2. Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā
2. Uppajjanakkhaṇeyevāti
M0.180 etena vattamānakkhaṇekadesena sabbaṃ vattamānakkhaṇaṃ gayhatīti daṭṭhabbaṃ .Na hi uppajjanakkhaṇeyeva cakkhuviññāṇādīnaṃ rūpādīni ārammaṇapaccayo , atha kho sabbasmiṃ vattamānakkhaṇeti .
Tena ālambiyamānānampi rūpādīnaṃ cakkhuviññāṇādivattamānatāya pure pacchā ca vijjamānānaṃ ārammaṇapaccayattābhāvaṃ dasseti , ko pana vādo anālambiyamānānaṃ .
Na ekato hontīti nīlādīni sabbarūpāni saha na honti , tathā saddādayopīti attho .
‘‘ Yaṃ yan ’’ ti hi vacanaṃ rūpādīni bhindatīti .
Tattha purimenatthena ‘‘ uppajjantī ’’ ti vacanena ārammaṇapaccayabhāvalakkhaṇadīpanatthaṃ ‘‘ yaṃ yaṃ dhamman ’’ tiādi vuttanti dasseti , pacchimena ‘‘ yaṃ yan ’’ ti vacanena rūpādibhedadīpanatthanti .
‘‘ Yaṃ yaṃ vā panārabbhā ’’ ti etassa vaṇṇanāyaṃ dassitasabbārammaṇādivasena vā idhāpi attho gahetabboti .
Evaṃ vuttan ti yathā nadīpabbatānaṃ sandanaṃ ṭhānañca pavattaṃ avirataṃ avicchinnanti sandanti tiṭṭhantīti vattamānavacanaṃ vuttaṃ , evaṃ ‘‘ ye ye dhammā ’’ ti atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbasaṅgahasamudāyavasena gahitattā tesaṃ uppajjanaṃ pavattanaṃ aviratanti uppajjantīti vattamānavacanaṃ vuttanti adhippāyo .
Ime pana na hetādipaccayā sabbepi atītānāgatānaṃ honti .
Na hi atīto ca anāgato ca atthi , yassete paccayā siyuṃ .
Evañca katvā atītattike atītānāgatānaṃ na koci paccayo vutto , tasmā idhāpi ‘‘ uppajjantī ’’ ti vacanena yesaṃ rūpādayo ārammaṇadhammā ārammaṇapaccayā honti , te paccuppannāva dassitāti daṭṭhabbā .
Tesu hi dassitesu atītānāgatesu taṃtaṃpaccayā ahesuṃ bhavissanti cāti ayamattho dassito hoti , na pana taṃtaṃpaccayavantatā .
Paccayavanto hi paccuppannāyevāti .
Ettha
V0.190 ca ‘‘ yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā ’’ ti ekavacananiddesaṃ katvā puna ‘‘ te te dhammā ’’ ti bahuvacananiddeso ‘‘ yaṃ yan ’’ ti vuttassa ārammaṇadhammassa anekabhāvopi atthīti dassanattho .Cattāro hi khandhā saheva ārammaṇapaccayā honti , te sabbepi ārabbha uppajjamānampi tesu ekekaṃ ārabbha uppajjamānaṃ na na hoti , tasmā vedanādīsu phassādīsu ca ekekassapi ārammaṇapaccayabhāvadassanatthaṃ ‘‘ yaṃ yan ’’ ti vuttaṃ , sabbesaṃ ekacittuppādapariyāpannānaṃ
M0.181 ārammaṇapaccayabhāvadassanatthaṃ ‘‘ te te ’’ ti .Tattha yo ca rūpādiko ekekova yaṃyaṃ-saddena vutto , ye ca aneke phassādayo ekekavasena yaṃyaṃ-saddena vuttā , te sabbe gahetvā ‘‘ te te ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Atha vā yasmiṃ kāle ārabbha uppajjanti , tasmiṃ kāle nīlādīsu cittuppādesu ca ekekameva ārabbha uppajjantīti dassanatthaṃ ‘‘ yaṃ yan ’’ ti vuttaṃ , te pana ālambiyamānā rūpārammaṇadhammā ca aneke , tathā saddādiārammaṇadhammā cāti dassanatthaṃ ‘‘ te te ’’ ti .
Nibbānārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa apariyāpannato kusalavipākassa kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hotīti idaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena khandhapaṭibaddhānussaraṇakāle nibbānampi rūpāvacarakusalakiriyānaṃ ārammaṇaṃ hotīti iminā adhippāyena vuttaṃ .
Evaṃ sati yathā ‘‘ appamāṇā khandhā pubbenivāsānussatiñāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.12.58) vuttaṃ , evaṃ ‘‘ nibbānan ’’ ti ca vattabbaṃ siyā , na ca taṃ vuttaṃ .
Na hi nibbānaṃ pubbe nivuṭṭhaṃ asaṅkhatattā , na ca pubbenivāsānussatiñāṇena pubbe nivuṭṭhesu appamāṇakkhandhesu ñātesu nibbānajānane na tena payojanaṃ atthi .
Yathā hi cetopariyañāṇaṃ cittaṃ vibhāventameva cittārammaṇajānanassa kāmāvacarassa paccayo hoti , evamidampi appamāṇakkhandhe vibhāventameva tadārammaṇajānanassa kāmāvacarassa paccayo hotīti .
Diṭṭhanibbānoyeva ca pubbe nivuṭṭhe appamāṇakkhandhe anussarati , tena yathādiṭṭhameva nibbānaṃ tesaṃ khandhānaṃ ārammaṇanti daṭṭhabbaṃ , na pana pubbenivāsānussatiñāṇena tadārammaṇavibhāvanaṃ kātabbaṃ .
Vibhūtameva hi taṃ tassāti .
Evaṃ anāgataṃsañāṇepi yathārahaṃ yojetabbaṃ , tasmā nibbānaṃ na kassaci rūpāvacarassa ārammaṇanti ‘‘ catunnaṃ rāsīnan ’’ ti vattuṃ yuttaṃ .
Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .