5. Subhāsitasuttavaṇṇanā
213. Aṅgīyanti
V1.250 hetubhāvena āgamabhāvena avayavabhāvena vā ñāyantīti aṅgāni , kāraṇāni , avayavā vāti āha ‘‘ aṅgehīti kāraṇehi , avayavehi vā ’’ ti .Viratiyo subhāsitavācāya pubbaṃ patiṭṭhitā hontīti musāvādāveramaṇiādayo tassā visesahetūti āha ‘‘ musāvādā … pe … kāraṇānī ’’ ti .
Yasmā ariyavohārā visesato cetanāsabhāvā , tasmā vacīsucaritasamudāyassa saccavācādayo aṅgabhūtāti āha ‘‘ saccavacanādayo cattāro avayavā ’’ ti .
Nissakkavacanan ti hetumhi nissakkavacanaṃ .
Tenāha ‘‘ samanuāgatā pavattā ’’ ti .
Vācā hi tāya viratiyā sammā anurūpato āgatā pavattāti ‘‘ samannāgatā ’’ ti vuccati .
Karaṇavacanan ti sahayoge karaṇavacanaṃ .
Tenāha ‘‘ yuttā ’’ ti .
Sahajātāpi hi cetanā yathāsamādinnāya viratiyā sammā anurūpato yuttāti vattuṃ arahati .
Samullapanavācāti saddavācā , sā vuccatīti vācā nāma .
Viññatti pana vuccati etāyāti vācā nāma , tathā virati cetanāvācā .
Na sā idha adhippetāti sā cetanāvācā viññattivācā viya idha imasmiṃ sutte na adhippetā ‘‘ subhāsitā hotī ’’ ti vacanato .
Tenāha ‘‘ abhāsitabbato ’’ ti .
Suṭṭhu bhāsitāti sammā ñāyena bhāsitā vacīsucaritabhāvato .
Atthāvahatan ti hitāvahakālaṃ pati āha .
Kāraṇasuddhin ti
M1.286 yonisomanasikārena kāraṇavisuddhiṃ .Dosābhāvan ti agatigamanādidosābhāvaṃ .
Rāgadosādivinimuttañhi taṃ bhāsato anurodhavirodhavivajjanato agatigamanaṃ dūrasamugghāṭitamevāti .
Anuvādavimuttāti apavādavirahitā .
Sabbākārasampattiṃ dīpeti , asati hi sabbākārasampatiyaṃ anuvajjatāpi .
Kiñcāpi pubbe dhammādhiṭṭhānā desanā āraddhā , puggalajjhāsayato pana puggalādhiṭṭhānāya … pe … vacanametaṃ .
Kāmañcettha ‘‘ aññataraniddosavacanan ’’ ti avisesato vuttaṃ ,‘‘ dhammaṃyeva bhāsatī ’’ tiādinā pana adhammadosādirahitāya vācāya vuccamānattā idhāpi subhāsitā vācā adhippetāti .
‘‘ Subhāsitaṃyevā ’’ ti avadhāraṇena nivattitaṃ sarūpato dasseti ‘‘ no dubbhāsitan ’’ ti iminā .
Tenāha ‘‘ tasseva vācaṅgassa paṭipakkhabhāsananivāraṇan ’’ ti .
Paṭiyogīnivattanattho hi eva-saddo , tena pisuṇavācāpaṭikkhepo dassito .
‘‘ Subhāsitan ’’ ti vā iminā catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ gahitanti ‘‘ no dubbhāsitanti iminā micchāvācappahānaṃ dīpetī ’’ ti vuttaṃ .
Sabbavacīsucaritasādhāraṇavacanañhi subhāsitanti .
Tena parabhedanādikaṃ asabbhādikañca bodhisattānaṃ vacanaṃ apisuṇādivisayanti daṭṭhabbaṃ .
Bhāsitabbavacanalakkhaṇan ti bhāsitabbassa
V1.251 vacanassa sabhāvalakkhaṇaṃ dīpetīti ānetvā sambandho .Yadi evaṃ nanu abhāsitabbaṃ paṭhamaṃ vatvā bhāsitabbaṃ pacchā vattabbaṃ yathā ‘‘ vāmaṃ muñca , dakkhiṇaṃ gaṇhā ’’ ti āha ‘‘ aṅgaparidīpanatthaṃ panā ’’ tiādi .
Paṭhamenāti ‘‘ subhāsitan ’’ ti padena .
Dhammato anapetan ti attano paresañca hitasukhāvahadhammato anapetaṃ .
Mantāvacanan ti mantāya pavattetabbavacanaṃ .
Paññavā avikiṇṇavāco hi na ca anatthāvahaṃ vācaṃ bhāsati .
Itarehi dvīhīti tatiyacatutthapadehi .
‘‘ Imehi khotiādīnīti karaṇe etaṃ upayogavacanan ’’ ti keci .
Taṃ vācan ti yathāvuttaṃ caturaṅgikaṃ .
Yañca vācaṃ maññantīti sambandho .
Aññeti ito bāhirakā ñāyavādino akkharacintakā ca .
‘‘ Paṭiññāhetuudāharaṇūpanayanigamanāni avayavā vākyassā ’’ ti vadanti .
Nāmādīhīti nāmākhyātapadehi .
Liṅgaṃ itthiliṅgādi vacanaṃ ekavacanādi .
Paṭhamādi vibhatti atītādi kālaṃ .
Kattā sampadānaṃ
M1.287 apādānaṃ karaṇaṃ adhikaraṇaṃ kammañca kārakaṃ .Sampattīhi samannāgatan ti ete avayavādike sampādetvā vuttaṃ .
Taṃ paṭisedhetīti taṃ yathāvuttavisesampi vācaṃ ‘‘ imehi kho ’’ ti vadanto bhagavā paṭisedheti .
Kho -saddo hettha avadhāraṇattho .
Tenāha ‘‘ avayavādī ’’ tiādi .
Yā kāci asabhāvaniruttilakkhaṇā .
Sā milakkhubhāsā .
Sīhaḷakenevāti sīhaḷabhāsāya pariyāpannena vacanena .
Arahattaṃ pāpuṇiṃsūti saṃsāre ativiya sañjātasaṃvegā tannissaraṇe ninnapoṇamānasā hutvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇiṃsu .
Pātova phullitakokanadan ti pātova saṃphullapadumaṃ .
Bhijjiyateti nibbhijjiyati nibbhiggo jāyati .
Manussattaṃ gatāti manussattabhāvaṃ upagatā .
Buddhantareti buddhuppādantare dvinnaṃ buddhuppādānaṃ antarā .
Tadā hi paccekabuddhānaṃ sāsane , na buddhasāsane dippamāne .
Jarāya parimadditan ti yathā hatthacaraṇādiaṅgāni sithilāni honti , cakkhādīni indriyāni savisayaggahaṇe asamatthāni honti , yobbanaṃ sabbaso vigataṃ , kāyabalaṃ apagataṃ , satimatidhitiādayo vippayuttā , pubbe attano ovādapaṭikarā puttadārādayopi apasādakā , parehi vuṭṭhāpanīyasaṃvesanīyatā punadeva bālabhāvappatti ca honti , evaṃ jarāya sabbaso vimadditaṃ .
Etan ti sarīraṃ vadati .
Milātachavicammanissitan ti jiṇṇabhāvena appamaṃsalohitattā milātehi
V1.252 gatayobbanehi dhammehi sannissitaṃ .Ghāsamāmisan ti ghāsabhūtaṃ āmisaṃ maccunā gilitvā viya patiṭṭhapetabbato .
Kesalomādi nānākuṇapapūritaṃ .
Tato eva asucibhājanaṃ etaṃ .
Sabbathāpi nissāratāya kadalikkhandhasamaṃ .
Anucchavikāhīti sammāsambuddhassa anurūpāhi .
Na tāpeyyāti cittañca kāyañca na tāpeyya .
Tāpanā cettha sampati āyati ca visādanā .
Na bādheyyāti ‘‘ nābhibhaveyyā ’’ ti padassa atthadassanaṃ .
Apisuṇavācāvasenāti sabbaso pahīnapisuṇavācatāvasena .
Pāpānīti lāmakāni nikiṭṭhakāni .
Tenāha ‘‘ appiyānī ’’ tiādi .
Anādāyāti aggahetvā .
Sādhubhāvenāti
M1.288 niddosamadhurabhāvena .Amatasadisāti sadise tabbohāroti , kāraṇe vāyaṃ kāriyavohāroti āha ‘‘ nibbānāmatapaccayattā vā ’’ ti .
Paccayavasena hi sā tadā dassanappavatti .
Cariyāti cārittaṃ .
Porāṇā nāma paṭhamakappikā , buddhādayo vā ariyā .
Patiṭṭhitāti niccalabhāvena aṭṭhiṃ katvā paccayāyattabhāvato avisaṃvādanakā .
Ubhayathā paṭipattiṃ āha ‘‘ attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā ’’ ti .
Atthe diṭṭhadhammikasamparāyikādihite patiṭṭhitattā eva dhamme avihiṃsādidhamme patiṭṭhitā .
Anuparodhakaran ti etena hitapariyāyoyaṃ attha-saddoti dasseti .
Dhammikan ti dhammato anapetaṃ , atthadhammūpasaṃhitaṃ vā .
Nibbānappattiyāti nibbānappattiyatthaṃ .
Dukkhassa antakiriyāya antakaraṇatthaṃ .
Yasmā buddho khemāya bhāsati , tasmā khemuppattihetuyā khemā , tasmā sā sabbavācānaṃ uttamāti evampettha attho daṭṭhabbo .
Mantāvacanavasenāti sabbadosarahitavasena .
Subhāsitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .