuttaran ti etadeva maggaphalasukhaṃ anuttaraṃ
V3.119 sukhaṃ nāma .Āṇaṇyamuttaman ti sabbesaṃ aṇaṇānaṃ khīṇāsavo uttamaaṇaṇo
P3.379 , tasmā arahattaphalaṃ āṇaṇyamuttamanti arahattaphalena desanāya kūṭaṃ gaṇhi .Imasmiñca sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti .
4. Mahācundasuttavaṇṇanā
46. Catutthe
M3.117 cetīsūti cetiraṭṭhe .Sayaṃjātiyan ti evaṃnāmake nigame .
Mahācundoti dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko .
Dhamme yogo anuyogo etesanti dhammayogā .
Dhammakathikānaṃ etaṃ nāmaṃ .
Jhāyantīti jhāyī .
Apasādentīti ghaṭṭenti hiṃsanti .
Jhāyantīti cintenti .
Pajjhāyantītiādīni upasaggavasena vaḍḍhitāni .
Kimime jhāyantīti kiṃ nāma ime jhāyanti .
Kintime jhāyantīti kimatthaṃ ime jhāyanti .
Kathaṃ ime jhāyantīti kena kāraṇena ime jhāyanti .
Amataṃ dhātuṃ kāyena phusitvā viharantīti maraṇavirahitaṃ nibbānadhātuṃ sandhāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantā anukkamena taṃ nāmakāyena phusitvā viharanti .
Gambhīraṃ atthapadan ti guḷhaṃ paṭicchannaṃ khandhadhātuāyatanādiatthaṃ .
Paññāya
P3.380 ativijjha passantīti sahavipassanāya maggapaññāya paṭivijjhitvā passanti .Imasmiṃ panatthe sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyevāti .
5-6.Sandiṭṭhikasuttadvayavaṇṇanā
47-48.
Pañcame santaṃ vā ajjhattan ti niyakajjhatte vijjamānaṃ .
Lobhotiādīhi tīṇi akusalamūlāni dassitāni .
Lobhadhammātiādīhi taṃsampayuttakā dhammā .
Chaṭṭhe kāyasandosan ti kāyadvārassa dussanākāraṃ .
Sesadvayepi eseva nayo .
Imesu dvīsu suttesu paccavekkhaṇāva kathitā .
7. Khemasuttavaṇṇanā
49. Sattame vusitavāti vutthabrahmacariyavāso .
Katakaraṇīyoti catūhi maggehi kattabbaṃ katvā ṭhito .
Ohitabhāroti khandhabhāraṃ kilesabhāraṃ abhisaṅkhārabhārañca otāretvā ṭhito .
Anuppattasadatthoti
V3.120 sadattho vuccati arahattaṃ , taṃ pattoti attho .Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti khīṇabhavabandhano .
Sammadaññā vimuttoti sammā hetunā kāraṇena jānitvā vimutto .
Tassa na evaṃ hoti atthi me seyyoti vātiādīhi seyyassa seyyohamasmīti mānādayo tayo mānā paṭikkhittā .
Na hi khīṇāsavassa ‘‘ atthi mayhaṃ seyyo , atthi sadiso , atthi hīno ’’ ti māno hoti .
Natthi me seyyotiādīhipi teyeva
M3.118 paṭikkhittā .Na hi khīṇāsavassa ‘‘ ahameva seyyo , ahaṃ sadiso , ahaṃ hīno , aññe seyyādayo natthī ’’ ti evaṃ māno hoti .
Acirapakkantesūti
P3.381 arahattaṃ byākaritvā aciraṃyeva pakkantesu .Aññaṃ byākarontīti arahattaṃ kathenti .
Hasamānakā maññe aññaṃ byākarontīti hasamānā viya kathenti .
Vighātaṃ āpajjantīti dukkhaṃ āpajjanti .
Na ussesu na omesu , samatte nopanīyareti ettha ussāti ussitatā seyyapuggalā .
Omāti hīnā .
Samattoti sadiso .
Iti imesu tīsupi seyyahīnasadisesu khīṇāsavā mānena na upanīyare , na upanenti , na upagacchantīti attho .
Khīṇā jātīti khīṇā tesaṃ jāti .
Vusitaṃ brahmacariyan ti vutthaṃ maggabrahmacariyaṃ .
Caranti saṃyojanavippamuttāti sabbasaṃyojanehi vimuttā hutvā caranti .
Suttepi gāthāyampi khīṇāsavo kathito .
8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā
50. Aṭṭhame hatūpanisaṃ hotīti hatūpanissayaṃ hoti .
Sīlavipannassāti vipannasīlassa .
Yathābhūtañāṇadassanan ti taruṇavipassanāñāṇaṃ .
Nibbidāvirāgoti ettha nibbidā balavavipassanā , virāgo ariyamaggo .
Vimuttiñāṇadassanan ti ettha vimuttīti arahattaphalaṃ , ñāṇadassanan ti paccavekkhaṇañāṇaṃ .
Upanissayasampannaṃ hotīti sampannaupanissayaṃ hoti .
Imasmiṃ sutte sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito .
9. Ānandasuttavaṇṇanā
51. Navame
V3.121 kittāvatāti kittakena .Assutañcevāti aññasmiṃ kāle assutapubbaṃ .
Na sammosaṃ gacchantīti vināsaṃ na gacchanti .
Cetaso samphuṭṭhapubbāti cittena phusitapubbā .
Samudācarantīti
P3.382 manodvāre caranti .Aviññātañca vijānātīti aññasmiṃ kāle aviññātakāraṇaṃ jānāti .
Pariyāpuṇātīti vaḷañjeti katheti .
Desetīti pakāseti .
Paraṃ vācetīti paraṃ uggaṇhāpeti .
Āgatāgamāti
M3.119 dīghādīsu yo koci āgamo āgato etesanti āgatāgamā .Dhammadharāti suttantapiṭakadharā .
Vinayadharāti vinayapiṭakadharā .
Mātikādharāti dvepātimokkhadharā .
Paripucchatīti anusandhipubbāparaṃ pucchati .
Paripañhatīti idañcidañca pucchissāmīti paritulati paricchindati .
Idaṃ , bhante , kathan ti , bhante , idaṃ anusandhipubbāparaṃ kathaṃ hotīti pucchati .
Imassa kvatthoti imassa bhāsitassa ko atthoti pucchati .
Avivaṭan ti avivaritaṃ .
Vivarantīti pākaṭaṃ karonti .
Kaṅkhāṭhāniyesūti kaṅkhāya kāraṇabhūtesu .
Tattha yasmiṃ dhamme kaṅkhā uppajjati , sveva kaṅkhāṭhāniyo nāmāti veditabbo .
10. Khattiyasuttavaṇṇanā
52. Dasame bhogādhippāyāti bhogasaṃharaṇatthaṃ ṭhapitādhippāyā pavattaajjhāsayā .
Paññūpavicārāti paññavanto bhaveyyāmāti evaṃ paññatthāya pavattūpavicārā .
Ayameva nesaṃ vicāro citte upavicarati .
Balādhiṭṭhānāti
P3.383 balakāyādhiṭṭhānā .Balakāyañhi laddhā te laddhapatiṭṭhā nāma honti .
Pathavibhinivesāti pathavisāmino bhavissāmāti evaṃ pathaviatthāya katacittābhinivesā .
Issariyapariyosānāti rajjābhisekapariyosānā .
Abhisekañhi patvā te pariyosānappattā nāma honti .
Iminā nayena sabbattha attho veditabbo .
Sesapadesu panettha ayamadhippāyo – brāhmaṇā tāva mante labhitvā laddhapatiṭṭhā nāma honti , gahapatikā yaṃkiñci sippaṃ , itthī kuladāyajjasāmikaṃ puttaṃ , corā yaṃkiñci āvudhasatthaṃ
V3.122 , samaṇā sīlaparipuṇṇā laddhapatiṭṭhā nāma honti .Tasmā mantādhiṭṭhānātiādīni vuttāni .
Brāhmaṇānañca ‘‘ yaññaṃ yajissāmā ’’ ti cittaṃ abhinivisati , brahmaloke patte pariyosānappattā nāma honti .
Tasmā te yaññābhinivesā brahmalokapariyosānāti vuttā .
Kammantakaraṇatthāya mano etesaṃ abhinivisatīti kammantābhinivesā .
Kamme niṭṭhite pariyosānappattā nāma hontīti niṭṭhitakammantapariyosānā .
Purisādhippāyāti purisesu pavattaajjhāsayā .
Alaṅkāratthāya mano upavicarati etissāti alaṅkārūpavicārā .
Asapattī hutvā ekikāva
M3.120 ghare vaseyyanti evamassā cittaṃ abhinivisatīti asapattībhinivesā .Gharāvāsissariye laddhe pariyosānappattā nāma hontīti issariyapariyosānā .
Parabhaṇḍassa
P3.384 ādāne adhippāyo etesanti ādānādhippāyā .Gahane nilīyanaṭṭhāne etesaṃ mano upavicaratīti gahanūpavicārā .
Andhakāratthāya etesaṃ cittaṃ abhinivisatīti andhakārābhinivesā .
Adassanappattā pariyosānappattā hontīti adassanapariyosānā .
Adhivāsanakkhantiyañca sucibhāvasīle ca adhippāyo etesanti khantisoraccādhippāyā .
Akiñcanabhāve niggahaṇabhāve cittaṃ etesaṃ abhinivisatīti ākiñcaññābhinivesā .
Nibbānappattā pariyosānappattā hontīti nibbānapariyosānā .
11. Appamādasuttavaṇṇanā
53. Ekādasame samadhiggayhāti suṭṭhu gaṇhitvā .
Jaṅgalānaṃ pāṇānan ti pathavītalacārīnaṃ sapādakapāṇānaṃ .
Padajātānīti padāni .
Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchanti .
Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati .
Pabbajalāyakoti pabbajatiṇacchedako .
Odhunātīti heṭṭhā mukhaṃ dhunāti .
Nidhunātīti ubhohi passehi dhunāti .
Nicchādetīti bāhāya vā paharati , rukkhe vā paharati .
Ambapiṇḍiyāti ambaphalapiṇḍiyā .
Vaṇṭūpanibandhanānīti
P3.385 vaṇṭe upanibandhanāniV3.123 , vaṇṭe vā patiṭṭhitāni .Tadanvayāni bhavantīti vaṇṭānuvattakāni bhavanti , ambapiṇḍidaṇḍakānuvattakāni bhavantītipi attho .
Khuddarājānoti khuddakarājāno , pakatirājāno vā .
12. Dhammikasuttavaṇṇanā
54. Dvādasame sabbasoti sabbesu .
Sattasu vihāresūti sattasu pariveṇesu .
Paribhāsatīti paribhavati bhayaṃ upadaṃseti .
Vihiṃsatīti viheṭheti .
Vitudatīti vijjhati .
Roseti vācāyāti vācāya ghaṭṭeti .
Pakkamantīti disā pakkamanti .
Na saṇṭhahantīti nappatiṭṭhahanti .
Riñcantīti
M3.121 chaḍḍenti vissajjenti .Pabbājeyyāmāti nīhareyyāma .
Handāti vavassaggatthe nipāto .
Alan ti yuttametaṃ , yaṃ taṃ pabbājeyyunti attho .
Kiṃ te imināti kiṃ tava iminā jātibhūmiyaṃ vāsena .
Tīradassiṃ sakuṇan ti disākākaṃ .
Muñcantīti disādassanatthaṃ vissajjenti .
Sāmantāti avidūre .
Samantātipi pāṭho , samantatoti attho .
Abhinivesoti pattharitvā ṭhitasākhānaṃ niveso .
Mūlasantānakānan ti mūlānaṃ niveso .
Āḷhakathālikāti taṇḍulāḷhakassa bhattapacanathālikā .
Khuddaṃ madhun ti khuddamakkhikāhi kataṃ daṇḍakamadhuṃ .
Anelakan ti
P3.386 niddosaṃ .Na ca sudaṃ aññamaññassa phalāni hiṃsantīti aññamaññassa koṭṭhāse phalāni na hiṃsanti .
Attano koṭṭhāsehi mūlaṃ vā tacaṃ vā pattaṃ vā chindanto nāma natthi , attano attano sākhāya heṭṭhā patitāneva paribhuñjanti .
Aññassa koṭṭhāsato aññasa koṭṭhāsaṃ parivattitvā gatampi ‘‘ na amhākaṃ sākhāya phalan ’’ ti ñatvā no khādanti .
Yāvadatthaṃ bhakkhitvāti kaṇṭhappamāṇena khāditvā .
Sākhaṃ bhañjitvāti chattappamāṇamattaṃ chinditvā chāyaṃ katvā pakkāmi .
Yatra hi nāmāti yo hi nāma .
Pakkamissatīti pakkanto .
Nādāsīti devatāya ānubhāvena phalameva na gaṇhi .
Evañhi sā adhiṭṭhāsi .
Tenupasaṅkamīti janapadavāsīhi gantvā ,‘‘ mahārāja , rukkho phalaṃ na gaṇhi , amhākaṃ nu kho doso tumhākan ’’ ti vutte ‘‘ neva mayhaṃ doso atthi , na jānapadānaṃ , amhākaṃ vijite adhammo nāma na vattati , kena nu kho kāraṇena rukkho na phalito , sakkaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmī ’’ ti
V3.124 cintetvā yena sakko devānamindo tenupasaṅkami .Pavattesīti parivattesi .
Ummūlamakāsīti uddhaṃmūlaṃ akāsi .
Api nu tvan ti api nu tava .
Aṭṭhitāyevāti aṭṭhitāya eva .
Sacchavīnīti samānacchavīni pakatiṭṭhāne ṭhitāni .
Na paccakkosatīti nappaṭikkosati .
Rosantan ti ghaṭṭentaṃ .
Bhaṇḍantan ti paharantaṃ .
Sunettoti
P3.387 nettā vuccanti akkhīni , tesaṃ sundaratāya sunetto .Titthakaroti sugatiogāhanatitthassa kārako .
Vītarāgoti vikkhambhanavasena
M3.122 vigatarāgo .Pasavatīti paṭilabhati .
Diṭṭhisampannan ti dassanasampannaṃ , sotāpannanti attho .
Khantin ti attano guṇakhaṇanaṃ .
Yathāmaṃ sabrahmacārīsūti yathā imaṃ sabrahmacārīsu akkosanaparibhāsanaṃ , aññaṃ evarūpaṃ guṇakhantiṃ na vadāmīti attho .
Na no samasabrahmacārīsūti ettha samajano nāma sakajano vuccati .
Tasmā na no sakesu samānabrahmacārīsu cittāni paduṭṭhāni bhavissantīti ayamettha attho .
Jotipālo ca govindoti nāmena jotipālo ṭhānena mahāgovindo .
Sattapurohitoti reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito .
Ahiṃsakā atītaṃseti ete cha satthāro atītaṃse ahiṃsakā ahesuṃ .
Nirāmagandhāti kodhāmagandhena nirāmagandhā .
Karuṇevimuttāti karuṇajjhāne adhimuttā , karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā .
Yeteti ete , ayameva vā pāṭho .
Na sādhurūpaṃ āsīdeti sādhusabhāvaṃ na ghaṭṭeyya .
Diṭṭhiṭṭhānappahāyinan ti
P3.388 dvāsaṭṭhidiṭṭhigatappahāyinaṃ .Sattamoti arahattato paṭṭhāya sattamo .
Avītarāgoti avigatarāgo .
Etena anāgāmibhāvaṃ paṭikkhipati .
Pañcindriyā mudūti pañca vipassanindriyāni mudūni .
Tassa hi tāni sakadāgāmiṃ upādāya mudūni nāma honti .
Vipassanāti saṅkhārapariggahañāṇaṃ .
Pubbeva upahaññatīti paṭhamataraññeva upahaññati .
Akkhatoti guṇakhaṇanena akkhato anupahato hutvā .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Dhammikavaggo pañcamo .
Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ .
2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ