1. Paṭhamavaggo
1. Suvīrasuttavaṇṇanā
247. Abhiyaṃsūti
V1.289M1.330 yuddhasajjābhimukhā hutvā gacchiṃsu .Tatrāti tasmiṃ asurānaṃ abhiyāne ayaṃ dāni vuccamānā anupubbato kathā .
Tettiṃsa purise gahetvāti tettiṃsa purise puññakiriyāya sahāyabhūte gahetvā .
‘‘ Yāvajīvaṃ mātāpitubharo assan ’’ tiādinā samādinnāni satta vatapadāni pūretvā .
Adhigaṇhantaṃ abhibhavantaṃ .
Puttahatāyāti hataputtāya .
Sā surā na hoti , na suraṃ pivimhāti adhippāyo .
Tato paṭṭhāyāti ‘‘ na surā ’’ ti vuttakālato paṭṭhāya .
‘‘ Na suranti na dibbantīti asurā ’’ ti keci .
Heṭṭhimatale antobhūmiyaṃ āyāmato dasayojanasahassaṃ .
Uragādisahacaritāni ṭhānāni uragādīnīti āha ‘‘ uragādīsu pañcasu ṭhānesū ’’ ti .
Paṭhamālindeti paṭhame paribhaṇḍe .
Pañcayojanasahassavitthāraputhubahalāhi sinerussa catūsupi passesu cattāro paribhaṇḍā .
Sinerussa hi tasmiṃ tasmiṃ passe yugandharādīsu pañcasataparittadīpaparivāre mahādīpe ca labhitabbassa mahato atthassa vasena mahatthā .
Kupitāvilacittāti kupitena kopena ākulacittā .
Yuddhesīti yuddhesino .
Sesesūti sesesu paribhaṇḍesu .
Sesāti supaṇṇādayo .
Vammikamakkhikāti sapakkhikaupacikā .
Osakkitvāti piṭṭhibhāgena nivattitvā .
Pamādaṃ āpādesīti sakkassa āṇāya pamādaṃ āpajji .
Saṭṭhiyojanaṃ vitthārena .
Suvaṇṇamahāvīthin ti suvaṇṇamayabhūmijagativīthiṃ .
Anuṭṭhahantoti
V1.290 uṭṭhānaṃ kāyikavīriyaṃ akaronto .Avāyamantoti vāyāmaṃ cetasikavīriyaṃ akaronto .
Kiñci kiccan ti kasivāṇijjādibhedaṃ aññataraṃ kiccaṃ kattabbakammaṃ .
Varan ti pavaraṃ .
Tenāha ‘‘ uttaman ’’ ti .
Tañca kho kasitabbaṭṭhānaṃ
M1.331 adhippetanti āha ‘‘ okāsan ’’ ti .Kammaṃ akatvāti kiñcipi jīvitahetubhūtaṃ kammaṃ akatvā .
Jīvitaṭṭhānaṃ nāmāti tassa jīvitassa hetu nāma .
Nibbānassa maggoti nibbānassa adhigamupāyabhūto maggo .
Suvīrasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Susīmasuttavaṇṇanā
248. Antareti abbhantare .
Evaṃnāmakan ti ‘‘ susīmo ’’ ti evaṃnāmakaṃ .
Ekaṃ puttameva aññataraṃ attano puttameva .
Susīmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Dhajaggasuttavaṇṇanā
249. Samupabyūḷhoti ubhinnaṃ saha eva samāgamo , bhusaṃ vā byūḷhoti attho .
Bhusā panassa byūḷhatā dvinnaṃ senānaṃ samāgantvā sampiṇḍitabhāvenāti āha ‘‘ sampiṇḍito rāsibhūto ’’ ti .
Pacchimantoti rathapañjarassa paranto pacchimanto pacchimakoṭṭhāso .
Rathasandhitoti rathapañjarassa kubbarena saddhiṃ sambandhanaṭṭhānato .
Tadeva pamāṇan ti tadeva ‘‘ diyaḍḍhayojanasatāyāmo ’’ ti vuttappamāṇameva .
Diguṇaṃ katvāti ‘‘ pacchimanto satayojano ’’ tiādinā diguṇaṃ katvā .
Candamaṇḍalasūriyamaṇḍalakiṅkiṇikajālādibhedassa sesālaṅkārassa .
Passantānaṃ devānaṃ .
Rājā noti amhākaṃ rājā devaseṭṭho .
Dutiyaṃ āsanaṃ labhatīti sakke nisinne tassa anantaraṃ dutiyaṃ āsanaṃ labhati .
Tasmā devaseṭṭhatāya sakko viya gāravaṭṭhāniyo , yato sakko ‘‘ tassa dhajaggaṃ ullokeyyāthā ’’ ti āha .
Esa nayo sesesupi .
Asurehi parājitoti asurehi parājayaṃ āpādito .
Rajadhajaṃ disvāti parasenāya upagacchantiyā uṭṭhitarajamattampi disvā ṭhitopi taṃ rajadhajaṃ disvā bhīrubhāvena palāyanadhammo .
Yassa
M1.332 dhajaggaparittassa .Ānubhāvo vattati asammukhībhūtāhipi devatāhi sirasā sampaṭicchitabbato .
Corabhayādīhīti ādi -saddena rogabhayādīnañceva vaṭṭadukkhassa ca saṅgaho daṭṭhabbo vidhinā bhāvite parittassa atthe upacārajjhānādīnampi ijjhanato .
Dīghavāpīnāmake
V1.291 gāme cetiyaṃ dīghavāpicetiyaṃ .Muddhavedikā nāma hammiyaṃ parikkhipitvā katavedikā .
Buddhagataṃ satiṃ upaṭṭhapetvā parittarakkhaguttiṃ āha .
Parittassa ānubhāvena dve iṭṭhakā … pe … aṭṭhaṃsu .
Tathā hi tasmiṃ nisseṇiyaṃ ṭhite … pe … aṭṭhaṃsūti .
Dhajaggasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Vepacittisuttavaṇṇanā
250.‘‘ Mahānubhāvatāya asurānaṃ cittavepanena vepacittī ’’ ti vadanti .
Isīhi pana abhayaṃ yācite ‘‘ bhayameva dadāmī ’’ ti vatvā tehi ‘‘ akkhayaṃ hotu te bhayan ’’ ti abhisapavasena vuttakālato paṭṭhāya vepanacittatāya ‘‘ vepacittī ’’ ti vuccati , yaṃ lokiyā ‘‘ pulomo ’’ ti ca vadanti .
Nipātapadānipi kānici atthavisesajotakāni hontīti āha ‘‘ nipātamattan ’’ ti hetuatthādīnamettha asambhavato .
Tan ti sakkaṃ devānamindaṃ .
Kaṇṭhe pañcamehīti kaṇṭhabandhanapañcamehi , vibhattialopena niddeso .
Cittenevāti ‘‘ imaṃ bandhāmi , ayaṃ bajjhatū ’’ ti uppannacitteneva .
Bajjhati baddho hoti , ayaṃ devānubhāvo .
Muccatīti etthāpi eseva nayo .
Dasahīti ‘‘ corosī ’’ tiādinā idha vuttehi dasahi .
Tenāha ‘‘ imehī ’’ ti .
Nibbattitvā cirakālataṃ upādāya khuṃsanavasena vadati ‘‘ jarasakkā ’’ ti .
Na taṃ akkosaṃ manasi karoti dīgharattaṃ khantisoraccesu niruḷhaajjhāsayattā .
Mahāpaṭiggahaṇan ti mahantaṃ upasamabyañjanaṃ .
Assāti vepacittassa .
Paṭisaṃyujeti paṭisattu hutvā saṃyuddhaṃ kareyya .
Tenāha ‘‘ paṭipphareyyā ’’ ti .
Upasamaṃ … pe … maññe upasameneva paccatthikassa nāyakabhūtassa kodhassa
M1.333 paṭisedhanato .Tādise hi kodho paṭikiriyaṃ alabhanto anupādāno viya jātavedo vūpasammati .
Yadā -saddo hetuattho , na kālatthoti āha ‘‘ yasmā taṃ maññatī ’’ ti .
Tāvadeva dve gāvo yujjhanteti tasmiṃyeva khaṇe dvīsu goṇesu yujjhantesu .
Khantito uttaritaro añño attho na vijjati anantareva assa virodhaṃ anatthaṃ paṭibāhitvā diṭṭhadhammikassa ceva samparāyikassa ca saṃvidhānato .
Taṃ khantiṃ paramaṃ āhu seṭṭhabalaṃ virodhapaccayaṃ abhibhuyya pavattanato .
Bālayogato bālo , tassa balaṃ bālabalaṃ , aññāṇanti āha ‘‘ bālabalaṃ nāma aññāṇabalan ’’ ti .
Taṃ yassa balan ti taṃ aññāṇabalaṃ yassa puggalassa balaṃ , abalameva taṃ paññābalena viddhaṃsetabbato .
Paṭivattā na vijjatīti dhammaṭṭhaṃ
V1.292 paṭippharitvā abhibhavitvā pavattā natthi .Paṭivacanamattaṃ pana koci vadeyyāpi , taṃ akāraṇanti dassento ‘‘ paṭippharitvā vā ’’ tiādimāha .
Bālabalan ti ‘‘ paṭippharitvā ’’ ti vacanassa kāraṇavacanaṃ .
Tasseva puggalassa paṭikujjhanakassa .
Nānattāvitakkanato ubhinnaṃ atthaṃ .
Tikicchantan ti anatthapaṭibāhanamukhena paṇḍitakiccakaraṇena paṭisedhentaṃ .
‘‘ Bālo ayan ’’ ti evaṃ paññapetuṃ hetuphalānaṃ anavabodhato catusaccadhamme achekāti .
Vepacittisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Subhāsitajayasuttavaṇṇanā
251.‘‘ Chekatāyā ’’ ti vatvā tassa vattuṃ chekabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ evaṃ kirassā ’’ tiādimāha .
Gāhan ti laddhiṃ .
Mocetvāti yassa puna ‘‘ coro ’’ ti uttari vattuṃ na sakkoti , evaṃ vimocetvāti paṭhamaṃ vattuṃ na sakkā .
Garūti bhāriyaṃ , dukkaranti attho .
Pacchāti ‘‘ parassā ’’ ti vutto so kiñci paṭhamaṃ vadanto attano adhippāyaṃ pavedeti nāma , taṃ yathāsatti viditamano tassa uttari vattuṃ sakkoti .
Tenāha ‘‘ parassa vacanaṃ anugantvā pana pacchā sukhaṃ vattun ’’ ti .
Api ca asurindena ‘‘ hotu , devānaminda , subhāsitena jayo ’’ ti paṭhamaṃ vuttaṃ , viseso ca pubbaṃ upanentaṃ anuvattati .
Vacasi kusalo sakko devarājā taṃ visesaṃ teneva pubbaṃ upanayāpento upalāpanavasena ‘‘ tumhe
M1.334 khvetthā ’’ tiādimāha .Pubbadevāti sakkapamukhāya devaparisāya loke pubbeva uppannattā ‘‘ pubbadevā ’’ ti pasaṃsavacanaṃ .
Vepacittiṃ sandhāya ‘‘ tumhe ’’ ti ‘‘ pubbadevā ’’ ti ca vuttattā ‘‘ tumhākaṃ tāva paveṇiāgataṃ bhaṇathā ’’ ti vuttaṃ .
Gāravaṭṭhāniyattā vepacittino bahuvacanapayogo .
Daṇḍena avacāro avacaraṇaṃ daṇḍāvacaro , natthi ettha vutto daṇḍāvacaroti adaṇḍāvacarā , sakkena vuttā gāthāyo .
Subhāsitajayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Kulāvakasuttavaṇṇanā
252. Rathasaddoti rathālaṅkārabhūtānaṃ kiṅkiṇikajālādīnaṃ saddo .
Tathā dhajasaddo .
Ājānīyasaddoti ājānīyānaṃ hasitasaddo ca .
Karuṇāsamāvajjitahadayoti pāṇānaṃ anuparodhena paṇāmitacitto .
Īsāmukhenāti rathakapparamukhena .
Puññapaccayanibbattoti uḷāraṃ suvipulaṃ puññaṃ paccayaṃ katvā nibbatto .
Na sajjati katthaci appaṭighaṭṭanena gacchanto .
Simbalivanenāti simbalivanamajjhena
V1.293 .Vibhaggaṃ nimmathitan ti ito cito vibhaggañceva niravasesato mathitañca hoti .
Kulāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Nadubbhiyasuttavaṇṇanā
253. Supaccatthikoti suṭṭhu ativiya paccatthiko paṭisattu .
Gahitosīti devapāsena bandhitvā gahito asi .
Baddhova ahosi sakkassa puññānubhāvena .
Cetiyarājā kira imasmiṃ kappe tato pubbe kenaci avuttapubbaṃ kharamusāvādaṃ abhāsi , tāvadeva virajjhitvā mahāpathaviyā vivare dine nipatitvā avīciaggijālānamindanamahosi .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ cetiyarañño pāpaṃ sandhāyā ’’ ti .
Mahāpāpānīti mahantāni garutarāni pāpāni .
Tathā hi vepacittino sapathakaraṇe nidassanabhāvena etāni aṭṭhakathāyaṃ āgatānīti .
Nadubbhiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Verocanaasurindasuttavaṇṇanā
254. Dvārapālarūpakāni
M1.335 viyāti dvārapālākārena katapaṭimāyo viya .Vāyametheva , na antarā saṃkocaṃ āpajjeyyāti adhippāyo .
Nipphannasobhanesūti nipphannabhāvena sundaresu .
Sabbe hi anipphannā atthā na sobhanti .
Kiccajātāti vippakatabhāvena sañjātakiccā .
Akiccajātoti asañjātakicco kiccarahito nāma natthi gamanaṭṭhitasayananisajjādivasena uppajjanakadukkhavinodanabhāvato .
Saṃyogaparamātveva sambhogāti imesaṃ sattānaṃ saṃbhuñjitabbavatthūni nāma pakatiyā virodhasīlānipi asaṃyogena vā asundarānipi , tāni abhisaṅkharaṇapacanasaṃyojanaparamāni veditabbāni tathā sati sambhogārahabhāvūpagamanato .
Tenāha ‘‘ pārivāsikaodanādīnī ’’ tiādi .
Uṇhāpetvā paribhuñjitabbayutte paribhajjitvāti adhippāyo .
Verocanaasurindasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Araññāyatanaisisuttavaṇṇanā
255. Jāmātikā vuccati dhītupati , sasuro bhariyāya pitā , tasmā ime antaravattino
V1.294 dve janā sakkavepacittino sujāya vasena jāmātikasasurā .‘‘ Ciradikkhitānan ’’ ti dikkhitvā pabbajitvā cirakālānaṃ vatasamādānavasena ito bāhirakānaṃ pabbajitānanti āha ‘‘ cirasamādinnavatānan ’’ ti .
Ito paṭikkamāti ito yathāṭhitaṭṭhānato apehi apakkama .
Na paṭikkūlasaññino guṇe gāravayogato .
Devā hi yebhuyyena ‘‘ mayaṃ pubbe guṇavante payirupāsitvā tesaṃ ovāde ṭhatvā puññāni upacinitvā idhūpapannā ’’ ti guṇavantesu ādarabhāvaṃ upaṭṭhapenti .
Araññāyatanaisisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Samuddakasuttavaṇṇanā
256. Cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyan ti
M1.336 cakkavāḷapabbatapādasamantā mahāsamuddatīrapiṭṭhiyaṃ .Yatheva sinerusamīpe mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro , evaṃ yebhuyyena cakkavāḷapādasamīpepi .
Tenāha ‘‘ rajatapaṭṭavaṇṇe vālukapuline ’’ ti .
Vuttappakārāsūti anantarasutte vuttappakārāsu .
Assamapadenāti assamapadavemajjhena .
Evaṃ cintayiṃsūti ‘‘ yaṃ nūna mayan ’’ tiādinā yathā pāḷiyaṃ āgataṃ , evaṃ mantayiṃsu .
Icchitakaroti yadicchitakaraṇaṃ .
Duṭṭhānan ti durāsayānaṃ .
Te pana duṭṭhajjhāsayā viruddhā hontīti āha ‘‘ duṭṭhānaṃ viruddhānan ’’ ti .
Pavuttan ti bījaṃ sandhāya vapitaṃ .
Tenāha ‘‘ khette patiṭṭhāpitan ’’ ti .
Sāyamāsabhattan ti sāyaṃ asitabbabhojanaṃ .
Yathāvāraṃ bhakkhitametaṃ devānaṃ viya sukhumaṃ guruvāsañca na hotīti ‘‘ bhattan ’’ ti vuttaṃ .
Gelaññajātan ti sañjātagelaññaṃ .
Vepatīti kampati pavedhati .
Samuddakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .