Soḷasahāraniddesavibhāvanā
4. Hārādīsu
V0.169 samudāyassa nettippakaraṇassa uddeso uddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo niddeso ’’ ti pucchitabbattā uddiṭṭhe hārādayo niddisituṃ ‘‘ tattha saṅkhepato nettī ’’ tiādi āraddhaṃ .Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ evaṃ uddiṭṭhe hārādayo niddisituṃ ‘ tattha saṅkhepato ’ tiādi āraddhan ’’ ti ( netti . aṭṭha .4) vuttaṃ .
Tattha tatthāti tasmiṃ ‘‘ tattha katame soḷasa hārā ?
Desanā vicayo ’’ tiādiuddesapāṭhe .
Saṅkhepatoti samāsato .
Nettīti nettippakaraṇaṃ .
Kittitāti kathitā , idāni niddesato kathessāmīti vuttaṃ hoti .
1.
‘‘ Assādādīnavatā , nissaraṇampi ca phalaṃ upāyo ca .
Āṇattī ca bhagavato , yogīnaṃ desanāhāro ’’ ti .
–
Gāthāyaṃ yena saṃvaṇṇanāvisesena sutte āgatā assādopi ādīnavatā ādīnavopi nissaraṇampi phalampi upāyopi yogīnaṃ atthāya bhagavato āṇattipi ime dhammā dassitā saṃvaṇṇitā saṃvaṇṇanāvasena ñāpitā , so saṃvaṇṇanāviseso desanāhāro nāmāti atthayojanā .
Vacanatthādayo
M0.28 aṭṭhakathāyaṃ vitthārato vuttāva , tasmā kiñcimattameva kathessāmi .Assādīyateti assādo , ko so ?
Sukhaṃ , somanassaṃ , iṭṭhārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā ca .
Assādeti etāyāti vā assādo , ko so ?
Taṇhā , vipallāsā ca .
Vipallāsavasena hi ekacce sattā aniṭṭhampi ārammaṇaṃ iṭṭhākārena assādenti .
Ābhusaṃ kammena dīnaṃ dukkhādi hutvā vāti pavattatīti ādīnavo , dukkhādi .
Atha vā ativiya ādīnaṃ kapaṇaṃ hutvā vāti pavattatīti ādīnavo , kapaṇamanusso , tathābhāvā ca tebhūmakā dhammā aniccatādiyogato .
Nissarati etenāti nissaraṇaṃ , ariyamaggo .
Nissaratīti vā nissaraṇaṃ , nibbānaṃ .
Pi -saddo
V0.170 sampiṇḍanattho .Nissaraṇabhedo aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .4 hārasaṅkhepa ) bahudhā vuttova .
Phalati pavattatīti phalaṃ , desanāya phalaṃ .
Yadipi desanā phalanipphādikā na hoti , tathāpi bhagavato dhammadesanaṃ sutvā puññasambhārā sambhavanti , puññasambhārahetuto phalaṃ pavattaṃ , tasmā desanāya phalaṃ nāmāti .
Katamaṃ taṃ ?
Devamanussesu āyuvaṇṇasukhabalayasaparivāraadhipateyyaupadhisampatticakkavattisiridevarajja- siricatusampatticakkasīlasamādhisampadā vijjābhiññā paṭisambhidā sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiyo .
Paccayasāmaggiṃ upagantvā ayati pavattati phalaṃ etenāti upāyo , ko so ?
Ariyamaggassa pubbabhāgapaṭipadā .
Purimā paṭipadā hi pacchimāya paṭipadāya adhigamūpāyo , paramparāya magganibbānādhigamassa ca upāyo .
Keci ‘‘ maggopi upāyo ’’ ti vadanti , tesaṃ matena nibbānameva nissaraṇanti vuttaṃ siyā .
‘‘ Te pahāya tare oghanti idaṃ nissaraṇan ’’ ti ( netti .5) pana ariyamaggassa nissaraṇabhāvaṃ vakkhati , tasmā kesañci vādo na gahetabbo .
Āṇattīti āṇārahassa bhagavato veneyyānaṃ hitasiddhiyā ‘‘ evaṃ sammāpaṭipattiṃ paṭipajjāhi , micchāpaṭipattiṃ mā paṭipajjāhī ’’ ti vidhānaṃ āṇāṭhapanaṃ āṇatti nāma .
Yujjanti
M0.29 payujjanti catusaccakammaṭṭhānabhāvanāsūti yogino , veneyyā , tesaṃ yogīnaṃ atthāyāti vacanasesaṃ nīharitvā yojanā kātabbā .Sutte āgatānaṃ sabbesaṃ assādādīnaṃ ekadesāgatānampi nīharitvā sabbesaṃ vibhajanasaṃvaṇṇanāviseso desanāhāroti niddesato gahetabbo , so ca vibhajanākāro desanāhāravibhaṅge ( netti .5) āgamissatīti idha na dassitoti .
Desanāhāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo vicayahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
2.
‘‘ Yaṃ pucchitañca vissajjitañca , suttassa yā ca anugīti .
Suttassa yo pavicayo , hāro vicayoti niddiṭṭho ’’ ti .
–
Gāthā
V0.171 vuttā .Tattha suttassa yaṃ pucchitañca yā pucchā vicayamānā ca suttassa yaṃ vissajjitañca yā vissajjanā vicayamānā ca suttassa yo padādivicayo , assādādivicayo ca atthi , te vuttappakārā vicayamānā pucchādayo yena saṃvaṇṇanāvisesena viciyanti , so saṃvaṇṇanāviseso vicayo hāroti niddiṭṭhoti atthayojanā kātabbā .
Pucchīyate pucchitaṃ .
Vissajjīyate vissajjitan ti bhāvasādhanattho daṭṭhabbo , na kammasādhanattho .
Tena vuttaṃ ṭīkāyaṃ ‘‘ bhāvatthe toti āha –
‘ vissajjitanti vissajjanā ’’’ ti .
‘‘ Suttassā ’’ ti niyamitattā saṃvaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ na gahetabbanti daṭṭhabbaṃ .
So vicayo hāro aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .4 hārasaṅkhepa ) vuttova .
Kathaṃ ?
–
‘‘ Ayaṃ pucchā adiṭṭhajotanā diṭṭhasaṃsandanā vimaticchedanā anumatipucchā kathetukamyatāpucchā sattādhiṭṭhānā dhammādhiṭṭhānā ekādhiṭṭhānā anekādhiṭṭhānā sammutivisayā paramatthavisayā atītavisayā anāgatavisayā paccuppannavisayā ’’ tiādinā pucchāvicayo veditabbo .
‘‘ Idaṃ vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ ṭhapanaṃ sāvasesaṃ niravasesaṃ sauttaraṃ
M0.30 niruttaraṃ lokiyaṃ lokuttaran ’’ tiādinā vissajjanavicayo .‘‘ Ayaṃ pucchā iminā sameti , etena na sametī ’’ ti pucchitatthaṃ ānetvā , vicayo pubbenāparaṃ saṃsanditvā ca vicayo pubbāparavicayo .
‘‘ Ayaṃ anugīti vuttatthasaṅgahā avuttatthasaṅgahā tadubhayatthasaṅgahā kusalatthasaṅgahā akusalatthasaṅgahā ’’ tiādinā anugītivicayo .
Assādādīsu sukhavedanāya ‘‘ iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇā ’’ tiādinā , taṇhāya ‘‘ ārammaṇaggahaṇalakkhaṇā ’’ tiādinā , vipallāsānaṃ ‘‘ viparītaggahaṇalakkhaṇā ’’ tiādinā , avasiṭṭhānaṃ tebhūmakadhammānaṃ ‘‘ yathāsakalakkhaṇā ’’ tiādinā sabbesañca dvāvīsatiyā tikesu , dvācattālīsādhike ca dukasate labbhamānapadavasena taṃtaṃassādatthavisesaniddhāraṇaṃ assādavicayo .
Dukkhavedanāya ‘‘ aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā ’’ tiādinā , dukkhasaccānaṃ ‘‘ paṭisandhilakkhaṇā ’’ tiādinā , aniccatādīnaṃ ādiantavantatāya aniccantikatāya ca
V0.172 ‘‘ aniccā ’’ tiādinā sabbesañca lokiyadhammānaṃ saṃkilesabhāgiyahānabhāgiyatādivasena ādīnavavuttiyā okāraniddhāraṇena ādīnavavicayo .Nissaraṇapade ariyamaggassa āgamanato kāyānupassanādipubbabhāgapaṭipadāvibhāgavisesaniddhāraṇavasena , nibbānassa yathāvuttapariyāyavibhāgavisesaniddhāraṇavasenāti evaṃ nissaraṇavicayo .
Phalā dīnaṃ taṃtaṃsuttadesanāya sādhetabbaphalassa tadupāyassa tattha tattha suttavidhivacanassa ca vibhāganiddhāraṇavasena vicayo veditabbo .
Evaṃ padapucchāvissajjanapucchāpubbāparānugītīnaṃ , assādādīnañca visesaniddhāraṇavaseneva vicayalakkhaṇo ‘‘ vicayo hāro ’’ ti veditabboti –
Evaṃ vuttova .
Vissajjanaviseso pana ṭīkāyaṃ vutto .
Kathaṃ ?
–
‘‘ Cakkhu aniccan ’’ ti puṭṭhe ‘‘ āma , cakkhu aniccamevā ’’ ti ekantato vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ ,‘‘ aññindriyaṃ bhāvetabbaṃ , sacchikātabbañcā ’’ ti
M0.31 puṭṭhe ‘‘ maggapariyāpannaṃ bhāvetabbaṃ , phalapariyāpannaṃ sacchikātabban ’’ ti vibhajitvā vissajjanaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ ,‘‘ aññindriyaṃ kusalan ’’ ti puṭṭhe ‘‘ kiṃ anavajjaṭṭho kusalattho , udāhu sukhavipākaṭṭho ’’ ti paṭipucchitvā vissajjanaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ ,‘‘ sassato attā , asassato vā ’’ ti vutte ‘‘ abyākatametan ’’ tiādinā avissajjanaṃ ṭhapanaṃ ,‘‘ kiṃ panete ‘ kusalā ’ ti vā ‘ dhammā ’ ti vā ekatthā , udāhu nānatthā ’’ ti idaṃ pucchanaṃ sāvasesaṃ .Vissajjanassa pana sāvasesato veneyyajjhāsayavasena desanāyaṃ veditabbā .
Apāṭihīrakaṃ sauttaraṃ sappāṭihīrakaṃ niruttaraṃ , sesaṃ vicayahāraniddese suviññeyyamevāti –
Vuttova .
Saṃvaṇṇanāsu vutto attho anākulo pākaṭo yatipotehi viññāto , so sabbattha amhehi na vibhattoti daṭṭhabbo .
Vicayahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo yuttihāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
3.
‘‘ Sabbesaṃ
V0.173 hārānaṃ , yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ .Yuttāyuttaparikkhā , hāro yuttīti niddiṭṭho ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha sabbesaṃ soḷasannaṃ hārānaṃ yā bhūmi pavattanaṭṭhānabhūtaṃ byañjanaṃ , yo gocaro suttattho ca atthi , tesaṃ bhūmisaṅkhātabyañjanagocarasaṅkhātasuttatthānaṃ yā yuttāyuttaparikkhā yuttāyuttīnaṃ vicāraṇā saṃvaṇṇanā katā , so yuttiayuttiparikkhāvicāraṇasaṅkhāto saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ yutti hāro ’’ ti niddiṭṭhoti atthayojanā .
Tesaṃ hārānaṃ bhūmibhūtassa sutte āgatassa byañjanassa yuttibhāvo duvidho sabhāvaniruttibhāvo , adhippetatthavācakabhāvo ca .
Gocarabhūtassa pana sutte āgatassa yuttibhāvo suttavinayadhammatāhi avilomanaṃ .
Ayuttibhāvo vuttavipariyāyena gahetabbo .
Yuttihāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo padaṭṭhānahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
4.
‘‘ Dhammaṃ
M0.32 deseti jino , tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ .Iti yāva sabbadhammā , eso hāro padaṭṭhāno ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha dhamman ti yaṃ kiñci kusalādidhammaṃ sutte jino deseti , tassa sutte jinena desitassa kusalādidhammassa yañca padaṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ , taṃ taṃ padaṭṭhānañcāti evaṃ vuttanayena yāva yattakā sabbe dhammā sutte jinena desitā , tattakānaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ yañca padaṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ , tassa ca padaṭṭhānassa yañca padaṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ , taṃ taṃ padaṭṭhānañca , iti evaṃ vuttanayena yāva yattakā sabbe padaṭṭhānadhammā niddhāretabbāva , tattakāni sabbāni dhammapadaṭṭhānāni yathānurūpaṃ niddhāretvā yena saṃvaṇṇanāvisesena kathitāni , eso saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ padaṭṭhāno hāro ’’ ti niddiṭṭhoti atthayojanā .
Sutte desitakusaladhammassa yonisomanasikārasaddhammassavanasappurisūpanissayādi padaṭṭhānaṃ , sutte desitaakusaladhammassa ayonisomanasikāraasaddhammassavanaasappurisūpanissayādi padaṭṭhānaṃ , abyākatassa dhammassa yathārahaṃ kusalākusalābyākatā padaṭṭhānantiādinā niddhāretabbanti .
Padaṭṭhānahāraniddeso
V0.174 niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo lakkhaṇahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā – 5.
‘‘ Vuttamhi ekadhamme , ye dhammā ekalakkhaṇā keci .
Vuttā bhavanti sabbe , so hāro lakkhaṇo nāmā ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha ekadhamme sutte bhagavatā vuttamhi , aṭṭhakathāyaṃ niddhārite vā sati tena dhammena ye keci dhammā ekalakkhaṇā bhavanti , sabbe te dhammā sutte sarūpato avuttāpi samānalakkhaṇatāya saṃvaṇṇetabbabhāvena ānetvā yena saṃvaṇṇanāvisesena vuttā bhavanti , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ lakkhaṇo nāma hāro ’’ ti niddiṭṭhoti atthayojanā .
Ekaṃ samānaṃ lakkhaṇaṃ etesanti ekalakkhaṇā , samānalakkhaṇā , sahacāritāya vā samānakiccatāya vā samānahetutāya vā samānaphalatāya vā samānārammaṇatāya vā avuttāpi niddhāritāti .
Kathaṃ
M0.33 ?–
‘‘ Nānattakāyānānattasaññino ( dī . ni .3.341,357,359; a . ni .9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā ’’ tiādīsu sahacāritāya saññāya sahagatā dhammā niddhāritā .
‘‘ Dadaṃ mittāni ganthatī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.246; su . ni .189) samānakiccatā , piyavacanaatthacariyā samānatthatāpi niddhāritā ,‘‘ phassapaccayā vedanā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1; mahāva .1; vibha .225; udā .1; netti .24) samānahetutāya saññādayopi niddhāritā ,‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1; mahāva .1; vibha .225; udā .1; netti .24) samānaphalatāya taṇhupādānādayopi niddhāritā ,‘‘ rūpaṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjatī ’’ tiādīsu ( paṭṭhā .1.1.424) samānārammaṇatāya taṃsampayuttā vedanādayopi niddhāritā , niddhāretvā vattabbāti atthoti .
Vitthāro vibhaṅgavāre ( netti .23) āgamissati .
Lakkhaṇo hāro niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo catubyūho hāro ’’ ti pucchitabbattā –
6.
‘‘ Neruttamadhippāyo
V0.175 , byañjanamatha desanānidānañca ;Pubbāparānusandhī , eso hāro catubyūho ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha neruttaṃ suttapadanibbacanañca buddhānaṃ tassa tassa suttassa desakānaṃ , sāvakānaṃ vā adhippāyo ca atthabyañjanena byañjanamukhena desanānidānañca pubbāparena anusandhi ca ete niruttādayo yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhāvīyanti , eso saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ catubyūho hāro ’’ ti niddiṭṭho .
Desanāpavattinimittaṃ desakassa ajjhāsayādi desanānidānaṃ nāma .
Catubyūhahārassa bahuvisayattā vibhaṅge ( netti .25 ādayo ) lakkhaṇasampattiṃ katvā kathayissāma .
Catubyūhahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo āvaṭṭahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
7.
‘‘ Ekamhi padaṭṭhāne , pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ ;
Āvaṭṭati paṭipakkhe , āvaṭṭo nāma so hāro ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha parakkamadhātuādīnaṃ padaṭṭhāne ekamhi ārambhadhātuādike desanāruḷhe sati visabhāgatāya vā sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesati
M0.34 , desanāya sarūpato aggahaṇena vā sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesati , yena saṃvaṇṇanāvisesena pariyesitvā yojento desanaṃ pamādādīnaṃ padaṭṭhānabhūte kosajjādike paṭipakkhe āvaṭṭati āvaṭṭāpeti , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ āvaṭṭo hāro nāmā ’’ ti niddiṭṭhoti atthayojanā .‘‘ Paṭipakkhe ’’ ti idaṃ nidassanamattaṃ , sesepi sabhāge āvaṭṭanato .
Na hi ārambhadhātuādike desanāruḷhe sati tappaṭipakkhe kosajjādikeyeva desanaṃ āvaṭṭeti , atha kho avasesavīriyārambhādikepi desanaṃ āvaṭṭetīti .
Āvaṭṭahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo vibhattihāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
8.
‘‘ Dhammañca
V0.176 padaṭṭhānaṃ , bhūmiñca vibhajate ayaṃ hāro .Sādhāraṇe asādhāraṇe ca neyyo vibhattī ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha kusalādivasena anekavidhaṃ sabhāva dhammañca dānasīlādi padaṭṭhānañca ‘‘ dassanabhūmi bhāvanābhūmī ’’ ti evamādikaṃ bhūmiñca sādhāraṇe ca asādhāraṇe ca yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhajate , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ vibhatti hāro ’’ ti neyyoti atthayojanā .
‘‘ Imasmiṃ sutte vuttā kusalā vāsanābhāgiyā , imasmiṃ sutte vuttā kusalā nibbedhabhāgiyā ’’ tyādinā ,‘‘ imasmiṃ sutte vuttā akusalā kilesabhāgiyā ’’ tyādinā dhammañca ,‘‘ idaṃ sīlaṃ imassa mahaggatavisesassa padaṭṭhānaṃ , idaṃ sīlaṃ idaṃ jhānaṃ imassa lokuttarassa padaṭṭhānan ’’ tyādinā padaṭṭhānañca ,‘‘ dassanapahātabbassa puthujjano bhūmi , bhāvanāpahātabbassa sotāpannādayo bhūmi ’’ tyādinā bhūmiñca ,‘‘ kāmarāgabyāpādā puthujjanasotāpannānaṃ sādhāraṇā ’’ tyādinā sādhāraṇe ca ,‘‘ kāmarāgabyāpādā anāgāmiarahantānaṃ asādhāraṇā ’’ tyādinā asādhāraṇe ca yena vibhajati , so vibhatti hāro nāmātiādinā ( netti .33-34) vitthāretvā vibhajanākāro gahetabbo .
Vibhattihāraniddeso
M0.35 niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo parivattanahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā – 9.
‘‘ Kusalākusale dhamme , niddiṭṭhe bhāvite pahīne ca .
Parivattati paṭipakkhe , hāro parivattano nāmā ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha sutte bhāvite bhāvitabbe kusale anavajjadhamme niddiṭṭhe kathite , saṃvaṇṇite vā pahīne pahātabbe akusale sāvajjadhamme niddiṭṭhe kathite , saṃvaṇṇite vā tesaṃ dhammānaṃ paṭipakkhe viparītadhamme yena saṃvaṇṇanāvisesena parivattati parivatteti , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ parivattano hāro nāmā ’’ ti veditabboti atthayojanā .
‘‘ Sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatī ’’ tiādinā ca ‘‘ yassa vā pāṇātipātā paṭiviratassa pāṇātipāto pahīno ’’ tiādinā ca ‘‘ bhuñjitabbā kāmā
V0.177 … pe … kāmehi veramaṇī tesaṃ adhammo ’’ tiādinā ca paṭipakkhe parivattanabhāvaṃ vibhaṅgavāre ( netti .35 ādayo ) vakkhatīti na vitthāritā .Parivattanahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo vevacanahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
10.
‘‘ Vevacanāni bahūni tu , sutte vuttāni ekadhammassa .
Yo jānāti suttavidū , vevacano nāma so hāro ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha ekadhammassa padatthassa sutte vuttāni tu vuttāni eva , bahūni tu bahūni eva vevacanāni yena saṃvaṇṇanāvisesena yo suttavidū jānāti , jānitvā ekasmiṃyeva padatthe yojeti , tassa suttaviduno so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ vevacano nāma hāro ’’ ti niddiṭṭhoti atthayojanā .
Ettha ca yo so-saddā asamānatthā ca hontīti ‘‘ yo suttavidū ’’ ti vatvā ‘‘ so saṃvaṇṇanāviseso ’’ ti vuttanti .
‘‘ Bhagavā ’’ ti padassa
M0.36 ekasmiṃyeva atthe bhagavati ‘‘ arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā , phalanipphattigato vesārajjappatto adhigatapaṭisambhido catuyogavippahīno agatigamanavītivatto uddhaṭasallo niruḷhavaṇo madditakaṇṭako nibbāpitapariyuṭṭhāno bandhanātīto ganthaviniveṭhano ajjhāsayavītivatto bhinnandhakāro cakkhumā lokadhammasamatikkanto anurodhavirodhavippayutto iṭṭhāniṭṭhesu dhammesu asaṅkhepagato bandhanātivatto ṭhapitasaṅgāmo abhikkantataro ukkādharo ālokakaro pajjotakaro tamonudo raṇañjaho aparimāṇavaṇṇo appameyyavaṇṇo asaṅkheyyavaṇṇo ābhaṅkaro pabhaṅkaro dhammobhāsapajjotakaro ’’ ti ( netti .38) evamādīni bahūni vevacanāni yojitāni .Vitthāro vibhaṅgavāre ( netti .37 ādayo ) āgamissati .
Vevacanahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo paññattihāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
11.
‘‘ Ekaṃ
V0.178 bhagavā dhammaṃ , paññattīhi vividhāhi deseti .So ākāro ñeyyo , paññattī nāma so hāro ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha bhagavā ekaṃ khandhādidhammaṃ vividhāhi nikkhepappabhavapaññattādīhi paññattīhi yena paññāpetabbākārena deseti , so paññāpetabbākāro yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhāvito , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ paññatti hāro nāmā ’’ ti ñeyyoti atthayojanā .
Tattha vividhāhi paññattīhi nikkhepapaññattipabhavapaññattipariññāpaññattipahānapaññatti- bhāvanāpaññattisacchikiriyāpaññattinirodhapaññattinibbidāpaññattīti evamādipaññattīhi ekapadatthasseva paññāpetabbākāravibhāvanālakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso paññatti hāro nāmāti .
Tattha ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti ayaṃ paññatti pañcannaṃ khandhānaṃ , channaṃ dhātūnaṃ , aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ , dvādasannaṃ āyatanānaṃ , dasannaṃ indriyānaṃ nikkhepapaññatti .
‘‘ Kabaḷīkāre ce , bhikkhave , āhāre atthi rāgo , atthi nandī , atthi taṇhā , patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhaṃ .
Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ viruḷhaṃ , atthi tattha
M0.37 nāmarūpassa avakkanti .Yattha atthi nāmarūpassa avakkanti , atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhī ’’ ti ( saṃ . ni .2.64; kathā .296) evamādi pabhavapaññatti dukkhassa ca samudayassa cāti .
‘‘ Kabaḷīkāre ce , bhikkhave , āhāre natthi rāgo , natthi nandī , natthi taṇhā ’’ ti ( saṃ . ni .2.64; kathā .296) evamādi pariññāpaññatti dukkhassa ,‘‘ pahānapaññatti samudayassa , bhāvanāpaññatti maggassa , sacchikiriyāpaññatti nirodhassā ’’ ti ca ‘‘ nikkhepapaññatti sutamayiyā paññāya , sacchikiriyāpaññatti anaññātaññassāmītindriyassa , pavattanāpaññatti dhammacakkassā ’’ ti evamādivitthāro vibhaṅge ( netti .39 ādayo ) āgamissatīti .
Paṇṇattihāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo otaraṇahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
12.
‘‘ Yo
V0.179 ca paṭiccuppādo , indriyakhandhā ca dhātuāyatanā .Etehi otarati yo , otaraṇo nāma so hāro ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha yo paṭiccasamuppādo ca ye indriyakhandhā ca yāni dhātuāyatanāni ca yena saṃvaṇṇanāvisesena niddhāritāni , etehi paṭiccasamuppādādindriyakhandhadhātāyatanehi , sutte āgatapadatthamukhena niddhāriyamānehi ca yo saṃvaṇṇanāviseso otarati ogāhati paṭiccasamuppādādike tattha vācakavasena , tattha ñāpakavasena vā anupavisati , so saṃvaṇṇanāviseso otaraṇo hāro nāmāti atthayojanā .
Tattha indriyakhandhāti indriyāni ca khandhā cāti indriyakhandhā .
Dhātuāyatanāti dhātuyo ca āyatanāni ca dhātuāyatanā .
Kathaṃ otaraṇo ?
‘‘ Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto ’’ tiādi ( netti .42) pāṭho .
Uddhan ti rūpadhātu ca arūpadhātu ca .
Adhoti kāmadhātu .
Sabbadhi vippamuttoti tedhātuke ayaṃ asekkhāvimutti .
Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni , ayaṃ indriyehi otaraṇā .
Tāniyeva
M0.38 asekkhāni pañcindriyāni vijjā , vijjuppādā avijjānirodho … pe … dukkhakkhandhassa nirodho hoti , ayaṃ paṭiccasamuppādehi otaraṇā .Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni tīhi khandhehi saṅgahitāni sīlakkhandhena samādhikkhandhena paññākkhandhena , ayaṃ khandhehi otaraṇā .
Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni saṅkhārapariyāpannāni ye saṅkhārā anāsavā , no ca bhavaṅgā , te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā , ayaṃ dhātūhi otaraṇā .
Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā , yaṃ āyatanaṃ anāsavaṃ , no ca bhavaṅgaṃ , ayaṃ āyatanehi otaraṇāti evamādīhi vibhaṅge ( netti .42 ādayo ) āgamissatīti .
Otaraṇahāraniddeso
V0.180 niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo sodhanahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā – 13.
‘‘ Vissajjitamhi pañhe , gāthāyaṃ pucchitā yamārabbha .
Suddhāsuddhaparikkhā , hāro so sodhano nāmā ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha tissaṃ gāthāyaṃ āruḷhe pañhe ñātumicchite atthe bhagavatā vissajjanagāthāyaṃ vissajjitamhi yaṃ suttatthaṃ ārabbha adhikicca sā gāthā pucchitā pucchanatthāya ṭhapitā , tassa suttatthassa yena saṃvaṇṇanāvisesena suddhāsuddhaparikkhā vicāraṇā bhave , so saṃvaṇṇanāviseso sodhano hāro nāmāti atthayojanā .
Kathaṃ ?
‘‘ Avijjāya nivuto loko ’’ ti padaṃ sodhitaṃ , ārambho na sodhito .
‘‘ Vivicchā pamādā nappakāsatī ’’ ti padaṃ sodhitaṃ , ārambho na sodhito .
‘‘ Jappābhilepanaṃ brūmī ’’ ti padaṃ sodhitaṃ , ārambho na sodhito .
‘‘ Dukkhamassa mahabbhayan ’’ ti padañca sodhitaṃ , ārambho ca sodhitoti .
Evaṃ padādīnaṃ sodhitāsodhitabhāvavicāro hāro sodhano nāma .
Vitthārato pana vibhaṅge ( netti .45 ādayo ) āgamissatīti .
Sodhanahāraniddeso
M0.39 niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo adhiṭṭhānahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā – 14.
‘‘ Ekattatāya dhammā , yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā .
Te na vikappayitabbā , eso hāro adhiṭṭhāno ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha ye dukkhasaccādayo dhammā ekattatāya sāmaññenapi ca vemattatāya visesenapi niddiṭṭhā , yena saṃvaṇṇanāvisesena niddiṭṭhā dukkhasaccādayo dhammā na vikappayitabbā sāmaññavisesakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato , kāladisāvisesādīnaṃ viya apekkhāsiddhito ca , eso saṃvaṇṇanāviseso adhiṭṭhāno hāroti atthayojanā .
Tattha
V0.181 ekattatāyāti ekassa samānassa bhāvo ekattaṃ , ekattameva ekattatā , tāya .Eka saddo cettha samānatthavācako , na saṅkhyāvācakoti .
Vemattatāyāti visiṭṭhā mattā vimattā , vimattā eva vemattaṃ , vemattassa bhāvo vemattatā , tāya .
Yathā hi ‘‘ ajja sve ’’ ti vuccamānā kālavisesā anavaṭṭhitā bhavanti ,‘‘ purimā disā , pacchimā disā ’’ ti vuccamānā disāvisesā , evaṃ sāmaññavisesā ca atthassa sabhāvāti .
Tathā hi ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti vuccamānaṃ jātiādiṃ apekkhāya sāmaññaṃ samānampi saccāpekkhāya viseso hoti .
Esa nayo samudayasaccādīsupīti .
‘‘ Dukkhan ’’ ti ekattatā .
‘‘ Jāti dukkhā , jarā dukkhā , maraṇaṃ dukkhan ’’ ti evamādi vemattatā .
‘‘ Dukkhasamudayo ’’ ti ekattatā ,‘‘ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā ’’ ti evamādi vemattatāti evamādi vitthāro vibhaṅge ( netti .46 ādayo ) āgamissatīti .
Adhiṭṭhānahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo parikkhārahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
15.
‘‘ Ye dhammā yaṃ dhammaṃ , janayantippaccayā paramparato .
Hetumavakaḍḍhayitvā , eso hāro parikkhāro ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha avijjādikā ye paccaya dhammā saṅkhārādikaṃ yaṃ phala dhammaṃ paccayā sahajātapaccayena paramparato paramparapaccayabhāvena janayanti , tassa saṅkhārādiphalassa paccayaṃ parikkhārabhūtaṃ purimuppannaṃ avijjādikaṃ asādhāraṇaṃ
M0.40 janakaṃ hetuṃ , ayonisomanasikārādikaṃ sādhāraṇaṃ paccaya hetuñca avakaḍḍhayitvā suttato niddhāretvā yo saṃvaṇṇanāviseso parikkhārasaṃvaṇṇanābhāvena pavatto , eso saṃvaṇṇanāviseso parikkhāro hāro nāmāti atthayojanā .Avijjādayo hi avijjādīnaṃ asādhāraṇahetū bhavanti , ayonisomanasikārādayo sādhāraṇapaccayā .
Tenāha –
‘‘ asādhāraṇalakkhaṇo hetu , sādhāraṇalakkhaṇo paccayo ’’ ti ,‘‘ avijjā avijjāya hetu , ayonisomanasikāro paccayo ’’ tiādikaṃ ( netti .49) vibhaṅgavacanañca .
Parikkhārahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo samāropanahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
16.
‘‘ Ye
V0.182 dhammā yaṃmūlā , ye cekatthā pakāsitā muninā .Te samāropayitabbā , esa samāropano hāro ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha ye sīlādayo dhammā yaṃmūlā yesaṃ samādhiādīnaṃ mūlā , te sīlādayo dhammā tesaṃ samādhiādīnaṃ padaṭṭhānabhāvena saṃvaṇṇanāvisesena samāropayitabbā , ye ca rāgavirāgacetovimuttisekkhaphalakāmadhātusamatikkamanādisaddā anāgāmiphalatthatāya ekatthā samānatthāti buddha muninā pakāsitā , te rāga … pe … tikkamanādisaddā aññamaññavevacanabhāvena samāropayitabbā , eso saṃvaṇṇanāviseso samāropano hāro nāmāti atthayojanā .
Ettha ca sīlādikkhandhattayassa pariyāyantaravibhāvanāpāripūrī kathitā , bhāvanāpāripūrī ca pahātabbassa pahānena hotīti bhāvanāsamāropanapahānasamāropanāpi dassitāti catubbidho samāropano padaṭṭhānasamāropano , vevacanasamāropano , bhāvanāsamāropano , pahānasamāropanoti .
Tattha kāyikasucaritaṃ , vācasikasucaritañca sīlakkhandho , manosucarite anabhijjhā , abyāpādo ca samādhikkhandho , sammādiṭṭhi paññākkhandho .
Sīlakkhandho samādhikkhandhassa padaṭṭhānaṃ , samādhikkhandho paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ .
Sīlakkhandho , samādhikkhandho ca samathassa padaṭṭhānaṃ , paññākkhandho
M0.41 vipassanāya padaṭṭhānaṃ .Samatho rāgavirāgacetovimuttiyā padaṭṭhānaṃ , vipassanā avijjāvirāgapaññāvimuttiyā padaṭṭhānanti evamādi padaṭṭhānasamāropano .
Rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphalaṃ , avijjāvirāgā paññāvimutti asekkhaphalaṃ , idaṃ vevacanaṃ .
Rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalaṃ , avijjāvirāgā paññāvimutti aggaphalaṃ arahattaṃ , idaṃ vevacanaṃ .
Rāgavirāgā cetovimutti kāmadhātusamatikkamanaṃ , avijjāvirāgā cetovimutti tedhātusamatikkamanaṃ , idaṃ vevacanaṃ .
Paññindriyaṃ , paññābalaṃ , adhipaññāsikkhā , paññākkhandhoti evamādi vevacananti evamādi vevacanasamāropano .
Kāye kāyānupassino viharato cattāro satipaṭṭhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti , catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu cattāro sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti , catūsu sammappadhānesu bhāviyamānesu cattāro iddhipādā bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti evamādi bhāvanāsamāropano .
Kāye kāyānupassī viharanto asubhe ‘‘ subhan ’’ ti vipallāsaṃ pajahati , kabaḷīkāro cassa āhāro pariññaṃ gacchati , kāmupādānena ca anupādāno bhavati , kāmayogena ca visaṃyutto bhavati , abhijjhākāyaganthena ca vippayujjati , kāmāsavena ca anāsavo bhavati , kāmoghañca uttiṇṇo bhavati , rāgasallena ca visallo bhavati , rūpūpikā cassa viññāṇaṭṭhiti pariññaṃ gacchati
V0.183 , rūpadhātuyaṃ cassa rāgo pahīno bhavati , na ca chandāgatiṃ gacchati , vedanāsūti evamādi pahānasamāropanoti evamādi samāropano hāro niyuttoti .Iti sattibalānurūpā racitā .
Soḷasahāraniddesavibhāvanā niṭṭhitā .