Paccanīyuddhāravaṇṇanā
527. Ekena lakkhaṇenāti ‘‘ kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayo ’’ ti hetupaccayato aññena paccayena paccayoti attho .
Hetupaccayato ca aññe paccayā aggahitaggahaṇena aṭṭha honti , tesu kusalo kusalassa tīhi paccayehi paccayo , akusalassa dvīhi , evaṃ tasmiṃ tasmiṃ paccaye paccanīyato ṭhite tato aññe paccayā imesveva ārammaṇādīsu aṭṭhasu paccayesu yathāyogaṃ yojetabbāti idamettha lakkhaṇaṃ veditabbaṃ .
Etesu ca aṭṭhasu paccayesu purimapurimehi asaṅgahite saṅgahetvā pacchimapacchimā vuttāti ārammaṇato aññesaṃ dvinnaṃ vasena upanissayo , vatthupurejātassa vasena purejātaṃ , sahajātato upanissayato ca , aññissā cetanāya vasena kammaṃ , sahajātato aññassa kabaḷīkārāhārassa vasena āhāro , sahajātato purejātato ca aññassa rūpajīvitindriyassa vasena indriyaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Evañca katvā ‘‘ kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo , sahajātaupanissayapaccayena
M0.230 paccayo ’’ ticceva ( paṭṭhā .1.1.404,419,423) vuttaṃV0.239 , tadaññābhāvā na vuttaṃ ‘‘ kammāhārindriyapaccayena paccayo ’’ ti , tasmā ‘‘ ārammaṇādhipati ārammaṇapaccaye saṅgahaṃ gacchatī ’’ ti evaṃ vattabbaṃ .Yaṃ pana parittattike pañhāvārapaccanīye ‘‘ appamāṇo dhammo appamāṇassa dhammassa sahajātaupanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.12.66,74) ettha ārammaṇassa avacanaṃ , taṃ purimehi asaṅgahitavasena vuttānaṃ saṅgahitavivajjanābhāvato upanissayato aññārammaṇābhāvato ca , na pana ārammaṇūpanissayassa ārammaṇe asaṅgahitattā .
Atthiavigatapaccayā yadipi sahajātapurejātapacchājātāhārindriyānaṃ vasena pañcavidhāva , sahajātapurejātānaṃ pana pacchājātāhārānaṃ pacchājātindriyānañca sahāpi atthiavigatapaccayabhāvo hoti , na tiṇṇaṃ vippayuttatā viya visuṃyevāti ‘‘ atthiavigatesu ca ekekassa vasena chahi bhedehi ṭhitā ’’ ti atthiavigatapaccayalakkhaṇesu ekekaṃ saṅgahetvā vuttaṃ .
‘‘ Rūpindriyapaccayo pana ajjhattabahiddhābhedato duvidho ’’ ti vuttaṃ , taṃ ‘‘ ajjhattikabāhirabhedato ’’ ti evaṃ vattabbaṃ .
Catuvīsatiyāpīti na soḷasannaṃyeva , nāpi aṭṭhannaṃyeva , atha kho catuvīsatiyāpīti attho .
Ārammaṇabhūtānaṃ adhipatiupanissayapaccayānaṃ upanissaye nissayapurejātavippayuttaatthiavigatānañca purejāte saṅgaho atthīti ārammaṇapaccayaṃ ārammaṇapaccayabhāveyeva ṭhapetvā tadekadesassa tesañca upanissayādīsu saṅgahaṃ vattukāmo ‘‘ ārammaṇapaccaye ārammaṇapaccayova saṅgahaṃ gacchati , na sesā tevīsatī ’’ ti āha .
Catutthe purejātapaccayeti ettha yathā ‘‘ upanissayapaccaye adhipatibhūto ārammaṇapaccayo ’’ ti vuttaṃ , evaṃ ‘‘ purejātabhūto ārammaṇapaccayo ’’ tipi vattabbaṃ , taṃ pana tattha vuttanayena gahetuṃ sakkāti katvā na vuttaṃ siyā .
Atha pana ‘‘ ārammaṇato aññaṃ purejātaggahaṇena gahitan ’’ ti na vuttaṃ , evaṃ sati upanissayaggahaṇenapi ārammaṇato aññassa gahitatāya bhavitabbanti ‘‘ adhipatibhūto ārammaṇapaccayo upanissaye saṅgahaṃ gacchatī ’’ ti na vattabbaṃ siyāti .
Yesu
M0.231 pañhesu … pe … ekova paccayo āgatoti ettha āgatovāti evaṃ evasaddo ānetvā yojetabbo .Tena dvādasamacuddasamesu pañhesu sahajātapurejātesu ekeko paccayo na anāgato
V0.240 hoti , atha kho āgatovāti tesu aññatarapaṭikkhepe tepi pañhā parihāyantīti dassitaṃ hotīti .Yasmiṃ pana pañheti dutiyachaṭṭhapañhesu ekekavasena gahetvā ekavacanena niddisīyati .
Evan ti ārammaṇaupanissayavasenāti attho .
Tena dvādasamacuddasame nivatteti .
Tesupi hi dve paccayā āgatā , na pana ārammaṇaupanissayavasenāti .
Avasesānaṃ vasenāti avasesānaṃ labbhamānānaṃ vasenāti daṭṭhabbaṃ .
Na hi terasamapannarasamesu pacchājātepi paṭikkhitte āhārindriyānaṃ vasena te pañhā labbhanti , atha kho sahajātasseva vasenāti .
Idameva cettha lakkhaṇan ti aṭṭhannaṃ paccayānaṃ sabbapaccayasaṅgāhakattaṃ , ukkaṭṭhavasena pañhāparicchedo , te te paccaye saṅgahetvā dassitapaccayaparicchedo , tasmiṃ tasmiṃ paccaye paṭikkhitte tassa tassa pañhassa parihānāparihānīti etaṃ sabbaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Teneva ‘‘ iminā lakkhaṇenā ’’ ti vuttaṃ .
Tatrāti pabhedaparihānīsu .
Tīhi paccayehi ekūnavīsati paccayā dassitāti ‘‘ nahetupaccayā ’’ ti ettha labbhamānapaccaye sandhāya vuttaṃ .
Ayaṃ pana paccayuddhāro sabbapaccanīyassa sādhāraṇalakkhaṇavasena vutto , na ‘‘ nahetupaccayā ’’ ti ettheva labbhamānapaccayadassanavasena .
Evañca katvā hetudukapañhāvārapaccanīye ‘‘ hetudhammo hetussa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo , sahajātapaccayena paccayo , upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .3.1.43) vuttaṃ , aññathā ‘‘ nahetupaccayā ’’ ti ettha labbhamānapaccayadassane ‘‘ sahajātapaccayena paccayo ’’ ti na vattabbaṃ siyā , tasmā idhāpi sabbalabbhamānapaccayasaṅgahavasena paccayuddhārassa vuttattā tīhi paccayehi vīsati paccayā dassitāti daṭṭhabbā .
Yaṃ vuttaṃ ‘‘ tatrāyaṃ vitthārakathā ’’ ti , tatra pabhede vitthārakathaṃ vatvā parihānīyaṃ dassento ‘‘ tasmiṃ pana paccaye … pe … te parato vakkhāmā ’’ ti āha .
528. Tathā akusalādikesupi catūsu pañhesu tehi tehi paccayehi te teyeva paccayā dassitāti kusalādikesu dassitehi
M0.232 aññesaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ .Na hi ‘‘ akusalo dhammo kusalassa dhammassā ’’ ti ettha dvīhi paccayehi tayo paccayā dassitā , atha kho dveyeva , abyākatassapi akusalo ārammaṇādhipatipaccayo na hotīti .
530. Sahajātapaccayā pana na honti vatthumissakattāti asahajātapaccayena vatthunā sahajātapaccayabhāvena
V0.241 gahitattā tena saddhiṃ sahajātapaccayā na hontīti dasseti , na pana suddhānaṃ sahajātapaccayabhāvaṃ nivāreti .Vatthunā pana saddhiṃ yena nissayādinā paccayā honti , tameva nissayādiṃ visesetuṃ sahajātanti vuttanti dassento ‘‘ tasmā tesan ’’ tiādimāha .
Imasmiṃ pana paccayuddhāre ārammaṇaupanissayakammaatthipaccayesu catūsu sabbapaccaye saṅgaṇhitvā kasmā tesaṃ vasena paccayuddhāro na katoti ?
Missakāmissakassa atthipaccayavibhāgassa duviññeyyattā .
Na hi ‘‘ avibhāgena atthipaccayena paccayo ’’ ti vutte sakkā viññātuṃ ‘‘ kiṃ suddhena sahajātaatthipaccayena purejātapacchājātāhārindriyaatthipaccayena vā , atha sahajātapurejātamissakena pacchājātāhāramissakena pacchājātindriyamissakena vā ’’ ti .
Atthipaccayavisesesu pana sahajātādīsu sarūpato vuccamānesu yattha suddhānaṃ sahajātādīnaṃ paccayabhāvo , tattha ‘‘ sahajātapaccayena paccayo ’’ tiādinā suddhānaṃ , yattha ca missakānaṃ paccayabhāvo , tattha ‘‘ sahajātaṃ purejātan ’’ tiādinā missakānaṃ gahaṇato suviññeyyatā hoti , tasmā atthipaccayavisesadassanatthaṃ sahajātādayo gahitā , tena ca sabbapaccayānaṃ catūsu paccayesu saṅgaho dassito hoti .
Kasmā pana sahajātapurejāte aggahetvā nissayo , purejātapacchājāte aggahetvā vippayutto vā atthipaccayavisesabhāvena na vuttoti ?
Avattabbattā , nissayo tāva na vattabbo sahajātapurejātānaṃ suddhānaṃ missakānañca nissayapaccayabhāvato vibhajitabbatāya atthipaccayena avisiṭṭhattā , vippayuttapaccayo ca sahajātapurejātapacchājātabhāvato atthipaccayo viya visesitabboti so viya na vattabbo .
Sahajātapurejātānañca missakānaṃ atthipaccayabhāvo hoti , na
M0.233 vippayuttabhāvo .Tathā sahajātapacchājātānañca missakānaṃ atthipaccayabhāvo hoti .
Vakkhati hi ‘‘ anupādinnaanupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa ca anupādinnaanupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo sahajātaṃ pacchājātan ’’ ti ( paṭṭhā .1.4.84), na pana vippayuttapaccayabhāvo , tasmā vippayuttaggahaṇena missakānaṃ atthipaccayabhāvassa aggahaṇato na so atthipaccayaviseso bhavituṃ yuttoti bhiyyopi na vattabbo .
Nanu ca sahajātapaccayo ca hetuādīhi visesitabboti sopi nissayavippayuttā viya atthipaccayavisesabhāvena
V0.242 na vattabboti ?Na , viruddhapaccayehi avisesitabbattā .
Nissayavippayuttā hi atthipaccayo viya uppattikālaviruddhehi paccayehi visesitabbā , na pana sahajāto .
Hetuādayo hi sahajātā eva , na uppattikālaviruddhāti .
Paccanīyuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā .