8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā
61. Aṭṭhame ālokasaññaṃ manasi kareyyāsīti divā vā rattiṃ vā sūriyapajjotacandamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ‘‘ āloko ’’ ti manasi kareyyāsi .
Idaṃ vuttaṃ hoti – sūriyacandālokādiṃ divā rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi kareyyāsi , citte ṭhapeyyāsi .
Yathā te subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati , yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeyyāsi , divā viya vigatathinamiddhova bhaveyyāsīti .
Tenāha ‘‘ yathā divā tathā rattin ’’ ti .
Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena thinamiddhapidhānena apihitattā .
Apariyonaddhenāti samantato anonaddhena asañchāditena .
Sahobhāsan ti sañāṇobhāsaṃ .
Thinamiddhavinodanaālokopi vā hotu kasiṇālokopi
M3.178 vā parikammālokopi vā , upakkilesāloko viya sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānovāti .Yesaṃ akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti , tāni avassaṃ kātabbāni .
Yāni akātumpi vaṭṭanti , sati samavāye kātabbato tāni karaṇīyānīti āha ‘‘ itarāni karaṇīyānī ’’ ti .
Atha vā kattabbāni kammāni karaṇaṃ arahantīti karaṇīyāni .
Itarāni kiccānī tipi vadanti .
Ādinayappavattā viggāhikakathāti ‘‘ na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi , ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi , kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi , micchāpaṭipanno tvamasi , ahamasmi sammāpaṭipanno , sahitaṃ me , asahitaṃ te , purevacanīyaṃ pacchā avaca , pacchāvacanīyaṃ pure avaca , adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ , āropito te vādo , niggahito tvamasi .
Cara vādappamokkhāya , nibbeṭhehi vā sace pahosī ’’ ti ( dī . ni .1.18; ma . ni .3.41) evaṃpavattā kathā .
Tattha sahitaṃ meti ( dī . ni . aṭṭha .1.18) mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ , atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho .
Sahitan ti vā pubbāparāviruddhaṃ .
Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ
V3.166 asahitaṃ asiliṭṭhaṃ .Adhiciṇṇaṃ te viparāvattan ti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ , taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ , na kiñci jānāsīti attho .
Āropito te vādoti mayā tava vāde doso āropito .
Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara , tattha tattha gantvā sikkhāti attho .
Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi , idāni eva nibbeṭhehīti attho .
Taṇhā sabbaso khīyanti etthāti taṇhāsaṅkhayo , tasmiṃ .
Taṇhāsaṅkhayeti ca idaṃ visaye bhummanti āha ‘‘ taṃ ārammaṇaṃ katvā ’’ ti .
Vimuttacittatāyāti sabbasaṃkilesehi vippayuttacittatāya .
Aparabhāge paṭipadā nāma ariyasaccābhisamayo .
Sā sāsanacārigocarā paccattaṃ veditabbatoti āha ‘‘ pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchatī ’’ ti .
Akuppadhammatāya khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā , so eva aparihāyanasabhāvattā accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭhā .
Tenāha ‘‘ ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho ’’ ti .
Na hi paṭividdhassa
M3.179 lokuttaradhammassa dassannaṃ kuppannaṃ nāma atthi .Accantameva catūhi yogehi khemo etassa atthīti accantayogakkhemī .
Maggabrahmacariyassa vusitattā tassa ca aparihāyanasabhāvattā accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī .
Tenāha ‘‘ niccabrahmacārīti attho ’’ ti .
Pariyosānan ti maggabrahmacariyapariyapariyosānaṃ vaṭṭadukkhapariyosānañca .
Pañcakkhandhāti pañcupādānakkhandhā .
Sakkāyasabbañhi sandhāya idha ‘‘ sabbe dhammā ’’ ti vuttaṃ vipassanāvisayassa adhippetattā .
Tasmā āyatanadhātuyopi taggatikā eva daṭṭhabbā .
Tenāha bhagavā ‘‘ nālaṃ abhinivesāyā ’’ ti .
Na yuttā abhinivesāya ‘‘ etaṃ mama , eso me attā ’’ ti ajjhosānāya .
‘‘ Alameva nibbindituṃ alaṃ virajjitun ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.272; saṃ . ni .2.124,128,134,143) viya alaṃ -saddo yuttatthopi hotīti āha ‘‘ na yuttā ’’ ti .
Sampajjantīti bhavanti .
Yadipi ‘‘ tatiyā catutthī ’’ ti idaṃ visuddhidvayaṃ abhiññāpaññā , tassa pana sapaccayanāmarūpadassanabhāvato sati ca paccayapariggahe sapaccayattā aniccanti , nāmarūpassa aniccatāya dukkhaṃ , dukkhañca anattāti atthato lakkhaṇattayaṃ supākaṭameva hotīti āha ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānātī ’’ ti .
Tatheva tīraṇapariññāyāti iminā aniccādibhāvena nālaṃ abhinivesāyāti nāmarūpassa upasaṃharati , na abhiññāpaññānaṃ sambhāradhammānaṃ .
Purimāya hi atthato āpannaṃ lakkhaṇattayaṃ gaṇhāti salakkhaṇasallakkhaṇaparattā tassā .
Dutiyāya sarūpato tassā lakkhaṇattayāropanavasena sammasanabhāvato .
Ekacittakkhaṇikatāya abhinipātamattatāya ca
V3.167 appamattakampi .Rūpapariggahassa oḷārikabhāvato arūpapariggahaṃ dasseti .
Dassento ca vedanāya āsannabhāvato , visesato sukhasārāgitāya , bhavassādagadhitamānasatāya ca therassa vedanāvasena nibbattetvā dasseti .
Khayavirāgoti khayasaṅkhāto virāgo saṅkhārānaṃ palujjanā .
Yaṃ āgamma sabbaso saṅkhārehi virajjanā hoti , taṃ nibbānaṃ accantavirāgo .
Nirodhānupassimhipīti nirodhānupassipadepi .
Eseva nayoti atidisitvā taṃ
M3.180 ekadesena vivaranto ‘‘ nirodhopi hi … pe … duvidhoyevā ’’ ti āha .Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati , tenākārena taṃnimittakkhandhe ca pajahatīti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘ sā hi … pe … vossajjatī ’’ ti .
Ārammaṇatoti kiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇato .
Evañhi maggato aññesaṃ nibbānārammaṇānaṃ pakkhandanavossaggābhāvo siddhova hoti .
Pariccajanena pakkhandanena cāti dvīhipi vā kāraṇehi .
Soti maggo .
Sabbesaṃ khandhānaṃ vossajjanaṃ tappaṭibaddhasaṃkilesappahānena daṭṭhabbaṃ .
Yasmā vā vipassanācittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttacittaṃ sandhāyāha .
Maggo ca samucchedavasena kilese khandhe ca pariccajati , tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānañca vasena pakkhandanapariccāgavossaggāpi veditabbā .
Tadubhayasamaṅgīti vipassanāsamaṅgī maggasamaṅgī ca .
‘‘ Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiādivacanato ( paṭi . ma .1.52) hi yathā vipassanāya kilesānaṃ pariccāgappaṭinissaggo labbhati , evaṃ āyatiṃ tehi kilesehi uppādetabbakkhandhānampi pariccāgapaṭinissaggo vattabbo .
Pakkhandanapaṭinissaggo pana magge labbhamānāya ekantakāraṇabhūtāya vuṭṭhānagāminivipassanāya vasena veditabbo .
Magge pana tadubhayampi ñāyāgatameva nippariyāyatova labbhamānattā .
Tenāha ‘‘ tadubhayasamaṅgīpuggalo ’’ tiādi .
Pucchantassa ajjhāsayavasena ‘‘ na kiñci loke upādiyatī ’’ ti ettha kāmupādānavasena upādiyanaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘ taṇhāvasena na upādiyatī ’’ ti .
Taṇhāvasena vā asati upādiyane diṭṭhivasena upādiyanaṃ anavakāsamevāti ‘‘ taṇhāvasena ’’ icceva vuttaṃ .
Na parāmasatīti nādiyati .
Diṭṭhiparāmāsavasena vā ‘‘ niccan ’’ tiādinā na parāmasati .
Saṃkhitteneva kathesīti tassa ajjhāsayavasena papañcaṃ akatvā kathesi .
Pacalāyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .