6-9.Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā
16-19.
Chaṭṭhe ‘‘ idha samasīsī kathito ’’ ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘ so catubbidho hotī ’’ tiādimāha .
Rogavasena samasīsī rogasamasīsī .
Esa nayo sesesupi .
Ekappahārenevāti ekavelāyameva .
Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī ’’ ti vipassanaṃ paṭṭhapesi , athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hoti
M3.156 , ayaṃ rogasamasīsī nāma .Iriyāpathassa pariyosānan ti iriyāpathantarasamāyogo .
Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘ avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī ’’ ti vipassanaṃ paṭṭhapesi .
Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti , ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma .
Jīvitasamasīsī nāmāti ettha ‘‘ palibodhasīsaṃ māno , parāmāsasīsaṃ diṭṭhi , vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ , kilesasīsaṃ avijjā , adhimokkhasīsaṃ saddhā , paggahasīsaṃ vīriyaṃ , upaṭṭhānasīsaṃ sati , avikkhepasīsaṃ samādhi , dassanasīsaṃ paññā , pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ , cutisīsaṃ vimokkho , saṅkhārasīsaṃ nirodho ’’ ti paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni –
‘‘ apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā ’’ ti vacanato .
Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati , pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati .
Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti , jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti
V3.146 .Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ , aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ .
Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati , so jīvitasamasīsī nāma .
Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti ?
Vārasamatāya .
Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti , sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni , sakadāgāmimagge pañca , anāgāmimagge pañca , arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya .
Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati .
‘‘ Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī ’’ ti ( ma . ni .1.78; saṃ . ni .3.12,14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā .
Tenevāha ‘‘ yasmā panassa … pe .
.
.
tasmā evaṃ vuttan ’’ ti .
Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī .
Tenāha ‘‘ yo pañcasu suddhāvāsesū ’’ tiādi
M3.157 .Vemajjheti avihādīsu yattha uppanno , tattha āyuno vemajjhe .
Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti upahaccaparinibbāyī .
Tenāha ‘‘ yo tatthevā ’’ tiādi .
Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti asaṅkhāraparinibbāyī .
Tenāha ‘‘ yo tesaṃyevā ’’ tiādi .
Tesaṃyeva puggalānan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Appayogenāti adhimattappayogena vinā appakasirena .
Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti sasaṅkhāraparinibbāyī .
Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti , uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃbhoto .
Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī .
Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ .
Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati , ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma .
Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati , tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati , tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati , tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ
V3.147 pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati , tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati .Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati , ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma .
Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma .
Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti .
Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino , eko upahaccaparinibbāyī , eko uddhaṃsototi pañcavidho , asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti , tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ .
Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi , tayo antarāparinibbāyino , eko
M3.158 upahaccaparinibbāyīti cattāro , asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino .Sattamādīsu natthi vattabbaṃ .
Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .