Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā
439.‘‘ Ettha pana purejātampi labbhatī ’’ ti vuttaṃ , yadi evaṃ kasmā ‘‘ tathā ’’ ti vuttanti ?
‘‘ Tīṇī ’’ ti gaṇanamattasāmaññato .
440.‘‘ Adhipatipaccaye ṭhapetvā vīmaṃsaṃ sesādhipatino visabhāgā ’’ ti purimapāṭho nidassanavasena daṭṭhabbo .
Yasmā pana hetupaccayassa visabhāgena ekena ārammaṇena nidassanaṃ akatvā anantarādīni vadanto sabbe visabhāge dasseti , tasmā indriyamaggapaccayā ca visabhāgā dassetabbāti ‘‘ adhipatindriyamaggapaccayesu ṭhapetvā paññaṃ sesā dhammā visabhāgā ’’ ti paṭhanti .
Tathā bhāvābhāvato hetupaccayabhāve sahajātādipaccayabhāvato .
Nanu yathā amohavajjānaṃ hetūnaṃ hetupaccayabhāve adhipatindriyamaggapaccayabhāvo natthīti paññāvajjānaṃ adhipatipaccayādīnaṃ visabhāgatā , evaṃ kusalādihetūnaṃ hetupaccayabhāve vipākapaccayabhāvābhāvato hetuvajjānaṃ vipākānaṃ visabhāgatāya bhavitabbanti ?
Na bhavitabbaṃ , ubhayapaccayasahite cittacetasikarāsimhi hetupaccayabhāve vipākapaccayattābhāvābhāvato .
Yathā hi hetusahajātapaccayasahitarāsimhi satipi hetuvajjasabbhāve hetūnaṃ hetupaccayabhāve sahajātapaccayattābhāvo
V0.233 natthīti na hetuvajjānaṃ sahajātānaṃ hetussa visabhāgatā vuttā , evamidhāpīti .Esa nayo vippayuttapaccayepi .
Apica paccayuppannasseva paccayā vuccantīti paccayuppannakkhaṇe tathā bhāvābhāvavasena sabhāgatāya vuccamānāya nānākkhaṇavasena visabhāgatā tasseva na vattabbāti .
Kusalā vīmaṃsāti idaṃ ‘‘ kusalā vīmaṃsādhipatī ’’ ti evaṃ vattabbaṃ .
Na hi anadhipatibhūtā vīmaṃsā adhipatipaccayo hotīti .
441-443.
‘‘ Sace
M0.224 pana vippayuttapaccayo pavisati , itarāni dve labhatī ’’ ti purimapāṭho ,‘‘ kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā ’’ ti idaṃ pana na labbhatīti ‘‘ kusalo abyākatassa , abyākato abyākatassāti dve labhatī ’’ ti paṭhanti .Ūnataragaṇanesūti yesu paviṭṭhesu ūnatarā gaṇanā hoti , tesūti attho .
Tīṇi dve ekanti evaṃ ūnataragaṇanesu vā aññamaññādīsu pavisantesu tesaṃ vasena tikato ūnaṃ yathāladdhañca ekanti gaṇanaṃ labhatīti attho .
Avipākānīti anāmaṭṭhavipākānīti attho , na vipākaheturahitānīti .
Tattha sabbepi sahajātavipākā cevāti tattha ye sahajātā paccayuppannā vuttā , te sabbepi vipākā ceva vipākasahajātarūpā cāti attho .
Taṃsamuṭṭhānarūpā cāti ettha paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpampi taṃsamuṭṭhānaggahaṇeneva saṅgaṇhātīti veditabbaṃ .
‘‘ Taṃsamuṭṭhānarūpakaṭattārūpā ca labbhantī ’’ tipi paṭhanti .
Catutthe vipākacittasamuṭṭhānarūpamevāti etthāpi eseva nayo .
‘‘ Kaṭattārūpañcā ’’ tipi pana paṭhanti .
Evampīti ‘‘ etesu pana ghaṭanesu sabbapaṭhamānī ’’ tiādinā vuttanayenapi .
Ghaṭanesu pana yo yo paccayo mūlabhāvena ṭhito , taṃpaccayadhammānaṃ niravasesaūnaūnataraūnatamalābhakkamena ghaṭanā vuccati , niravasesalābhe ca paccayuppannānaṃ niravasesalābhakkamena .
Tathā ūnalābhādīsūti ayaṃ kamo veditabbo .
Hetumūlakaṃ niṭṭhitaṃ .
445. Vatthuvasena
V0.234 sanissayaṃ vakkhatīti na idaṃ labbhamānassapi vatthussa vasena ghaṭananti adhippāyenāha ‘‘ ārammaṇavaseneva vā ’’ ti . 446. Sahajātena pana saddhiṃ ārammaṇādhipati , ārammaṇādhipatinā ca saddhiṃ sahajātaṃ na labbhatīti idaṃ yathā sahajātapurejātā eko nissayapaccayo atthipaccayo ca honti , evaṃ sahajātārammaṇādhipatīnaṃ ekassa adhipatipaccayabhāvassa abhāvato vuttaṃ
M0.225 .Nissayabhāvo hi atthiavigatabhāvo ca sahajātapurejātanissayādīnaṃ samāno , na panevaṃ sahajātārammaṇādhipatibhāvo samāno .
Sahajāto hi ārammaṇabhāvaṃ anupagantvā attanā saha pavattanavasena adhipati hoti , itaro ārammaṇaṃ hutvā attani ninnatākaraṇena .
Sahajāto ca vijjamānabhāveneva upakārako , itaro atītānāgatopi ārammaṇabhāveneva , tasmā sahajātārammaṇapaccayā viya bhinnasabhāvā sahajātārammaṇādhipatinoti na te ekato eva adhipatipaccayabhāvaṃ bhajanti , teneva pañhāvāravibhaṅge ca ‘‘ kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo ’’ tiādi na vuttanti .
447-452.
Sāhārakaghaṭanānaṃ purato vīriyacittavīmaṃsānaṃ sādhāraṇavasena anāhārakāmaggakāni saindriyaghaṭanāni vattabbāni siyuṃ ‘‘ adhipatisahajātanissayaindriyaatthiavigatanti satta .
Adhipatisahajātaaññamaññanissayaindriyasampayuttaatthiavigatanti tīṇi .
Adhipatisahajātanissayaindriyavippayuttaatthiavigatanti tīṇi .
Adhipatisahajātanissayavipākaindriyaatthiavigatanti ekaṃ .
Adhipatisahajātaaññamaññanissayavipākaindriyasampayuttaavigatanti ekaṃ .
Adhipatisahajātanissayavipākaindriyavippayuttaatthiavigatanti ekan ’’ ti .
Kasmā tāni na vuttānīti ?
Indriyabhūtassa adhipatissa āhāramaggehi aññassa abhāvā .
Cittādhipati hi āhāro , vīriyavīmaṃsā ca maggo hoti , na ca añño indriyabhūto adhipati atthi , yassa vasena anāhārakāmaggakāni saindriyaghaṭanāni vattabbāni siyuṃ , tasmā tāni avatvā cittādhipatiādīnaṃ ekantena āhāramaggabhāvadassanatthaṃ sāhārakasamaggakāneva vuttāni .
Tesu ca samaggakesu dve paccayadhammā labbhanti , sāhārakesu ekoyevāti samaggakāni pubbe vattabbāni siyuṃ .
Saindriyakāni pana yehi āhāramaggehi bhinditabbāni
V0.235 , tesaṃ kamavasena pacchā vuttāni .Aṭṭhakathāyaṃ pana sadisattāti samaggakattena samānattā , anantararūpattāti vā attho .
457-460.
Kusalābyākato abyākatassāti cattārīti abyākatasahitassa kusalassa paccayabhāvadassanavasena kusalamūlakesveva dumūlakampi āharitvā vuttaṃ .
Abyākate vatthurūpampīti idaṃ ‘‘ kaṭattārūpampī ’’ ti
M0.226 evaṃ vattabbaṃ .‘‘ Dutiyaghaṭane abyākatavissajjane rūpesu vatthumeva labbhatī ’’ ti purimapāṭho , bhūtarūpampi pana labbhatīti ‘‘ vatthuñca bhūtarūpañca labbhatī ’’ ti paṭhanti .
‘‘ Catutthe cittasamuṭṭhānarūpamevā ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ cittasamuṭṭhānarūpaṃ paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpañcā ’’ ti pana vattabbaṃ .
Savipākesu paṭhame vipākā ceva vipākacittasamuṭṭhānarūpañcāti ettha catutthe vipākacittasamuṭṭhānamevāti idha ca kaṭattārūpampi vipākacittasamuṭṭhānaggahaṇena gahitanti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Kaṭattārūpañcā ’’ tipi pana paṭhanti .
Ettha pana sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthi avigatamūlakesu ghaṭanesu hetukammajhānamaggehi ghaṭanāni na yojitāni , yathāvuttesu atthiavigatamūlavajjesu āhārena , nissayavippayuttaatthiavigatavajjesu adhipatiindriyehi ca .
Kasmāti ?
Tesu hi yojiyamānesu taṃtaṃcittuppādekadesabhūtā hetuādayo arūpadhammāva paccayabhāvena labbhanti .
Tena tehi ghaṭanāni hetumūlakādīsu vuttasadisāneva rūpamissakattābhāvena suviññeyyānīti na vuttāni .
Atthiavigatehi pana yojiyamāno āhāro nissayādīhi adhipatiindriyāni ca rūpamissakāni hontīti adhipatāhārindriyamūlakesu vuttasadisānipi ghaṭanāni atthiavigatamūlakesu nissayādimūlakesu ca āhārena adhipatindriyehi ca supākaṭabhāvatthaṃ yojitānīti daṭṭhabbānīti .
462-464.
Nissayamūlake ‘‘ chaṭṭhe tīṇīti kusalādīni cittasamuṭṭhānassā ’’ ti purimapāṭho , cakkhādīni pana cakkhuviññāṇādīnaṃ labbhantīti ‘‘ abyākatassa cakkhāyatanādīni cā ’’ ti paṭhanti .
466. Upanissayamūlake pakatūpanissayavasena vuttesu dvīsu paṭhame ‘‘ lokiyakusalākusalacetanā paccayabhāvato gahetabbā ’’ ti vuttaṃ , lokuttarāpi pana gahetabbāva .
473-477.
Kammamūlake
V0.236 paṭisandhiyaṃ vatthupīti ettha na pavatte viya khandhāyeva paccayuppannabhāvena gahetabbāti adhippāyo .Vipākāvipākasādhāraṇavasena vuttesu catūsu paṭhame ‘‘ arūpena saddhiṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ labbhatī ’’ ti vuttaṃ , kaṭattārūpampi pana labbhateva .
Imasmiṃ pana kammamūlake ‘‘ kammapaccayā ārammaṇe dve ’’ ti , ārammaṇamūlake ca ‘‘ ārammaṇapaccayā kamme
M0.227 dve ’’ ti kasmā na vuttaṃ , nanu kusalākusalacetanā kammārammaṇānaṃ paṭisandhiyādīnaṃ kammapaccayo ārammaṇapaccayo ca hoti .Yathā ca ārammaṇabhūtaṃ vatthuṃ ārammaṇanissayapaccayabhāvena vuccati , evaṃ kammampi ārammaṇapaccayabhāvena vattabbanti ?
Na , dvinnaṃ paccayabhāvānaṃ aññamaññapaṭikkhepato .
Paccuppannañhi vatthu nissayabhāvaṃ apariccajitvā tenevākārena tannissitena ālambiyamānaṃ nissayabhāvena ca nissayapaccayoti yuttaṃ vattuṃ .
Kammaṃ pana tasmiṃ kate pavattamānānaṃ katūpacitabhāvena kammapaccayo hoti , nārammaṇākārena , visayamattatāvasena ca ārammaṇapaccayo hoti , na santānavisesaṃ katvā phaluppādanasaṅkhātena kammapaccayākārena , tasmā kammapaccayabhāvo ārammaṇapaccayabhāvaṃ paṭikkhipati , ārammaṇapaccayabhāvo ca kammapaccayabhāvanti ‘‘ kammapaccayo hutvā ārammaṇapaccayo hotī ’’ ti ,‘‘ ārammaṇapaccayo hutvā kammapaccayo hotī ’’ ti ca na sakkā vattunti na vuttaṃ .
Esa ca sabhāvo vattamānānañca ārammaṇapurejātānaṃ vatthucakkhādīnaṃ , yaṃ ārammaṇapaccayabhāvena saha nissayādipaccayā hontīti vattabbatā , atītassa ca kammassa ayaṃ sabhāvo , yaṃ ārammaṇapaccayabhāvena saha kammapaccayo hotīti navattabbatā .
Yathā sahajātapurejātanissayānaṃ saha nissayapaccayabhāvena vattabbatā sabhāvo , sahajātārammaṇādhipatīnañca saha adhipatipaccayabhāvena navattabbatā , evamidhāpīti .
478-483.
Nirādhipativiññāṇāhāravasenāti anāmaṭṭhādhipatibhāvassa viññāṇāhārassa vasenāti adhippāyo .
Vatthu parihāyatīti aññamaññampi labhantassa vatthussa vasena sabbassa kaṭattārūpassa parihānaṃ dasseti .
484-495.
‘‘ Tatiye arūpindriyāni rūpānan ’’ ti vuttaṃ , cakkhādīni ca pana cakkhuviññāṇādīnaṃ labbhanti .
Tato vīriyavasena maggasampayuttāni chāti ettha yadipi vīmaṃsā labbhati , vīriyassa pana vasena taṃsamānagatikā vīmaṃsāpi gahitāti ‘‘ vīriyavasenā ’’ ti vuttaṃ .
511-514.
Vippayuttamūlake
V0.237 ‘‘ dasame kusalādayo cittasamuṭṭhānānan ’’ ti vuttaṃ , paṭisandhiyaṃ pana ‘‘ khandhā kaṭattārūpānaṃ vatthu ca khandhānan ’’ ti idampi labbhati .‘‘ Ekādasame paṭisandhiyaṃ vatthu khandhānan ’’ ti vuttaṃ , taṃ vipākapaccayassa
M0.228 aggahitattā yassa vatthussa vasena ghaṭanaṃ kataṃ , tassa dassanavasena vuttaṃ .‘‘ Khandhā ca vatthussā ’’ ti idampi pana labbhateva .
‘‘ Dvādasame paṭisandhiyaṃ khandhā kaṭattārūpānan ’’ ti pubbapāṭho , cittasamuṭṭhānāni pana na vajjetabbānīti ‘‘ dvādasame khandhā pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañcā ’’ ti paṭhanti .
515-518.
Atthipaccayamūlake paṭhamaghaṭane ‘‘ arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ vasena sahajātapurejātapacchājātapaccayā labbhantī ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ āhārindriyapaccayā cā ’’ tipi pana vattabbaṃ .
Na hi indriyāhārānaṃ vasena sahajātādayo labbhantīti .
‘‘ Dutiye pacchājātakabaḷīkārāhārā na labbhantī ’’ ti vuttaṃ , sabbānipi pana alabbhamānāni dassetuṃ ‘‘ pacchājātakabaḷīkārāhārarūpajīvitindriyarūpādiārammaṇāni ca na labbhantī ’’ ti paṭhanti , chaṭṭhaṃ sabbesaṃ indriyānaṃ vasena vuttaṃ .
Sattame tato rūpajīvitindriyamattaṃ parihāyatīti evametesaṃ viseso vattabbo .
Tato ekādasameti ettha tatoti navamatoti attho .
Terasame vatthārammaṇāti ettha vatthuggahaṇena cakkhādivatthūnipi gahitāni , tathā cuddasame vatthumevāti etthāpi .
‘‘ Sattarasame pana tadeva ārammaṇādhipatibhāvena , aṭṭhārasamepi tadeva ārammaṇūpanissayavasenā ’’ ti purimapāṭho ,‘‘ ārammaṇūpanissayavasenā ’’ ti ayaṃ pana sattarasamato viseso na hoti , vatthārammaṇānaṃ pana sattarasame aṭṭhārasame ca vatthusseva paccayabhāvo visesoti ‘‘ sattarasame pana ārammaṇādhipatibhāvena cakkhādīni ca , aṭṭhārasame vatthusseva ārammaṇūpanissayavasenā ’’ ti paṭhanti .
519. Sahajātāni viya sahajātena kenaci ekena paccayena aniyamitattā tāni pakiṇṇakānīti vuttānīti ettha purejātapacchājātāhārindriyāni sahajātena aññamaññañca asāmaññavasena vippakiṇṇāni vuttāni .
Ārammaṇamūlake anantarasamanantarapurejātāti ettha upanissayopi paṭhitabbo .
Yesu pākaṭā hutvā paññāyanti , tāni dassetuṃ ‘‘ hetumūlakādīnan ’’ tiādimāha .
Alobhāditaṃtaṃnāmavasena
V0.238 pana hetuārammaṇādhipatiāhārindriyajhānamaggapaccayadhammā evaṃ pākaṭā hutvā na paññāyeyyunti teM0.229 paricchedavasena dassento ‘‘ dvādaseva hi hetū ’’ tiādimāha .Tena ‘‘ ettakāyeva paccayadhammā ’’ ti nicchayaṃ katvā pākaṭo hutvā apaññāyamānopi tesveva maggitabboti dasseti .
Tattha cha ārammaṇāti etena ārammaṇādhipati rūpādiārammaṇabhāvato saṅgahitoti taṃ aggahetvā ‘‘ cattāro adhipatayo ’’ ti vuttaṃ .
Ekantena kusalavipākāti idaṃ indriyesu aññindriyavasena labbhati .
Ekantena akusalavipākāti idaṃ pana na sakkā laddhuṃ .
Jhānaṅgesvapi hi dukkhaṃ akusalameva vipākassa ajhānaṅgattā .
Cittaṭṭhitipi akusalavipākakiriyā hotīti .
Akusalassa vipākā akusalavipākāti evaṃ pana atthe gayhamāne indriyesu dukkhindriyavasena labbheyya , kusalavipākākusalavipākavisesena pana paccayayojanā natthīti ayamattho adhippetoti sakkā vattunti .
Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā niṭṭhitā .