(1) Vibhaṅgavāro
53. Yā
V0.214 kusalattike labhanti , na tāyeva vedanāttikādīsūti tikapadanānattamattena vinā mūlāvasānavasena sadisataṃ sandhāya ‘‘ naM0.205 tāyevā ’’ ti vuttaṃ , na ca kevalaṃ tikantareyeva , kusalattikepi pana yā paṭiccavāre labhanti , na tāyeva paccayavārādīsūti sabbapucchāsamāharaṇaṃ idha kattabbameva .Dhammānulomapaccanīye ca tikapaṭṭhāne vitakkattikapītittikānaṃ vissajjane sabbāpetā vissajjanaṃ labhantīti ettha pītittikaggahaṇaṃ na kātabbaṃ .
Na hi tattha ekūnapaññāsa pucchā vissajjanaṃ labhantīti .
Tena saddhin ti tena sahajātapaccayabhūtena saddhinti attho daṭṭhabbo .
‘‘ Yāva nirodhagamanā uddhaṃ pajjatī ’’ ti ca ‘‘ uppādādayo vā pāpuṇātī ’’ ti ca vacanehi khaṇattayasamaṅgī uppajjatīti vuccatīti anuññātaṃ viya hoti , uppādakkhaṇasamaṅgīyeva pana evaṃ vuttoti daṭṭhabbo .
Yasmā pana eko khandho ekassātiādi idha kusalavacanena gahite khandhe sandhāya vuttaṃ .
Vedanāttikādīsu pana ekaṃ khandhaṃ paṭicca dvinnaṃ , dve paṭicca ekassapi , hetudukādīsu ca saṅkhārakkhandhekadesaṃ paṭicca saṅkhārakkhandhekadesassapi uppatti vuttāti saha uppajjamānānaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ paccayo honto ekekassapi dukatikādibhedānañca paccayo nāma hotiyeva , tathā dukādibhedānañcāti .
‘‘ Rūpena saddhiṃ anuppattito āruppavipākañca na gahetabban ’’ ti vuttaṃ , taṃ pana na sabbasmiṃ etasmiṃ vacane gahetabbaṃ , atha kho ‘‘ cittasamuṭṭhānañca rūpan ’’ ti ettheva .
Na kevalañca
V0.215 āruppavipākova , atha kho lokuttaravipākakiriyābyākatampi āruppe uppajjamānaṃ ettha na gahetabbaṃ .‘‘ Vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā ’’ ti ettha pana na kiñci rūpena vinā saha vā uppajjamānaṃ sahetukaṃ vipākakiriyābyākataṃ aggahitaṃ nāma atthi .
Tattha pana yaṃ rūpena saha uppajjati , tassa paccayuppannavisesaṃ dassetuṃ ‘‘ cittasamuṭṭhānañca rūpan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Vatthuṃ paṭicca khandhā ’’ ti ettake vattabbe paccayabhūtassa vatthussa ‘‘ kaṭattā ca rūpan ’’ ti etasmiṃ sāmaññavacane paccayuppannabhāvena aggahitatāpattiṃ nivāretuṃ ‘‘ khandhe paṭicca vatthū ’’ ti vuttaṃ .
Khandhe paṭicca vatthu , vatthuṃ paṭicca khandhāti vā vatthukhandhānaṃ aññamaññapaccayabhūtānaṃ paccayabhāvavisesadassanatthaṃ aññamaññāpekkhaṃ vacanadvayaṃ vuttaṃ sāmaññena gahitampi visuṃ uddhaṭaṃ .
Mahābhūtepi
M0.206 paṭicca uppattidassanattan ti yaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ kaṭattārūpañca upādārūpaṃ upādārūpaggahaṇena vinā ‘‘ khandhe paṭicca uppajjatī ’’ ti vuttaṃ , tassa mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthanti attho .Etasmiṃ pana dassane khandhapaccayasahitāsahitañca sabbaṃ upādārūpaṃ ito paresu sahajātapaccayādīsu saṅgahitanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘ kaṭattārūpaṃ paṭisandhiyampī ’’ ti pi -saddo vuttoti daṭṭhabbo .
Mahābhūte paṭicca upādārūpanti vuttanayenāti ‘‘ mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpan ’’ ti ettha atthato ayaṃ nayo vuttoti sandhāyāha .
54. Rūpamissakā pahāyāti yāsu pucchāsu rūpena vinā paccayuppannaṃ na labbhati , atha kho rūpamissakameva labbhati , tā pahāyāti adhippāyo .
57.‘‘ Tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassa avakkanti hotī ’’ ti vacanatoti gabbhaseyyakapaṭisandhiyā pañcakkhandhasabbhāvena tāya samānalakkhaṇā sabbāpi pañcavokārapaṭisandhi okkantināmakāti sādheti .
Paripuṇṇadhammānaṃ vissajjanaṃ ettha atthīti paripuṇṇavissajjanā .
Ettha
V0.216 ca ‘‘ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo … pe … mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpan ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.53) ettāvatā pañcavokāre sabbaṃ cittakammasamuṭṭhānarūpaṃ dassitaṃ .Avasesaṃ pana dassetuṃ ‘‘ bāhiran ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha bāhiran ti etena anindriyabaddharūpaṃ dasseti , puna āhārasamuṭṭhānaṃ utusamuṭṭhānan ti etehi sabbaṃ indriyabaddhaṃ āhārautusamuṭṭhānarūpaṃ .
Tattha ‘‘ utusamuṭṭhānaṃ ekan ’’ tiādinā asaññasattānampi utusamuṭṭhānaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ .
Na hi tattha tassa vajjane kāraṇaṃ atthīti .
Ādimhi pana ‘‘ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccā ’’ tiādi avisesavacanaṃ sahajātaṃ arūpampi paccayaṃ hetādike ca paccaye bahutare labhantaṃ cittasamuṭṭhānakaṭattārūpadvayaṃ saha saṅgaṇhitvā vuttaṃ , evañca katvā tassa pariyosāne ‘‘ mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānarūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpan ’’ ti vuttaṃ , tasmā tattha kaṭattārūpaṃ cittasamuṭṭhānasambandhaṃ taṃsamānagatikaṃ pañcavokāre vattamānameva gahitanti aggahitaṃ kaṭattārūpaṃ dassetuṃ ‘‘ asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccā ’’ tiādi vuttaṃ , tasmā upādārūpaṃ idhapi
M0.207 kammapaccayavibhaṅge viya ‘‘ mahābhūte paṭicca kaṭattārūpaṃ upādārūpan ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.63) kaṭattārūpabhāvavisiṭṭhaṃ upādārūpaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ .Na hi vuttassa utusamuṭṭhānassa punavacane payojanaṃ atthīti .
Kasmā pana yathā bāhirādīsu ‘‘ mahābhūte paṭicca upādārūpan ’’ ti avisesetvā upādārūpaṃ vuttaṃ , evaṃ avatvā cittakammajaupādārūpāni ‘‘ cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpan ’’ ti hetupaccayādīsu saha ‘‘ cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ upādārūpaṃ asaññasattānaṃ … pe … kaṭattārūpaṃ upādārūpan ’’ ti adhipatipaccayādīsu visuṃ cittasamuṭṭhānarūpabhāvakaṭattārūpabhāvehi visesetvāva vuttānīti ?
Tattha bāhiraggahaṇādīhi viya ettha mahābhūtānaṃ kenaci avisesitattā .
Apica iddhicittanibbattānaṃ kammapaccayānañca iṭṭhāniṭṭhānaṃ bāhirarūpāyatanādīnaṃ cittaṃ kammañca hetādīsu na koci paccayo , āhārautusamuṭṭhānānaṃ pana cittaṃ pacchājātabhāvena upatthambhakameva , na janakaṃ , mahābhūtāneva pana tesaṃ sahajātādibhāvena janakāni , tasmā satipi cittena kammena ca vinā abhāve hetādipaccayabhūtehi arūpehi uppajjamānāni cittasamuṭṭhānarūpakaṭattārūpabhūtāneva upādārūpāni honti , na aññānīti imaṃ visesaṃ dassetuṃ cittakammajesveva upādārūpesu visesanaṃ kataṃ .
Aññāni vā samānajātikena rūpena samuṭṭhānāni pākaṭavisesanānevāti na visesanaṃ arahanti , etāni pana asamānajātikehi arūpehi samuṭṭhitāni visesanaṃ arahantīti visesitānīti veditabbāni .
Yathā vā cittakammāni cittakammasamuṭṭhānānaṃ savisesena paccayabhāvena
V0.217 paccayā honti sahajātādipaccayabhāvato mūlakaraṇabhāvato ca , na evaṃ utuāhārā taṃsamuṭṭhānānanti cittakammajāneva visuṃ visesanaṃ arahanti .Itarāni pana mahābhūtaviseseneva visesitāni , idha upādārūpavisesanena mahābhūtāni viya .
Na hi aññataravisesanaṃ ubhayavisesanaṃ na hotīti .
58. Aññamaññapaccaye khandhe paṭicca vatthu , vatthuṃ paṭicca khandhāti khandhavatthūnaṃ aññamaññapaccayatādassanena pubbe visuṃ paccayabhāvena dassitānaṃ khandhānaṃ ekato paccayabhāvo dassito hotīti iminā adhippāyenāha ‘‘ catunnampi khandhānaṃ ekato vatthunā aññamaññapaccayataṃ dassetuṃ vuttan ’’ ti .
‘‘ Khandhe
M0.208 paṭicca vatthū ’’ ti idaṃ pana catunnampi khandhānaṃ ekato paṭiccatthapharaṇatādassanatthaṃ ,‘‘ vatthuṃ paṭicca khandhā ’’ ti vatthussa .Na kevalañca khandhānaṃ idheva , hetupaccayādīsupi ayameva nayo .
Tattha sabbesaṃ khandhānaṃ visuṃ paṭiccatthapharaṇataṃ dassetvā puna ‘‘ vatthuṃ paṭicca khandhā ’’ ti vatthussapi dassitāya ‘‘ ekaṃ khandhañca vatthuñca paṭicca tayo khandhā ’’ tiādinā khandhavatthūnañca dassitāyeva hotīti daṭṭhabbā .
Kasmā panettha ‘‘ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati aññamaññapaccayā , kusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānā mahābhūtā ’’ ti evamādi na vuttaṃ , nanu yadeva paṭiccatthaṃ pharati , na teneva aññamaññapaccayena bhavitabbaṃ hetupaccayādīhi viya .
Na hi yaṃ ‘‘ ekaṃ tayo dve ca khandhe paṭiccā ’’ ti vuttaṃ , te hetupaccayabhūtā eva honti .
Esa nayo ārammaṇapaccayādīsupi .
Paccayavāre ca ‘‘ abyākataṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo uppajjati aññamaññapaccayā ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.256) vuttaṃ , na vatthu kusalānaṃ aññamaññapaccayo hoti , atha ca pana taṃpaccayā khandhānaṃ aññamaññapaccayā uppatti vuttā eva .
Yadipi kusalā khandhā mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayā na honti , tathāpi te paṭicca tesaṃ uppatti vattabbā siyāti ?
Na vattabbā khandhasahajātānaṃ mahābhūtānaṃ khandhānaṃ paccayabhāvābhāvato .
Aññamaññasaddo hi na hetādisaddo viya nirapekkho , sahajātādisaddo viya vā aññatarāpekkho , atha kho yathāvuttetaretarāpekkho .
Paccayapaccayuppannā ca khandhā mahābhūtā idha yathāvuttā bhaveyyuṃ , tesu ca mahābhūtā khandhānaṃ na koci paccayo .
Yassa ca sayaṃ paccayo , tato tena tannissitena vā aññamaññapaccayena uppajjamānaṃ aññamaññapaccayā uppajjatīti vattabbataṃ arahati , yathā khandhe paṭicca khandhā , vatthuṃ paccayā khandhā .
Tasmā attano paccayassa
V0.218 paccayattābhāvato tadapekkhattā ca aññamaññasaddassa khandhe paṭicca paccayā ca mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayā uppatti na vuttā , na aññamaññapaccayā ca vuttā .Khandhā pana vatthuṃ paccayā uppajjamānā vatthussa pacchājātapaccayā honti , tannissitena ca aññamaññapaccayena uppajjanti .
Tasmā vatthuṃ paccayā khandhānaṃ kusalādīnaṃ aññamaññapaccayā uppatti vuttāti .
59. Na
M0.209 sā gahitāti cakkhāyatanādīni nissayabhūtāni paṭiccāti na vuttanti adhippāyo .Nissayapaccayabhāvena pana na cakkhāyatanādīni ārammaṇapaccayabhāvena rūpāyatanādīni viya na gahitānīti .
60. Dvīsu upanissayesu vattabbameva natthi , ārammaṇūpanissayampi pana ye labhanti , tesaṃ vasena ārammaṇapaccayasadisanti evaṃ vuttanti dassetuṃ ‘‘ tattha kiñcāpī ’’ ti āha .
Tattha ‘‘ na sabbe akusalā abyākatā ārammaṇūpanissayaṃ labhantī ’’ ti purimapāṭho .
Kusalāpi pana mahaggatā ekantena , kāmāvacarā ca kadāci na labhantīti ‘‘ na sabbe kusalākusalābyākatā ’’ ti paṭhanti .
61. Purejātapaccaye yathā aññattha paccayaṃ aniddisitvāva desanā katā , evaṃ akatvā kasmā ‘‘ vatthuṃ purejātapaccayā ’’ ti vuttanti ?
Niyamasabbhāvā .
Hetuādīsu hi niyamo natthi .
Na hi tehi uppajjamānānaṃ alobhādīsu kusalādīsu rūpādīsu ca ayameva paccayoti niyamo atthi , idha pana vatthu na vatthudhammesu purejātapaccayā uppajjamānānaṃ dhammānaṃ niyamato chabbidhaṃ vatthu purejātapaccayo hotīti imamatthaṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ .
Ārammaṇapurejātampi hi vatthupurejāte avijjamāne na labbhati , evañca katvā paṭisandhivipākassa napurejātapaccayā eva uppatti vuttā , paccuppannārammaṇassapi tassa purejātapaccayo na uddhaṭo .
‘‘ Nevavipākanavipākadhammadhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati purejātapaccayā ’’ ti etassapi alābhato tattha ‘‘ purejāte tīṇī ’’ ti ( paṭṭhā .1.3.124) vuttanti .
63. Tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānan ti mahābhūtānaṃ ekakkhaṇikanānākkhaṇikakammapaccayavaseneva
V0.219 tadupādārūpānampi vadatīti ca daṭṭhabbaṃ .Kaṭattārūpānan ti pavattiyaṃ kaṭattārūpānanti adhippāyo .
64. Yathālābhavasenāti indriyarūpesu yaṃ yaṃ paṭisandhiyaṃ labbhati , tassa tassa vasena .
69. Vippayuttapaccayā uppajjamānānampi kesañci niyamato vatthu vippayuttapaccayo , kesañci khandhā , na ca samānavippayuttapaccayā eva kusalādike paṭicca uppajjamānā uppajjanti , atha kho nānāvippayuttapaccayāpi , tasmā taṃ
M0.210 visesaṃ dassetuṃ ‘‘ vatthuṃ vippayuttapaccayā , khandhe vippayuttapaccayā ’’ ti tattha tattha vuttaṃ .Tattha tadāyattavuttitāya paccayuppanno paccayaṃ paccayaṃ karotīti imassatthassa vasena upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Vatthuṃ khandhe vippayuttapaccayakaraṇatoti ayañhettha attho .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ vatthuṃ paṭicca vippayuttapaccayā , vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentenā ’’ ti attho vutto , tattha kusalānaṃ khandhānaṃ vatthuṃ paṭicca uppatti natthīti ‘‘ vatthuṃ paṭiccā ’’ ti na sakkā vattunti , idaṃ pana paṭiccasaddena ayojetvā ‘‘ paṭicca uppajjanti vatthuṃ vippayuttapaccayā ’’ ti yojetvā tassattho ‘‘ vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentenā ’’ ti vuttoti daṭṭhabbo .
Kiṃ pana paṭiccāti ?
Yaṃ ‘‘ ekaṃ khandhan ’’ tiādikaṃ pāḷiyaṃ paṭiccāti vuttaṃ .
Tameva atthaṃ pākaṭaṃ katvā ‘‘ vatthuṃ vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca khandhā , vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentenā ’’ ti paṭhanti .
Anantarattā pākaṭassa abyākatacittasamuṭṭhānasseva gahaṇaṃ mā hotūti ‘‘ abyākatacittasamuṭṭhānampi kusalākusalacittasamuṭṭhānampī ’’ ti āha .
Āsannampi dūrampi sabbanti vuttaṃ hotīti .
71-72.
‘‘ Ime vīsati paccayāti saṃkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vuttan ’’ ti vuttaṃ .
Tattha yadi ekenapi desanaṃ saṃkhittaṃ saṃkhittameva , ādimhi pana tayo paccayā vippayuttapaccayo ekampi padaṃ aparihāpetvā vitthāritāti te cattāro pacchājātañca vajjetvā ‘‘ ime ekūnavīsati paccayā ’’ ti vattabbaṃ siyā .
Ettakā hi saṃkhipitvā dassitāti .
Ye pana pāḷiyaṃ vitthāritaṃ avitthāritañca sabbaṃ saṅgahetvā vuttanti vadanti , tesaṃ ‘‘ ime tevīsati paccayā ’’ ti pāṭhena bhavitabbaṃ .
Ādimhi pana tayo paccaye vitthārite vajjetvā yato pabhuti saṅkhepo āraddho , tato catutthato pabhuti saṃkhittaṃ vitthāritañca saha gahetvā ‘‘ ime tevīsati paccayā ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Vibhaṅgavāravaṇṇanā niṭṭhitā .