3. Upanīyasuttavaṇṇanā
3. Anekatthattā dhātusaddānaṃ upasaggavasena atthavisesavācako hotīti āha ‘‘ upanīyatīti parikkhīyati nirujjhatī ’’ ti .
Vinassatīti attho .
Upanīyatīti vā saraseneva jīvitassa maraṇūpagamanaṃ vuttanti āha –
‘‘ upagacchati vā , anupubbena maraṇaṃ upetīti attho ’’ ti .
Kāmañcettha ‘‘ upanīyatī ’’ ti padaṃ apākaṭakammavisesaṃ vuttaṃ .
Yathā pana ‘‘ sabbaṃ ārogyaṃ byādhipariyosānaṃ , sabbaṃ yobbanaṃ jarāpariyosānaṃ , sabbaṃ jīvitaṃ maraṇapariyosānan ’’ ti ,‘‘ upanīyati jīvitan ’’ ti vuttattā ‘‘ maraṇaṃ upetī ’’ ti vuttaṃ .
Kammakattuvasena hetaṃ vuttaṃ .
Idāni kammasādhanavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘ yathā vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Gopālena gogaṇo nīyati yathicchitaṃ ṭhānaṃ .
Jīvanti tena sattā , sahajātadhammā vāti jīvitaṃ , tadeva tesaṃ anupālane ādhipaccasabbhāvato indriyan ti āha ‘‘ jīvitanti jīvitindriyan ’’ ti parittan ti ittaraṃ .
Tenāha ‘‘ thokan ’’ ti .
Pabandhānupacchedassa paccayabhāvo idha jīvitassa maraṇakiccanti adhippetanti āha ‘‘ sarasaparittatāya cā ’’ tiādi .
Āyūti ca paramāyu idhādhippetaṃ , tañca ajjakālavasena veditabbaṃ .
Imasmiñhi buddhuppāde ayaṃ kathāti jīvitassa atiittarabhāvadīpanaparā ayaṃ desanā .
Jīvitindriyavasena jīvitakkhayaṃ niyamento ‘‘ ekacittappavattimattoyevā ’’ ti āha , ekassa cittuppādassa
V1.57 pavattikkhaṇamatto evāti attho .Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha pavattamānan ti nemirathīsā vattantī ekeneva nemippadesena
M1.64 pavattati ekasmiṃ khaṇeti adhippāyo .‘‘ Ekeneva tiṭṭhatī ’’ ti etthāpi eseva nayo .
Ekacittakkhaṇikan ti ekacittakkhaṇamattavantaṃ .
Tasmiṃ citteti tasmiṃ yasmiṃ kismiñci ekasmiṃ citte .
Niruddhamatteti niruddhabhāvappattamatte .
Niruddhoti vuccatīti matoti vuccati taṃsamaṅgī satto paramatthato .
Avisesaviduno pana aviññāyamānantarena anusandhānassa niruddhanaṃ nirodhaṃ sallakkhenti .
Yathāvuttamatthaṃ suttena vibhāvetuṃ ‘‘ yathāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tena tīsupi kālesu sattānaṃ paramatthato jīvanaṃ maraṇaṃ cittakkhaṇavasenevāti dasseti .
Jīvitan ti jīvitindriyaṃ .
Attabhāvoti jīvitavedanāviññāṇāni ṭhapetvā avasiṭṭhadhammā adhippetā .
Sukhadukkhāti sukhadukkhā vedanā , upekkhāpi idha sukhadukkhāsveva antogadhā iṭṭhāniṭṭhabhāvato .
Kevalāti attanā , niccabhāvena vā avomissā .
Ekacittasamāyuttāti ekakena cittena sahitā .
Lahuso vattate khaṇoti vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiittaro jīvitādīnaṃ khaṇo vattati .
Ye niruddhā marantassāti cavantassa sattassa cutito uddhaṃ niruddhāti vattabbā ye khandhā .
Tiṭṭhamānassa vā idhāti ye vā idha pavattiyaṃ tiṭṭhamānassa dharantassa bhaṅgappattiyā niruddhā khandhā , sabbepi sadisā te sabbepi ekasadisā gatā atthaṅgatā appaṭisandhiyā puna āgantvā paṭisandhānābhāvena vigatā .
Yathā hi cutikhandhā na nibbattanti , evaṃ tato pubbepi khandhā .
Tasmā ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitanti adhippāyo .
Anibbattena na jātoti anuppannena cittena jāto na hoti ‘‘ anāgate cittakkhaṇe na jīvittha na jīvati jīvissatī ’’ ti vattabbato .
Paccuppannena vattamānena cittena jīvati jīvamāno nāma hoti , na jīvittha na jīvissati .
Cittabhaṅgā mato lokoti cuticittassa viya sabbassapi tassa tassa cittassa bhaṅgappattiyā ayaṃ loko paramatthato mato nāma hoti ‘‘ atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissatī ’’ ti vattabbato , niruddhassa appaṭisandhikattā .
Evaṃ santepi paññatti paramatthiyā , yāyaṃ taṃ taṃ pavattaṃ cittaṃ upādāya ‘‘ tisso jīvati , phusso jīvatī ’’ ti vacanappavattiyā
M1.65 visayabhūtā santānapaññatti , sā ettha paramatthiyā paramatthabhūtā .Tathā hi vuttaṃ ‘‘ nāmagottaṃ na jīratī ’’ ti ( saṃ . ni .1.76).
Na
V1.58 santi tāṇāti jaraṃ upagatassa tato taṃnimittaṃ yaṃ vā pāpakārino pāpakammānaṃ upaṭṭhānavasena puññakārino piyavippayogavasena cittadukkhaṃ ubhayesampi bandhanacchedanādivasena vitujjamānaṃ anappakaṃ sarīradukkhaṃ sammohappatti ca hoti , tato tāyantā na santi .Tenāha –
‘‘ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ bhavituṃ samatthā nāma keci natthī ’’ ti .
Bhāyati etasmāti bhayaṃ , bhayanimittanti āha ‘‘ bhayavatthū ’’ ti .
Taggahaṇena ca cittutrāsalakkhaṇaṃ bhayaṃ gahitameva , sati nimitte nemittaṃ santamevāti .
Pubbacetanan ti ekāvajjanavīthiyaṃ nānāvajjanavīthiyaṃ sampavattaṃ upacārajjhānacetanaṃ .
Aparacetanan ti vasībhāvāpādanavasena parato samāpajjanavasena ca pavattaṃ samāpatticetanaṃ .
Muñcacetanan ti vikkhambhanavasena pavattaṃ paṭhamappanācetanaṃ .
Kusalajjhānassa vipākajjhāneva labbhamānaṃ sukhaṃ jhānasukhaṃ .
Iṭṭhapariyāyo cettha sukha-saddo .
Jhāne apekkhā jhānanikanti .
Jhānassa assādavasena pavatto lobho jhānassādo .
Yena te te brahmāno jhānato vuṭṭhāya ‘‘ aho sukhaṃ aho sukhan ’’ ti vācaṃ nicchāresunti .
Yathā devā sukhabahulā tihetupaṭisandhikāvāti paṭipajjantā jhānaṃ adhigantuṃ bhabbā , na itareti ‘‘ kāmāvacaradevesū ’’ ti vuttaṃ .
Kāmāvacarā ca uparidevā ca kāmāvacaradevāti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo .
Tena manussānampi ekaccānaṃ sabbesampi vā saṅgaho siddho hoti patthanāparikappanāya visayabhāvato .
Tenāha ‘‘ aho vatime ca … pe … tiṭṭheyyun ’’ ti .
Thullāni phusitāni vipphurāni etthāti thullaphusitako , kālo , deso vā .
Tasmiṃ thullaphusitake .
‘‘ Puññāni kayirātha sukhāvahānī ’’ ti vuttattā ‘‘ aniyyānikaṃ vaṭṭakathaṃ kathetī ’’ ti vuttaṃ .
Lujjanapalujjanaṭṭhena loko , kilesehi āmasitabbato āmisañcāti lokāmisaṃ .
Nippariyāyāmisaṃ pana loke āmisantipi lokāmisaṃ .
Pariyāyeti sabhāvato parivattetvā ñāpeti etenāti pariyāyo , leso , kāraṇaṃ vāti āha ‘‘ nippariyāyena cattāro paccayā ’’ ti , vaṭṭassa ekantato bālalokeheva
M1.66 āmasitabbabhāvato pariyāyāmisatā vuttā .Idha pari .
.
pe … adhippetaṃ vivaṭṭapaṭiyogino icchitattā .
Catupaccayāpekkhañhi pahānaṃ .
Ekaccassa sakalavaṭṭāpekkhappahānassapi paccayo hotīti ‘‘ vaṭṭatiyevā ’’ ti sāsaṅkaṃ vadati .
Vūpasamati ettha sakalavaṭṭadukkhanti santi , asaṅkhatadhātūti āha ‘‘ nibbānasaṅkhātan ’’ ti .
Upanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .