4. Puggalasuttavaṇṇanā
14. Dutiyassa
M3.149 catutthe ubhato ubhayathā , ubhato ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena .Dvīhi bhāgehīti karaṇe nissakke cetaṃ bahuvacanaṃ
V3.140 .Āvuttiādivasena ayaṃ niyamo veditabboti āha ‘‘ arūpasamāpattiyā ’’ tiādi .
Etena ‘‘ samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena , maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo ,‘‘ nāmakāyato rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakamahārakkhitattheravādo ,‘‘ samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ , maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷābhayattheravādo cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ .
Ettha ca paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto vutto , dutiyavāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto , tatiyavāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ visesoti .
Vimuttoti kilesehi vimutto , kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyato vimuttohi attho .
Soti ubhatobhāgavimutto .
Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati .
Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato
M3.150 avimuttattā .Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ , na rūpakāyato , tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha ‘‘ catunnaṃ arūpa … pe … pañcavidho hotī ’’ ti .
Arūpasamāpattīnan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Arahattaṃ pattaanāgāminoti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ .
Na hi arahattaṃ patto anāgāmī nāma hoti .
‘‘ Rūpī rūpāni passatī ’’ tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā –
‘‘ Yato ca kho , ānanda , bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti .
Ayaṃ vuccati , ānanda , bhikkhu ubhatobhāgavimutto ’’ ti –
Yadipi mahānidāne ( dī . ni .2.130) vuttaṃ , taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti , idha pana sabbaubhatobhāgavimutte saṅgahaṇatthaṃ ‘‘ pañcavidho hotī ’’ ti vatvā ‘‘ pāḷi panettha … pe … aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā ’’ ti āha .
Majjhimanikāye pana kīṭāgirisutte ( ma . ni .2.182)–
‘‘ Katamo ca , bhikkhave , puggalo ubhatobhāgavimutto ?
Idha , bhikkhave , ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā , te kāyena phusitvā viharati
V3.141 , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti .Ayaṃ vuccati , bhikkhave , puggalo ubhatobhāgavimutto ’’ ti –
Arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā , seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito .
Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma .
Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma .
Katamo ca puggalotiādi puggalapaññattipāḷi .
Tattha katamoti pucchāvacanaṃ .
Puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ .
Idhāti idhasmiṃ sāsane .
Ekaccoti eko .
Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti
M3.151 aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā nāmakāyato paṭilabhitvā viharati .Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ , maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti .
Disvāti dassanahetu .
Na hi āsave paññāya passanti , dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā dassanāyattaparikkhayattā .
Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ .
Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto , na tassa adhiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto .
Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkho sabbaso āsavehi vimutto , tassetaṃ adhivacanaṃ .
Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimuttatā hotīti vuttovāyamattho .
Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti .
Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati .
Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā taṃ ‘‘ sattisayo ’’ ti anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā .
Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva na ekadesabhūtarūpajjhānappaṭikkhepavasena .
Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti .
Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti .
Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto , phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo .
Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ .
Taṃ phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikato
V3.142 sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti , bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ ekamantaṃ nisīdī ’’ tiādīsu viya .Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto , tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti , na pana kāyena sacchikato .
Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti , tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchi karotīti ‘‘ kāyasakkhī ’’ ti vuccati , na
M3.152 tu ‘‘ vimutto ’’ ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā .Tenāha ‘‘ jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati , pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī ’’ ti .
Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ , nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hotīti vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ ( pu . pa . mūlaṭī .24)‘‘ kāyasakkhimhipi eseva nayo ’’ ti .
Ekacce āsavāti heṭṭhimamaggavajjhā āsavā .
Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti .
‘‘ Diṭṭhattā patto ’’ tipi pāṭho .
Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti .
Tenāha ‘‘ dukkhā saṅkhārā ’’ tiādi .
Tattha paññāyāti maggapaññāya .
Paṭhamaphalaṭṭhato paṭṭhāya yāva aggamaggaṭṭhā diṭṭhippatto .
Tenāha ‘‘ sopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī ’’ ti .
Yathā pana paññāvimutto , evaṃ ayampi sukkhavipassako catūhi arūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo .
Saddhāvimuttepi eseva nayo .
Idaṃ dukkhan ti ettakaṃ dukkhaṃ , na ito uddhaṃ dukkhanti .
Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti .
Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti , tato taṃ dukkhaṃ samudeti , tasmā naṃ ‘‘ ayaṃ dukkhasamudayo ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .
Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati , appavattiṃ gacchati , tasmā na ‘‘ ayaṃ dukkhanirodho ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .
Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati , tena taṃ ‘‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .
Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ .
Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘ tathāgatappaveditā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tathāgatappaveditāti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā .
Dhammāti catusaccadhammā .
Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā .
Vocaritāti sucaritā , paññāya suṭṭhu carāpitāti attho .
Ayan ti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti .
Saddhāya vimuttoti saddahanavasena vimutto .
Etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ
V3.143 dasseti .Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti
M3.153 attho .Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti ?
Natthi .
Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti ?
Āgamanīyanānattena .
Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena akasirena akilamantova sakkoti vikkhambhituṃ , saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto sakkoti vikkhambhituṃ , tasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti .
Tenāha ‘‘ etassa hī ’’ tiādi .
Saddahantassāti ‘‘ ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā ’’ ti evaṃ saddahantassa .
Yasmā panassa aniccānupassanādīhi niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ saddahantassa viyā ’’ ti .
Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ .
Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyanānattena diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ .
Abhidhammaṭṭhakathāya mpi ( pu . pa . aṭṭha .28)‘‘ nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi , paññāya nānattaṃ atthiyevā ’’ ti vatvā ‘‘ āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ katan ’’ ti vuttaṃ .
Ārammaṇaṃ yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo , paññā .
Taṃ paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī .
Tenāha ‘‘ dhammo ’’ tiādi .
Paññāpubbaṅgaman ti paññāpadhānaṃ .
‘‘ Saddhaṃ anussarati , saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetī ’’ ti imamatthaṃ eseva nayoti atidisati .
Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī , paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho .
Tenāha ‘‘ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī ’’ ti .
Paññā vā puggalaṃ vāheti nibbānābhimukhaṃ gametīti paññāvāhī .
Saddhāvāhīti etthāpi iminā nayeneva attho veditabbo .
Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā .
Tasmāti visuddhimagge ( visuddhi .2.773,889) vuttattā .
Tato eva visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . mahāṭī .2.773) vuttanayeneva cettha attho veditabbo .
Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .